Ο Μίχα Κόβατς στην 22η ΔΕΒΘ: Γιατί τα βιβλία παραμένουν αναγκαία στην εποχή των αλγορίθμων

Η συζήτηση για την «κρίση της ανάγνωσης» επανέρχεται σταθερά τα τελευταία χρόνια. Ίσως να μην διαβάζουμε λιγότερο. Οπωσδήποτε, όμως, διαβάζουμε διαφορετικά. Το ερώτημα για τον ακαδημαϊκό και θεωρητικό του βιβλίου Μίχα Κόβατς είναι τι είδους σκέψη καλλιεργεί αυτή η αλλαγή.

Με αφορμή την παρουσία του στη Θεσσαλονίκη και την παρουσίαση του βιβλίου του Διαβάζω άρα υπάρχω: Δέκα λόγοι να διαβάζουμε βιβλία στην ψηφιακή εποχή (εκδ. Μέλλον), στο πλαίσιο της 22ης ΔΕΘΒ, ο Κόβατς αναλύει στο theopinion πως το βιβλίο πάνω απ’ όλα είναι εργαλείο σκέψης, καθώς παραμένει ένας από τους λίγους χώρους όπου καλλιεργείται ακόμη η συγκέντρωση, η ανάλυση και η ικανότητα κατανόησης της πολυπλοκότητας.

Στη συζήτηση που ακολουθεί, ο Σλοβένος καθηγητής στο Τμήμα Βιβλιοθηκονομίας, Επιστήμης της Πληροφορίας και Σπουδών Βιβλίου στο Πανεπιστήμιο της Λιουμπλιάνα αποφεύγει τα εύκολα δίπολα, όπως έντυπο εναντίον ψηφιακού ή αισιοδοξία εναντίον καταστροφολογίας, και εστιάζει στην ουσία. Τί είναι αυτό που αλλάζει στον τρόπο που σκεφτόμαστε; Ποιος ωφελείται και ποιος μένει πίσω; Γιατί η απάντηση δεν βρίσκεται στη μείωση των απαιτήσεων αλλά στην αναβάθμισή τους;

Ερ. 1: Συχνά μιλάμε για μια «κρίση της ανάγνωσης». Αναρωτιέμαι μήπως το βαθύτερο πρόβλημα είναι ότι οι κοινωνίες μας δεν εκτιμούν πλέον τη βραδεία σκέψη;

Για να απαντήσω στην ερώτησή σας, είναι χρήσιμο να αναφερθώ στα δύο συστήματα που καθοδηγούν την σκέψη μας: έννοιες που εισήγαγε ο Αμερικανός ψυχολόγος Ντάνιελ Κανέμαν. Το Σύστημα 1 είναι γρήγορο, διαισθητικό, παρορμητικό και λειτουργεί αυτοματοποιημένα και χωρίς προσπάθεια. Χάρη στο Σύστημα1, μπορούμε να κάνουμε πολλά πράγματα, όπως να κινούμαστε στην κυκλοφορία, να επικοινωνούμε, να κάνουμε τα ψώνια μας κ.λπ. Ένας τέτοιος γνωστικός αυτόματος πιλότος είναι απαραίτητος σε έναν πολύπλοκο κόσμο σαν κι αυτόν που κατοικούμε. Ωστόσο, το πρόβλημα είναι ότι χάρη στο Σύστημα 1, συχνά παγιδευόμαστε σε προκαταλήψεις, μεροληψίες και λογικά λάθη.

Η διάκριση μεταξύ του Συστήματος 1 και του Συστήματος 2 μεταφράζεται όμορφα στο σύγχρονο τοπίο των μέσων ενημέρωσης: όταν χρησιμοποιούμε συσκευές με οθόνη, βρισκόμαστε στην επικράτεια του Συστήματος 1, και όταν κάνουμε ανάγνωση υψηλότερου επιπέδου, χρησιμοποιούμε και εκπαιδεύουμε το Σύστημα 2. Φοβάμαι ότι η τρέχουσα κατάσταση του κόσμου δείχνει ότι σε πολλές κοινωνίες, το Σύστημα 2 πράγματι δεν εκτιμάται όπως θα έπρεπε.

Ερ. 2: Συχνά μιλάτε για «ανάγνωση υψηλότερου επιπέδου». Ποιος καθορίζει τι θεωρείται «υψηλότερο»;

Ο Andre Schüller Zwierlein, η Anne Mangen, ο Adriaan van der Weel και εγώ είχαμε προσπαθήσει να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα και καταλήξαμε στην εξής περιγραφή πολλαπλών επιπέδων: η ανάγνωση υψηλότερου επιπέδου είναι, πρώτα απ’ όλα, η συνειδητοποίηση ότι υπάρχουν διαφορετικά είδη ανάγνωσης και αλληλεπιδράσεων με τα μέσα.

Η κατανόηση των μεταξύ τους διαφορών αποτελεί μέρος της ανάγνωσης υψηλότερου επιπέδου. Όταν, για παράδειγμα, περιηγούμαι στα κοινωνικά μέσα και βλέπω τα πάντα εκεί, πράγματι έχω πρόσβαση σε ένα σύνολο διαφορετικών πληροφοριών, αλλά δεν αποκτώ καμία σε βάθος γνώση για καμία από αυτές. Για να αποκτήσω σε βάθος γνώση, πρέπει να ασχοληθώ με εμπεριστατωμένη ανάγνωση πιο σύνθετων και συνήθως μακρύτερων κειμένων.

Η ανάγνωση τέτοιων κειμένων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ανάγνωσης υψηλότερου επιπέδου και έχει ένα τεράστιο σύνολο γνωστικών παρενεργειών, για τις οποίες μιλάω στο βιβλίο μου. Όταν διαβάζουμε σύνθετα κείμενα Όταν διαβάζουμε σύνθετα κείμενα, για παράδειγμα, καλλιεργούμε την υπομονή μας και την συγκέντρωση, διευρύνουμε και εμβαθύνουμε το λεξιλόγιό μας, εξοικειωνόμαστε με πιο σύνθετες προτάσεις και, ειδικά όταν διαβάζουμε λογοτεχνική μυθοπλασία, καλλιεργούμε την ικανότητα να βλέπουμε τα πράγματα από τη σκοπιά του άλλου και την ενσυναίσθηση.

Η ανάγνωση υψηλότερου επιπέδου είναι, επομένως, οποιαδήποτε ανάγνωση που ενισχύει τέτοιες γνωστικές ικανότητες, οι οποίες αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της αναλυτικής και κριτικής σκέψης. Από αυτή την οπτική γωνία, είναι κατά κύριο λόγο ατομικό θέμα. Ωστόσο, διαβάζοντας μόνο λαϊκή λογοτεχνία ή συλλογές έργων του Αδόλφου Χίτλερ και του Ιωσήφ Στάλιν, για παράδειγμα, απλά δεν φτάνουμε εκεί.

Ερ. 3: Υπάρχει κίνδυνος αυτό να εξελιχθεί σε μια μορφή πολιτισμικού ελιτισμού;

Πιστεύω ότι είναι λάθος να θεωρούμε ότι ο καλύτερος τρόπος για να καταπολεμήσουμε τον πολιτισμικό ελιτισμό είναι να χαμηλώσουμε τα εκπαιδευτικά πρότυπα στα σχολεία και τα πανεπιστήμια, προκειμένου να επιτρέψουμε στους μαθητές με μειονεκτικό υπόβαθρο να ανέβουν πιο εύκολα την εκπαιδευτική κλίμακα. Εν ολίγοις, η εξίσωση «λιγότερη ανάγνωση υψηλού επιπέδου ισοδυναμεί με περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη» είναι επικίνδυνη. Σε τέτοιες συνθήκες, τα παιδιά με προνομιούχο πολιτισμικό υπόβαθρο ανεβαίνουν την εκπαιδευτική κλίμακα ακόμα πιο εύκολα· ένα τέτοιο μέτρο, επομένως, όχι μόνο μειώνει τη συνολική ποιότητα της εκπαίδευσης, αλλά και διατηρεί το χάσμα μεταξύ προνομιούχων και μη προνομιούχων.

Εξίσου επικίνδυνο είναι να μειώσουμε τα πρότυπα μόνο για τα μη προνομιούχα παιδιά: με αυτόν τον τρόπο, τα κάνουμε να φαίνονται και να αισθάνονται λιγότερο ικανά από ό,τι είναι στην πραγματικότητα. Πιστεύω ότι η σωστή προσέγγιση είναι ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή να σχεδιάσουμε την εκπαίδευση με τέτοιο τρόπο ώστε οι μαθητές με μη προνομιούχο υπόβαθρο να λαμβάνουν όλη την απαραίτητη υποστήριξη για να καλύψουν τη για να καλύψουν τη διαφορά σε σχέση με τους πιο προνομιούχους συμμαθητές τους.

Ωστόσο, τα γενικά εκπαιδευτικά πρότυπα πρέπει να είναι υψηλά, ειδικά τώρα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Και αυτό γιατί η διαίσθησή μου μου λέει ότι η τεχνητή νοημοσύνη βρίσκεται πολύ πιο κοντά στο «Σύστημα Σκέψης 1» παρά στο «Σύστημα Σκέψης 2». Το τελευταίο είναι ένα ανθρώπινο προνόμιο, και πρέπει να το καλλιεργούμε, αν δεν θέλουμε να το χάσουμε. Όσο περισσότεροι άνθρωποι είναι ικανοί να το κάνουν, τόσο καλύτερη θα είναι η κοινωνία. Εν ολίγοις, η ένταξη και η ενδυνάμωση των παιδιών με μειονεκτικό υπόβαθρο ώστε να γίνουν αναγνώστες υψηλού επιπέδου είναι προς όφελος τόσο των ίδιων όσο και της κοινωνίας. Η υποβάθμιση των εκπαιδευτικών προτύπων είναι επιζήμια για όλους.

Ερ. 4: Η υπεράσπιση των βιβλίων μπορεί μερικές φορές να ακούγεται σαν υπεράσπιση μιας παλαιότερης εποχής ή ενός παρωχημένου πολιτιστικού μέσου. Σε ποιο σημείο τελειώνει η κριτική της ψηφιακής κουλτούρας και αρχίζει η νοσταλγία;

Το ερώτημα του ενός εκατομμυρίου στην εποχή μας είναι πώς να βρούμε τη σωστή ισορροπία μεταξύ της οθόνης και των έντυπων μέσων, όπως τα βιβλία. Φυσικά, τα ψηφιακά μέσα είναι απλά υπέροχα: ενίσχυσαν την ανθρώπινη γνώση σε τεράστιο βαθμό και διευκόλυναν πολύ την ανθρώπινη επικοινωνία. Ωστόσο, για να εισχωρήσουμε βαθύτερα στη θάλασσα των πληροφοριών, δηλαδή για να μπορέσουμε να «αναβαθμίσουμε» τις πληροφορίες σε γνώση, εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε τα βιβλία.

Αν θέλουμε να συζητήσουμε και να κατανοήσουμε τον πολύπλοκο κόσμο μας και τις πολύπλοκες ζωές μας μέσα σε αυτόν, πρέπει να διαθέτουμε βαθύ και ευρύ λεξιλόγιο και να είμαστε σε θέση να σχηματίζουμε και να κατανοούμε πολύπλοκες προτάσεις, καθώς και να έχουμε την ικανότητα να υιοθετούμε διαφορετικές οπτικές γωνίες και να σκεφτόμαστε στρατηγικά. Δεν γνωρίζω καμία μελέτη που να δείχνει ότι μπορούμε να αποκτήσουμε όλες αυτές τις ικανότητες μόνο χρησιμοποιώντας τεχνολογίες οθόνης.

Ένα από τα αστεία παράδοξα της εποχής μας είναι ότι ακόμη και οι πρωταγωνιστές στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, όπως ο Mustafa Suleymani και ο Eliezer Yudkowsky, γράφουν βιβλία όταν θέλουν να εξηγήσουν μια ευρύτερη εικόνα για την τεχνητή νοημοσύνη. Έτσι, η απλή απάντηση στην ερώτησή σας είναι ότι χρειαζόμαστε και τα δύο.

Ερ. 5: Αν οι νέοι περνούν ώρες διαβάζοντας φόρουμ, pop culture κείμενα, υπότιτλους, συνομιλίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αυτό τους κάνει μη αναγνώστες, ή απλώς διαβάζουν εκτός της παραδοσιακής βιβλιοφιλικής κουλτούρας;

Αν το περιεχόμενο στο οποίο έχουν πρόσβαση είναι κυρίως κειμενικό, είναι φυσικά αναγνώστες, αλλά όχι αναγνώστες βιβλίων, όπως και στην αναλογική εποχή, το να διαβάζεις μια εφημερίδα δεν ισοδυναμούσε με το να διαβάζεις ένα βιβλίο. Αν το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου στο οποίο έχουν πρόσβαση είναι οπτικοακουστικό, θα προτιμούσα να τους αποκαλώ χρήστες ή παρατηρητές παρά αναγνώστες.

Όπως προαναφέρθηκε, μέρος της ανάγνωσης υψηλότερου επιπέδου είναι και η κατανόηση της φύσης των μέσων που χρησιμοποιούμε. Όταν διαβάζουμε από οθόνες, για παράδειγμα, πρέπει να έχουμε επίγνωση του γεγονότος ότι κατανοούμε και απομνημονεύουμε λιγότερα από ό,τι όταν διαβάζουμε από έντυπα, όπως αποδεικνύεται από ένα τεράστιο σύνολο μελετών. Αν το έχουμε αυτό κατά νου, δεν υπάρχει τίποτα κακό σε αυτό το είδος πρακτικής.

Ωστόσο, αν αρχίσουμε να πιστεύουμε ότι οι δραστηριότητες στην οθόνη μπορούν να ενισχύσουν τις ικανότητές μας στη λογική και κριτική σκέψη χωρίς να διαβάζουμε έντυπα, αυτό θα ήταν λάθος και αντιπαραγωγικό. Υπάρχουν πολλά στοιχεία για το πού χρησιμεύει το πρώτο και το δεύτερο. Αρκεί να ακολουθήσουμε την επιστήμη όταν αποφασίζουμε πώς και για ποιο σκοπό θα τα χρησιμοποιήσουμε. Υιοθετώντας μια τέτοια στάση, είναι εύκολο να τραβήξουμε μια γραμμή μεταξύ της κριτικής της ψηφιακής κουλτούρας και της νοσταλγίας.

Ερ. 6: Μπορεί ο εκδοτικός κλάδος να υπερασπιστεί πραγματικά την εις βάθος ανάγνωση, όταν λειτουργεί όλο και περισσότερο με βάση την ταχύτητα, την προβολή, τις τάσεις και τους αλγόριθμους;

Επιτρέψτε μου να πω κάτι αιρετικό. Προφανώς και ο εκδοτικός κλάδος πρέπει να χρησιμοποιεί όλα τα ψηφιακά εργαλεία που έχει στη διάθεσή του, προκειμένου να κάνει τα προϊόντα του ορατά και όσο το δυνατόν καλύτερα. Διαφορετικά, κινδυνεύει να καταστεί παρωχημένος. Επιπλέον, δεν έχω αντίρρηση στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στις διαδικασίες συγγραφής και μετάφρασης.

Ωστόσο, υπάρχει μια προειδοποίηση: αυτά τα εργαλεία πρέπει να χρησιμοποιούνται, να εποπτεύονται και να καθοδηγούνται από ανθρώπους με πολύ ανεπτυγμένο Σύστημα Σκέψης 2. Ορισμένα πειράματα που πραγματοποιήσαμε στο σχολείο μας, για παράδειγμα, έδειξαν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μεταφράσει όχι χειρότερα από τους μέσους ανθρώπινους μεταφραστές· ωστόσο, για τη διόρθωση και τη βελτίωση τέτοιων μεταφράσεων, χρειάζονται ανθρώπινοι μεταφραστές άνω του μέσου όρου.

Το ίδιο ισχύει και για τη συγγραφή: μπορεί κανείς να δημιουργήσει μέτρια λογοτεχνία φαντασίας χρησιμοποιώντας την τεχνητή νοημοσύνη, όπως έδειξε το Shy Girly της Mia Ballard, το οποίο δημιουργήθηκε κατά 80% από μηχανή, αλλά ξεγέλασε την εκδοτική ομάδα της Hachette ότι είναι γραμμένο από άνθρωπο. Ωστόσο, μια κορυφαία ιστορία, βασισμένη σε μοναδική ανθρώπινη εμπειρία και διαδικασία σκέψης, μπορεί να γραφτεί μόνο από έναν άνθρωπο με βαθύ και σύνθετο λεξιλόγιο.

Και πάλι, όλα αυτά σημαίνουν ότι η εκπαίδευση θα πρέπει να επανεξετάσει σοβαρά πώς να κάνει τη βαθιά ανάγνωση ένα από τα θεμελιώδη στοιχεία της. Η εκτίμησή μου είναι ότι μια τέτοια υπεράσπιση της ανάγνωσης θα πρέπει να προέλθει κυρίως από τους εκπαιδευτικούς, όχι από τους εκδότες, οι οποίοι ούτως ή άλλως έχουν περιορισμένη δημόσια εμβέλεια.

Ερ. 7: Στο έργο σας Is This a Book; εξερευνάτε τα όρια του βιβλίου. Για εσάς προσωπικά, είναι ένα ηχητικό βιβλίο βιβλίο ή κάτι διαφορετικό ή μια εντελώς διαφορετική πολιτιστική εμπειρία;

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα έχει δύο πτυχές. Πρώτον, όταν ένα έντυπο βιβλίο μετατρέπεται σε ηχητικό βιβλίο, παραμένει φυσικά βιβλίο. Αλλά όταν μια γιαγιά λέει ιστορίες στα εγγόνια της και ηχογραφεί τον εαυτό της, αυτή η ηχογράφηση είναι βιβλίο ή όχι, ειδικά αν δημοσιοποιηθεί σε μια πλατφόρμα ροής ηχητικών βιβλίων; Η απάντηση σε τέτοιες ερωτήσεις είναι σημαντική και από φορολογική άποψη, λόγω των χαμηλότερων συντελεστών ΦΠΑ στα βιβλία.

Και δεύτερον, τουλάχιστον για μένα, η ανάγνωση είναι μια διαφορετική γνωστική διαδικασία από την ακρόαση. Ένας αναλφάβητος, για παράδειγμα, μπορεί να ακούσει όλα τα ηχητικά βιβλία του κόσμου, αλλά δεν μπορεί να διαβάσει ούτε ένα, ενώ τα κωφά άτομα μπορούν να διαβάσουν όποιο βιβλίο επιθυμούν, αλλά δεν μπορούν να ακούσουν ούτε ένα. Από τη σκοπιά της αναγνωστικής παιδείας, η απάντηση είναι επομένως απλή: η ανάγνωση βιβλίων έχει μεγαλύτερη σημασία από την ακρόαση αυτών, καθώς δεν μπορούμε να αυξήσουμε τις αναγνωστικές μας ικανότητες με την ακρόαση.

Παρ’ όλα αυτά, θεωρώ τα ηχητικά βιβλία ένα ωραίο μέσο ψυχαγωγίας. Όπως δείχνουν τα στοιχεία των πλατφορμών ροής ήχου, οι χρήστες τους το καταλαβαίνουν απόλυτα, καθώς ακούνε κυρίως λιγότερο απαιτητικό ψυχαγωγικό περιεχόμενο, όπως λογοτεχνία ειδών και βιβλία αυτοβοήθειας. Όταν κάποιος θέλει να στραφεί σε κάτι πιο απαιτητικό, σκέφτεται τα έντυπα.

Ερ. 8: Τι χάνει μια κουλτούρα με μικρή γλώσσα όταν οι αναγνώστες της στρέφονται σε μεγάλο βαθμό προς τα αγγλικά; Είναι απλώς ένα ζήτημα αγοράς ή επηρεάζει τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων;

Και πάλι, όπως δείχνει μια σειρά μελετών, η πολυγλωσσία ενισχύει την ανθρώπινη δημιουργικότητα και την καινοτομία. Το να ανήκει κανείς σε έναν λαό με μικρό αριθμό ομιλητών, όπως οι Έλληνες και οι Σλοβένοι, αποτελεί επομένως πλεονέκτημα, καθώς είμαστε αναγκασμένοι να μαθαίνουμε ξένες γλώσσες. Δεν είναι έκπληξη το γεγονός ότι έξι από τις δέκα πιο καινοτόμες χώρες είναι μικρές και πολυγλωσσικές, ενώ τρεις από τις μεγάλες (ΗΠΑ, Κίνα και Ηνωμένο Βασίλειο) διαθέτουν πολυεθνικούς, πολυγλωσσικούς και/ή ιδιαίτερα κοσμοπολίτικους ακαδημαϊκούς και ερευνητικούς τομείς.

Η πρόσβαση σε βιβλία στην τοπική και σε ξένες γλώσσες – στην περίπτωσή μας, κυρίως στα αγγλικά – είναι επομένως ζωτικής σημασίας για την πολιτιστική ανάπτυξη μιας δεδομένης χώρας. Ωστόσο, στη Σλοβενία τα τελευταία χρόνια, αντιμετωπίσαμε μια νέα τάση: ειδικά μεταξύ των νέων, τα επίπεδα γραμματισμού στην μητρική γλώσσα έχουν μειωθεί, ενώ η ανάγνωση στα αγγλικά έχει αυξηθεί. Είναι πολύ νωρίς για να πούμε αν αυτή είναι μια μόνιμη τάση, αλλά είναι αρκετά ορατή ώστε να αρχίσουμε να της δίνουμε προσοχή. Αν επιμείνει, η εκτίμησή μου είναι ότι θα έχει απρόβλεπτες πολιτιστικές και κοινωνικές συνέπειες.

Με απλά λόγια, μπορεί να προκαλέσει έναν γνωστικό σεισμό. Το ίδιο ισχύει για τους εκδότες και τους βιβλιοπώλες: η πώληση βιβλίων στα αγγλικά είναι σχετικά εύκολη, επειδή κάποιος άλλος τα επέλεξε, τα επιμελήθηκε και τα προώθησε στην αγορά· με απλά λόγια, είναι σαν να πουλάς Coca-Cola σε μια τοπική αγορά. Ωστόσο, όταν εκδίδουν βιβλία στις τοπικές γλώσσες, οι εκδότες πρέπει να κάνουν όλη αυτή τη δουλειάμ όνοι τους. Επομένως, η πώληση βιβλίων στα αγγλικά είναι για τους δειλούς στον χώρο της έκδοσης και της πώλησης βιβλίων, ενώ η έκδοση βιβλίων στις τοπικές γλώσσες είναι για τους τολμηρούς.

Ερ. 9: Αν έπρεπε να πείσετε έναν υπουργό Παιδείας χρησιμοποιώντας αυστηρά πολιτικά επιχειρήματα —όχι πολιτισμικά ή ηθικά—για το γιατί η ανάγνωση εξακολουθεί να έχει σημασία, τι θα λέγατε;

Δεν είμαι το κατάλληλο πρόσωπο για να απαντήσω σε αυτή την ερώτηση, γιατί απέτυχα κάθε φορά που προσπάθησα (γέλια). Ή για να είμαι πιο ακριβής, είχαμε δύο υπουργούς Παιδείας τις τελευταίες τρεις δεκαετίες που κατάλαβαν απόλυτα τον ρόλο της ανάγνωσης και δεν χρειάστηκαν καμία πειθώ. Όλοι οι υπόλοιποι ήταν επαγγελματίες πολιτικοί και γραφειοκράτες χωρίς βαθύτερη κατανόηση του ρόλου της ανάγνωσης. Ως εκ τούτου, είχαν παγιδευτεί σε μια επιεική και ναρκισσιστική νοοτροπία που θεωρεί τις πνευματικές προσπάθειες στη σχολική εκπαίδευση κάτι που είναι καλύτερα να αποφεύγεται.

Γι’ αυτό έχω περισσότερες ελπίδες για τα πράγματα που συμβαίνουν στην κοινωνία των πολιτών και, τελευταία, είμαι αρκετά αισιόδοξος, επειδή στη χώρα μου, υπάρχει ένα αναπτυσσόμενο κίνημα υπέρ της ανάγνωσης που ξεπερνά τα πολιτικά όρια και κατανοεί ότι στον ψηφιακό κόσμο, τα βιβλία εξακολουθούν να είναι απαραίτητο εργαλείο για την ανάπτυξη κριτικής και αναλυτικής σκέψης. Ένα από τα πλεονεκτήματα του να είσαι μικρή χώρα είναι επίσης ότι μερικές φορές μόνο λίγα άτομα μπορούν να μετακινήσουν βουνά, αν είναι σωστά συνδεδεμένα και οργανωμένα. Ωστόσο, ο αγώνας είναι μαραθώνιος, όχι σπριντ.

Info

α. Παρασκευή 8 Μαΐου 2026, 15:00–16:00

Έρευνες και τακτικές φιλαναγνωσίας σε Γερμανία και Σλοβενία

Ομιλητές: Lisa Keil, υπεύθυνη έργου για τον Εθελοντισμό, Stiftung Lesen, Miha Kovač, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Λιουμπλιάνα

Συντονισμός: Παναγιώτης Κάπος, Δρ Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού, Αντιπρόεδρος του ΕΛΙΒΙΠ.

Χώρος: Αίθουσα Διάλογος, Περίπτερο 15

β. Παρασκευή 8 Μαΐου 2026, 16:00–17:00

«Διαβάζω άρα υπάρχω: Δέκα λόγοι να διαβάζουμε βιβλία στην ψηφιακή εποχή» του Miha Kovač

Ομιλητές: Μίχα Κόβατς, Μιχάλης Καλαμαράς

Χώρος: Αίθουσα COSMOS, Περίπτερο 14

Οργάνωση: Εκδόσεις Μέλλον