Η επόμενη πρόκληση για την ελληνική οικονομία, μετά τη δημοσιονομική σταθερότητα
Η ελληνική οικονομία βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, την οποία αποτυπώνουν με αρκετή σαφήνεια οι φθινοπωρινές προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής
Η έκθεση της Κομισιόν επιβεβαιώνει τη βελτίωση των δημόσιων οικονομικών, αλλά αναδεικνύει τις προκλήσεις της επόμενης περιόδου. Η επιβράδυνση της ανάπτυξης, η ακρίβεια και η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης επαναφέρουν στο προσκήνιο την ανάγκη παραγωγικής αναβάθμισης και ενίσχυσης των πραγματικών εισοδημάτων
Η ελληνική οικονομία βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, την οποία αποτυπώνουν με αρκετή σαφήνεια οι φθινοπωρινές προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η δημοσιονομική κατάσταση συνεχίζει να βελτιώνεται, το δημόσιο χρέος αποκλιμακώνεται ταχύτερα από τις προηγούμενες εκτιμήσεις και η απασχόληση διατηρεί τη θετική της πορεία. Την ίδια στιγμή, όμως, οι αναπτυξιακοί ρυθμοί υποχωρούν, ο πληθωρισμός αποδεικνύεται επίμονος και η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης περιορίζει έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που στήριξαν τις επενδύσεις των τελευταίων ετών.
Η εικόνα αυτή αναδεικνύει ένα ουσιαστικό ζήτημα οικονομικής πολιτικής. Η αποκατάσταση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας έχει δημιουργήσει ευνοϊκότερες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη, αλλά η διατήρησή της δεν αρκεί για να εξασφαλίσει υψηλότερο βιοτικό επίπεδο. Η επόμενη περίοδος απαιτεί διαφορετική έμφαση, με προτεραιότητα στην παραγωγικότητα, στην ανταγωνιστικότητα και στη μετατροπή της μακροοικονομικής προόδου σε πραγματικό εισόδημα.
Ανάπτυξη πάνω από την Ευρωζώνη, αλλά με μικρότερο προβάδισμα
Σύμφωνα με την έκθεση της 17ης Νοεμβρίου, η ελληνική οικονομία αναμένεται να αναπτυχθεί κατά 1,8% το 2026 και κατά 1,5% τόσο το 2027 όσο και το 2028. Οι αντίστοιχες προβλέψεις για την Ευρωζώνη είναι 1,2%, 1,2% και 1,3%. Η Ελλάδα διατηρεί επομένως υψηλότερους αναπτυξιακούς ρυθμούς, με τη διαφορά όμως να περιορίζεται σταδιακά. Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για μια χώρα που εξακολουθεί να χρειάζεται ταχύτερη οικονομική μεγέθυνση, προκειμένου να μειώσει την απόσταση που τη χωρίζει από τα ευρωπαϊκά επίπεδα εισοδήματος.
Η αναθεώρηση των προβλέψεων είναι σχετικά περιορισμένη ως προς την ανάπτυξη, αλλά ουσιαστικότερη ως προς τον πληθωρισμό. Τον Μάιο η Επιτροπή ανέμενε αύξηση του ΑΕΠ κατά 1,6% το 2027, ενώ πλέον προβλέπει 1,5%. Αντίθετα, η εκτίμηση για τον πληθωρισμό του 2026 αυξήθηκε από 3,7% σε 4,1% και για το 2027 από 2,4% σε 3,2%. Η μεταβολή δείχνει ότι οι πληθωριστικές πιέσεις θα έχουν μεγαλύτερη διάρκεια από όση αρχικά υπολογιζόταν.
Βασικός παράγοντας είναι η ενεργειακή κρίση που συνδέεται με τις γεωπολιτικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή. Η αύξηση του κόστους ενέργειας επιβαρύνει τις επιχειρήσεις και περιορίζει το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών, ενώ σταδιακά μεταφέρεται στις τιμές περισσότερων προϊόντων και υπηρεσιών. Πρόκειται για εξωτερικό κλυδωνισμό, του οποίου όμως οι συνέπειες εξαρτώνται και από τις εγχώριες παραγωγικές αντοχές. Μια οικονομία με υψηλή ενεργειακή εξάρτηση και περιορισμένη εγχώρια παραγωγή σε σημαντικούς κλάδους διαθέτει μικρότερα περιθώρια απορρόφησης των ανατιμήσεων.
Γιατί διορθώθηκαν τα δημοσιονομικά στοιχεία
Η αναθεώρηση των μακροοικονομικών προβλέψεων χρειάζεται να διαχωριστεί από τη διόρθωση των δημοσιονομικών δεδομένων του 2025. Στις 21 Οκτωβρίου η ΕΛΣΤΑΤ αναθεώρησε το συνολικό πλεόνασμα της Γενικής Κυβέρνησης από 1,7% σε 2% του ΑΕΠ, ενώ το δημόσιο χρέος υποχώρησε, ως ποσοστό του ΑΕΠ, από την προηγούμενη εκτίμηση του 146,1% στο 145,4%.
Η στατιστική αρχή αποδίδει τις μεταβολές κυρίως στην ενσωμάτωση επικαιροποιημένων δεδομένων, σε μεθοδολογικές αλλαγές και στην ταξινόμηση συγκεκριμένων συναλλαγών. Συνεπώς, η βελτίωση των δημοσιονομικών μεγεθών δεν πρέπει να ερμηνεύεται αποκλειστικά ως αποτέλεσμα πρόσθετης οικονομικής επίδοσης. Ένα μέρος της συνδέεται με ακριβέστερη αποτύπωση της ήδη διαμορφωμένης κατάστασης.
Αυτή η διευκρίνιση, πάντως, δεν αναιρεί τη γενικότερη τάση. Η Κομισιόν προβλέπει ότι το δημόσιο χρέος θα περιοριστεί στο 135,7% του ΑΕΠ το 2026, στο 130,7% το 2027 και στο 126,6% το 2028. Η αποκλιμάκωση στηρίζεται στα δημοσιονομικά πλεονάσματα, στην αύξηση του ονομαστικού ΑΕΠ και στη χρησιμοποίηση ταμειακών διαθεσίμων για αποπληρωμές. Η αύξηση του ονομαστικού ΑΕΠ συνδέεται εν μέρει και με τον πληθωρισμό, γεγονός που εξηγεί γιατί η βελτίωση του δείκτη χρέους μπορεί να συνυπάρχει με πιέσεις στην αγοραστική δύναμη.
Η δημοσιονομική αξιοπιστία ως αναπτυξιακό πλεονέκτημα
Η σημαντικότερη θετική διαπίστωση της έκθεσης αφορά τη δημοσιονομική ανθεκτικότητα της χώρας. Το πρωτογενές πλεόνασμα προβλέπεται στο 4,1% του ΑΕΠ για το 2026, στο 3,7% για το 2027 και στο 3,4% για το 2028. Παράλληλα, το συνολικό δημοσιονομικό αποτέλεσμα παραμένει πλεονασματικό σε ολόκληρη την περίοδο των προβλέψεων, παρά τις φορολογικές ελαφρύνσεις και τις πρόσθετες δαπάνες.
Οι επιδόσεις αυτές αποκτούν μεγαλύτερη σημασία μέσα στο ευρωπαϊκό περιβάλλον. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένει αύξηση του δημόσιου χρέους στην Ευρωζώνη, την ώρα που η Ελλάδα συνεχίζει την αποκλιμάκωσή του. Όπως έχει επισημανθεί και σε σχετικό δημοσίευμα του TheOpinion για τη μείωση του ελληνικού χρέους, η εξέλιξη αυτή διαφοροποιεί τη θέση της χώρας έναντι άλλων ευρωπαϊκών οικονομιών.
Η σημασία της δημοσιονομικής προσαρμογής υπερβαίνει τους λογιστικούς δείκτες. Η σταθερή μείωση του χρέους περιορίζει τους κινδύνους χρηματοδότησης, ενισχύει την εμπιστοσύνη και δημιουργεί προϋποθέσεις ευνοϊκότερης πρόσβασης στις αγορές. Ειδικά για μια οικονομία που πέρασε μια δεκαετία αποκλεισμού και αυστηρής επιτήρησης, η δυνατότητα διατήρησης πρωτογενών πλεονασμάτων χωρίς διακοπή της αναπτυξιακής πορείας αποτελεί σημαντική μεταβολή.
Ωστόσο, η δημοσιονομική σταθερότητα έχει και απαιτήσεις. Η επιδίωξη υψηλών πλεονασμάτων χρειάζεται να συμβαδίζει με τη χρηματοδότηση παραγωγικών επενδύσεων και αποτελεσματικών δημόσιων υπηρεσιών. Η αύξηση των εσόδων από την οικονομική δραστηριότητα και τη βελτίωση της φορολογικής συμμόρφωσης προσφέρει πιο σταθερή βάση από τη διατήρηση υψηλών επιβαρύνσεων. Η αξιοπιστία που έχει αποκτηθεί δημιουργεί μεγαλύτερες δυνατότητες οικονομικής πολιτικής, υπό την προϋπόθεση ότι αξιοποιείται με προσεκτική ιεράρχηση των αναγκών.
Η ακρίβεια και οι διαρθρωτικές αδυναμίες
Στον αντίποδα των δημοσιονομικών επιδόσεων βρίσκεται η εικόνα των πραγματικών εισοδημάτων. Η Επιτροπή προβλέπει ότι η Ελλάδα θα συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές χώρες όπου οι πραγματικοί μισθοί θα μειωθούν το 2026. Παρά τις ονομαστικές αυξήσεις, ο πληθωρισμός περιορίζει την αγοραστική δύναμη, ιδιαίτερα για τα νοικοκυριά που διαθέτουν μεγάλο μέρος του εισοδήματός τους σε τρόφιμα, ενέργεια και στέγαση.
Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει την απόσταση ανάμεσα στη βελτίωση των συνολικών οικονομικών μεγεθών και στην καθημερινότητα των πολιτών. Η αύξηση του ΑΕΠ και η μείωση του δημόσιου χρέους αποτελούν σημαντικές προϋποθέσεις οικονομικής ευημερίας, χωρίς όμως να εξασφαλίζουν αυτομάτως ανάλογη βελτίωση στο διαθέσιμο εισόδημα. Όπως επισήμανε πρόσφατα ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, παρά την ανάκαμψη των τελευταίων ετών, τα πραγματικά εισοδήματα εξακολουθούν να υπολείπονται των προ κρίσης επιπέδων.
Στην αγορά εργασίας, η ανεργία αναμένεται να μειωθεί από 8,4% το 2026 σε 7,7% το 2028, επιβεβαιώνοντας τη βελτίωση της απασχόλησης. Παραμένουν, εντούτοις, σοβαρές αναντιστοιχίες δεξιοτήτων, ελλείψεις εργαζομένων σε επιμέρους κλάδους και υψηλή μακροχρόνια ανεργία. Η σταδιακή συρρίκνωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού λόγω του δημογραφικού προβλήματος καθιστά αναγκαία την ενίσχυση της συμμετοχής στην εργασία και τη συστηματικότερη κατάρτιση.
Εξίσου προβληματικό παραμένει το εξωτερικό ισοζύγιο. Η Κομισιόν εκτιμά ότι το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών θα διαμορφωθεί στο 6,3% του ΑΕΠ το 2026 και στο 5,9% την επόμενη διετία. Η εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια και παραγωγικά αγαθά αποκαλύπτει τις αδυναμίες της εγχώριας παραγωγής. Η αύξηση των εξαγωγών και η ενίσχυση της μεταποίησης αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τον περιορισμό αυτής της ανισορροπίας.
Μετά το Ταμείο Ανάκαμψης, το πραγματικό στοίχημα
Η μεγαλύτερη πρόκληση των επόμενων ετών εντοπίζεται στις επενδύσεις. Σύμφωνα με τις προβλέψεις, ο ρυθμός αύξησής τους θα υποχωρήσει από 7,3% το 2026 σε 2,5% το 2027 και 2,6% το 2028. Η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης εξηγεί σημαντικό μέρος της επιβράδυνσης, ενώ το υψηλό ενεργειακό κόστος και οι δυσμενέστερες συνθήκες χρηματοδότησης επιβαρύνουν τις προοπτικές.
Η μετάβαση αυτή είχε ήδη αναδειχθεί με αφορμή το νέο Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης και την επόμενη ημέρα της ελληνικής οικονομίας. Η αξιοποίηση εθνικών και ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων μπορεί να περιορίσει τις επιπτώσεις της ολοκλήρωσης του Ταμείου Ανάκαμψης. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά τους θα εξαρτηθεί από την ποιότητα των επενδύσεων και την ικανότητά τους να κινητοποιήσουν ιδιωτικά κεφάλαια.
Η παραγωγική αναβάθμιση αποκτά επομένως καθοριστική σημασία. Οι επενδύσεις σε τεχνολογία, βιομηχανία, ενέργεια και ανθρώπινο κεφάλαιο μπορούν να αυξήσουν τη δυνατότητα της οικονομίας να παράγει περισσότερα προϊόντα και υπηρεσίες υψηλότερης αξίας. Χωρίς ουσιαστική βελτίωση της παραγωγικότητας, η αύξηση των πραγματικών μισθών θα παραμένει δυσκολότερη και η αναπτυξιακή σύγκλιση με την Ευρώπη θα προχωρά αργά.
Η έκθεση αναδεικνύει, παράλληλα, μια αξιοσημείωτη απόσταση από τον ελληνικό δημοσιονομικό σχεδιασμό. Το προσχέδιο του προϋπολογισμού προέβλεπε ανάπτυξη 2,3% για το 2027, έναντι 1,5% της Κομισιόν. Η διαφορά απαιτεί προσοχή, καθώς μια χαμηλότερη αναπτυξιακή επίδοση επηρεάζει τη δυναμική των φορολογικών εσόδων και τα περιθώρια χρηματοδότησης πρόσθετων παρεμβάσεων.
Σε πολιτικό επίπεδο, τα συμπεράσματα της Επιτροπής προσφέρουν μια σαφή βάση αποτίμησης της οικονομικής πορείας. Η επιλογή της δημοσιονομικής σταθερότητας έχει συνοδευτεί από μετρήσιμη μείωση του χρέους, διατηρήσιμα πλεονάσματα και βελτίωση της απασχόλησης. Αυτές οι επιδόσεις αποτελούν σημαντικό κεκτημένο, ιδιαίτερα μέσα σε ένα ασταθές διεθνές περιβάλλον.
Η διατήρησή τους, ωστόσο, δημιουργεί και μεγαλύτερες προσδοκίες. Όσο η οικονομία απομακρύνεται από τις συνθήκες της κρίσης, τόσο περισσότερο η αποτελεσματικότητα της οικονομικής πολιτικής θα κρίνεται από την παραγωγική της δυναμική και την πραγματική ευημερία των πολιτών. Η δημοσιονομική αξιοπιστία προσφέρει τις αναγκαίες βάσεις, αλλά η επόμενη περίοδος θα απαιτήσει καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων, ταχύτερη αντιμετώπιση των διαρθρωτικών εμποδίων και σταθερή αύξηση των πραγματικών εισοδημάτων.
Το ουσιαστικό διακύβευμα είναι πλέον η μετάβαση από τη δημοσιονομική αποκατάσταση στην οικονομική σύγκλιση. Η Ελλάδα έχει αποκτήσει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και περισσότερες δυνατότητες ανάπτυξης. Το κατά πόσο αυτές θα μεταφραστούν σε υψηλότερη παραγωγικότητα, ανταγωνιστικότερες επιχειρήσεις και ουσιαστική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου θα αποτελέσει το σημαντικότερο κριτήριο για την οικονομική πολιτική των επόμενων ετών.