Τα ρολόγια της Θεσσαλονίκης

Φωτογραφίες: Studio VD/C.Dimitriou-N.Vandinoudis

Κάποια στιγμή στον χρόνο, τον χωρίς αρχή και τέλος, όταν το χριστιανικό συμβατικό ημερολόγιο έγραφε 315/316 π.Χ., η Θεσσαλονίκη μπήκε στον χάρτη του κόσμου από τον βασιλιά της Μακεδονίας, Κάσσανδρο, που της έδωσε το όνομα της συζύγου του, αδελφής του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Μια διαφορετική ματιά στον μακραίωνο χρόνο της πόλης, που άλλοτε κυλούσε αργόσυρτα και άλλοτε με μνημειώδη ένταση, ρίχνει αυτός που θα μελετήσει τα ρολόγια της. Τα ίδια τα ρολόγια της πόλης, ορατά στον δημόσιο χώρο, κάποια επί αιώνες και άλλα λιγότερο, αντικατοπτρίζουν την ιστορία και την πολυπολιτισμικότητά της τουλάχιστον από τον 20^ο αιώνα και μετά.

Το ρολόι του Νέου Σιδηροδρομικού Σταθμού

Ο χρόνος δεν κύλησε εξαρχής ευνοϊκά για το κτήριο του Νέου Σιδηροδρομικού Σταθμού Θεσσαλονίκης. Αν και ο θεμέλιος λίθος μπήκε το 1937, έπρεπε να περάσουν 14 ολόκληρα χρόνια για να εγκαινιαστεί ατύπως, παρουσία μάλιστα του βασιλικού ζεύγους, ενώ επισήμως τα εγκαίνια έγιναν το 1962. Το ρολόι που διαθέτει, όπως κάθε Σιδηροδρομικός Σταθμός στον κόσμο που σέβεται τον εαυτό του, βρίσκεται ψηλά στο οικοδόμημα και είναι ορατός στο επιβατικό κοινό.

Το ρολόι του μεγάλου σεισμού

47 χρόνια μετά τον μεγάλο σεισμό της Θεσσαλονίκης, το 1978, υπάρχει ένα σημείο στην πόλη που παραμένει ίδιο και απαράλλαχτο από τη στιγμή εκείνη που τα 6,5 Ρίχτερ τάραξαν τη νύχτα των κατοίκων (και τις μνήμες τους έκτοτε). Είναι το ρολόι στην πρόσοψη της Στοάς Μαλακοπής, έργο του Βιταλιάνο Ποζέλι, στην περιοχή της Βαλαωρίτου, άλλοτε κέντρο του Φραγκομαχαλά, που αρχικά, το 1888, στέγασε την Τράπεζα Θεσσαλονίκης. Το ρολόι έχει σταματήσει στις 11.06, στην ώρα του μεγάλου σεισμού, με τους δείκτες του σταματημένους σε εκείνη τη στιγμή που θα μείνει χαραγμένη στην ιστορία της πόλης.

Το άνθινο ρολόι της Αριστοτέλους

Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά δημόσια ρολόγια της Θεσσαλονίκης – και μάλιστα στον εμβληματικό άξονα της Αριστοτέλους – είναι το λεγόμενο «ρολόι Ανθοκομίας», που χρονολογείται από τη δεκαετία του 1970 και θυμίζει περισσότερο έναν μικρό κήπο. Διαθέτει σύστημα GPS, συνδεδεμένο με δορυφόρο. Αλλάζει αυτόματα την ώρα από χειμερινή σε θερινή, ενώ σε περίπτωση διακοπής ρεύματος επανέρχεται αυτόματα στη σωστή ώρα. Οι δύο δείκτες είναι κατασκευασμένοι από μέταλλο και ζυγίζουν συνολικά πάνω από 60 κιλά. Το 2023, όταν ξαναλειτούργησε μετά από χρόνια «απραξίας», επιλέχθηκε να τοποθετηθεί ένας βαρύς μηχανισμός, ώστε να αποφευχθούν κατά το δυνατό φαινόμενα βανδαλισμών που είχαν παρατηρηθεί παλαιότερα.

Το νέο τεύχος είναι εδώ. Δες το τώρα!

Ο αρχιτέκτονας Βιταλιάνο Ποζέλι σχεδίασε και το Γενί Τζαμί, το τελευταίο της Θεσσαλονίκης και το μοναδικό εκτός των τειχών της πόλης, τόπο λατρείας των Ντονμέδων, των (αναγκαστικά) εξισλαμισμένων Εβραίων της Θεσσαλονίκης του 19ου αιώνα, μιας κοινότητας ευκατάστατων και μορφωμένων κατοίκων της πόλης. Το Γενί τζαμί, στην οδό Αρχαιολογικού Μουσείου, χτίστηκε το 1902 και από τότε χρονολογούνται τα πιο παλαιά δημόσια ρολόγια της Θεσσαλονίκης, που βρίσκονται σ’ αυτό. Τα δύο βρίσκονται σε κάθε έναν από τους δύο πυργίσκους του, δύο κομψοτεχνήματα κατά την τέχνη της μεταλλοτεχνίας, δύο σπουδαία δημιουργήματα στον χώρο της ωρολογοποιίας του 1900, σύμφωνα με τον αρχαιολόγο-ξεναγό, Τάσο Παπαδόπουλο. Το τρίτο, ένα μαρμάρινο ηλιακό, στο νότιο εξωτερικό τοίχο, φέρει δύο επιγραφές γραμμένες στην παλαιοτουρκική που το έκαναν ξεχωριστό. Στη μία αναγραφόταν: «δωρητής του ρολογιού ένας Συνταγματάρχης από την Προύσα» , εννοώντας τον Συνταγματάρχη Ali Salhi, διοικητή της Στρατιωτικής Σχολής και στη δεύτερη: «Γυρίστε τα ρολόγια σας δέκα λεπτά πίσω», που ήταν μια σημαντική διαφοροποίηση των Ντονμέ από τους Μουσουλμάνους.

Το ρολόι στο κτήριο της Τράπεζας της Ελλάδος

Ένα ακόμη δημόσιο ρολόι εντοπίζουμε στον άξονα της Ι. Δραγούμη, σε ένα από τα σημαντικότερα νεότερα ιστορικά κτήρια της Θεσσαλονίκης, αυτό της Τράπεζας της Ελλάδας που έως σήμερα στεγάζεται με την Εθνική Τράπεζα. Το κτίριο αποπερατώθηκε στις αρχές του 1933. Έχει κηρυχθεί διατηρητέο ως εξέχον δείγμα μεσοπολεμικής αρχιτεκτονικής.

Το ρολόι της Καθολικής Εκκλησίας

Ο Βιταλιάνο Ποζέλι αγάπησε τη Θεσσαλονίκη («ζωγράφισε στο κορμί της», όπως έγραψε χαρακτηριστικά η εγγονή του) αλλά και τα ρολόγια. Ένα ακόμη δημόσιο ρολόι είναι δικής του έμπνευσης. Πρόκειται γι΄αυτό που βρίσκεται στην κορυφή του 40μετρου καμπαναριού της Καθολικής Εκκλησίας στην οδό Φράγκων. Η κατασκευή της ξεκίνησε το 1897, στο κέντρο της πολύβουης και άκρως εμπορικής Φράγκικης γειτονιάς.

Τα δύο ρολόγια στο παλιό και νέο Δημαρχείο

Μπορεί να μην προσομοιάζουν με το Αστρονομικό ρολόι στο παλιό δημαρχείο της Πράγας, ωστόσο ρολόγια διαθέτει και η Θεσσαλονίκη και στα δύο δημαρχεία της (παλιό και νέο). Το μοντέρνο ρολόι στο νέο δημαρχείο, στην Βασιλέως Γεωργίου, άρχισε να χτυπά το 2011, με τα εγκαίνια του νέου κτιριακού συμπλέγματος των Τάσου και Δημήτρη Μπίρη. Λιτό κι απέριττο και το ρολόι στο παλιό δημαρχείο, στο Καραβάν Σαράι, στην Βενιζέλου που για περισσότερο από μισό αιώνα στέγασε υπηρεσίες του δήμου.