Χρίστος Βασιλόπουλος: «Η μάχη του ανθρώπου με το τέρας που κρύβει μέσα του είναι διαχρονική»

Ο Χρίστος Βασιλόπουλος δεν αφηγείται απλώς την ιστορία τη ζει, την ερευνά και την ξαναφέρνει στο φως μέσα από τη «Μηχανή του Χρόνου». «Αναμετράται» με τον χρόνο και τις σκιές του παρελθόντος, αναζητώντας τις λεπτομέρειες που αποκαλύπτουν τον άνθρωπο πίσω από τα γεγονότα. Στο TheOpinion, αποκαλύπτει πώς η αφήγηση ταξιδεύει στον χρόνο και κρατά ζωντανή τη μνήμη.

Πώς αντιλαμβάνεστε τον χρόνο μέσα από τη δουλειά σας στη «Μηχανή του Χρόνου»;

Ο χρόνος για εμάς αποτελεί ταυτόχρονα έμπνευση και ερέθισμα για έρευνα. Δεν χανόμαστε στο λαβύρινθο της ιστορίας· αντίθετα, προσπαθούμε να κατανοήσουμε τα πρόσωπα και τα γεγονότα της κάθε εποχής και να θέτουμε πάνω τους σύγχρονα ερωτήματα. Η αφήγηση του παρελθόντος δεν είναι εύκολη υπόθεση. Κάθε εποχή έχει τα δικά της εμπόδια, τις προκαταλήψεις και τις ελλείψεις πληροφόρησης. Δεν είναι όλα καταγεγραμμένα. Συχνά γνωρίζουμε τα μεγάλα γεγονότα, αλλά αγνοούμε τη μικροϊστορία, εκείνες τις λεπτομέρειες που συνθέτουν την πραγματικά ενδιαφέρουσα εικόνα του παρελθόντος.

Τι σημαίνει για εσάς «να αφηγείσαι το παρελθόν» μέσα από μία τηλεοπτική εκπομπή;

Η τηλεοπτική αφήγηση της ιστορίας είναι πρόκληση και ευθύνη. Ο τηλεοπτικός φακός πρέπει να αποδώσει τη συγκίνηση χωρίς να προδώσει την αλήθεια. Κάθε επεισόδιο της «Μηχανής του Χρόνου» είναι μια προσπάθεια να αναμετρηθούμε με τον χρόνο, να φωτίσουμε τις σκοτεινές πτυχές του και να αποδώσουμε «δικαιοσύνη» στη μνήμη.

Υπάρχει κάποια στιγμή ή ιστορία από την εκπομπή που σας έκανε να δείτε τον χρόνο διαφορετικά;

Αν υπάρχει μια στιγμή που με έκανε να δω τον χρόνο διαφορετικά, είναι όταν αντιλαμβάνομαι πόσο συναρπαστικά επαναλαμβανόμενη είναι η ανθρώπινη φύση. Οι άνθρωποι, σε διαφορετικές εποχές, κάνουν τα ίδια λάθη, παρασύρονται από τα ίδια πάθη και συχνά οδηγούνται στην ίδια καταστροφή. Η μάχη του ανθρώπου με το τέρας που κρύβει μέσα του είναι διαχρονική. Το καλό και το κακό συνυπάρχουν πάντα· από τη μία η δημιουργία, από την άλλη το έγκλημα. Ο άνθρωπος συνεχώς εξημερώνεται και συνεχώς εκτρέπεται, κάτι που αποτυπώνεται στα έργα και τις πράξεις του.

Πιστεύετε ότι ο χρόνος «θεραπεύει» ή «διαστρεβλώνει» τη μνήμη;

Το βλέπουμε καθαρά στην έρευνα που κατέγραψε την εποχή της ληστοκρατίας. Οι άνθρωποι εκείνης της περιόδου, ζώντας σε μια άδικη κοινωνία, μετατρέπονται σε θηρία για να επιβιώσουν. Και όμως, μέσα στην ίδια κοινωνική σκληρότητα, βλέπουμε τη μετάλλαξη: ο αγώνας για επιβίωση μετατρέπεται σε απώλεια της ίδιας της ανθρωπιάς. Οι ληστές γίνονται θηρευτές, αδιαφορώντας για τη ζωή – ακόμα και τη δική τους. Αυτό είναι το τραγικό πρόσωπο του χρόνου: αποκαλύπτει πώς τα ίδια πάθη επανέρχονται, αλλάζει μόνο το σκηνικό. Ο Νταβέλης και ο Γιαγκούλας αντιμετωπίστηκαν ως λαϊκοί ήρωες αλλά κατασπαράχθηκαν μέσα στην βία του τρόπου της ζωής τους. Το άδικο που τους όπλισε να κάνουν απαγωγές και σφαγές, έγινε τελικά μαχαίρι που τους αποκεφάλισε. Παρόλα αυτά εξιδανικεύτηκαν γιατί έτσι ήθελε ο μύθος τους.

Το νέο τεύχος είναι εδώ. Δες το τώρα!

Ποια είναι η ευθύνη του δημοσιογράφου όταν ανακαλεί την ιστορία;

Ο δημοσιογράφος είναι ταυτόχρονα διαμεσολαβητής της πληροφορίας και ερευνητής των πηγών. Έχει την ευθύνη να τις εντοπίσει, να τις ελέγξει και να τις ερμηνεύσει σωστά. Το πρόβλημα με τον χρόνο και τις πηγές είναι ότι συχνά «τσαλακώνονται», αλλοιώνονται ή χάνονται μέσα στη χρονοκάψουλα. Χρειάζεται λοιπόν προσοχή, όχι μόνο για να βρεθούν, αλλά και για να «ξεσκονιστούν». Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να κατανοήσουν το υλικό που έχουν στα χέρια τους, γιατί δεν το εντάσσουν στο ευρύτερο πλαίσιο της εποχής. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίοδος της Κατοχής και οι υποθέσεις των δοσιλόγων. Υπάρχουν περιπτώσεις ανθρώπων που αθωώθηκαν με βούλευμα, ενώ στο ανακριτικό υλικό υπήρχαν πλήθος καταγγελιών και μαρτυριών εναντίον τους, οι οποίες δεν ελήφθησαν υπόψη. Αυτό συνέβη επειδή η πολιτική συγκυρία της εποχής δεν επέτρεπε πλήρη διαύγεια και αμεροληψία. Έτσι, ο σημερινός ερευνητής, αν περιοριστεί μόνο στα τελικά πορίσματα και τις αποφάσεις, κινδυνεύει να οδηγηθεί σε εσφαλμένα συμπεράσματα. Για να κατανοήσει το πραγματικό πλαίσιο, πρέπει να διαβάσει πίσω από τις γραμμές, να συγκρίνει τις πηγές και να σταθμίσει το βάρος κάθε τεκμηρίου. Η ευθύνη μας, επομένως, είναι να βλέπουμε προς όλες τις κατευθύνσεις, χωρίς χρώματα και προκαταλήψεις.

Πώς αλλάζει η ιστορική αφήγηση μέσα από τα νέα μέσα;

Η ιστορική αφήγηση δεν αλλάζει, εμπλουτίζεται. Τα ψηφιακά μέσα προσφέρουν εργαλεία, πλατφόρμες και νέες μορφές διάχυσης της πληροφορίας, όμως το περιεχόμενο παραμένει ο πυρήνας. Είναι αυτό που δημιουργεί σχέση εμπιστοσύνης με τον θεατή ή τον αναγνώστη. Η δημοσιογραφική έρευνα διαθέτει πλέον περισσότερα μέσα για να εκφραστεί, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει και έναν νέο περιορισμό: τον αλγόριθμο. Με έχει απασχολήσει βαθιά το γεγονός ότι ανάμεσα στον ερευνητή και το κοινό παρεμβάλλεται πλέον μια αδιαφανής μηχανή που καθορίζει τη συχνότητα και την εμβέλεια της επικοινωνίας. Δεν αρκεί, επομένως, τι θα πεις, πώς θα το γράψεις ή πώς θα το δείξεις. Σημασία έχει και πώς θα αποφασίσει η πλατφόρμα να το μεταδώσει. Έχουμε βιώσει στην πράξη τον αυταρχισμό του διαδικτύου, όπου χωρίς επαρκή αιτιολόγηση μπορεί να μπλοκαριστεί η διάδοση μιας πληροφορίας. Αυτό πρέπει να μας προβληματίσει όλους, γιατί επηρεάζει όχι μόνο τη δημοσιογραφία, αλλά και τη συλλογική πρόσληψη της ιστορίας.

«Τα καλύτερα έρχονται»: Η Έφη Αλεβίζου υποδέχεται τον δημοσιογράφο Χρίστο Βασιλόπουλο (VIDEO)