Σκοτεινός τουρισμός: Μία συναρπαστική αλλά ενίοτε προβληματική ταξιδιωτική πρόταση

Φέτος το καλοκαίρι, ο Laureano Oubiña, περιβόητος ισπανός διακινητής ναρκωτικών και πρώην κατάδικος, διοργάνωσε ένα tour «διακίνησης ναρκωτικών» στην παραποτάμια περιοχή Ría de Arousa, στη Γαλικία της Ισπανίας. Το tour περιελάμβανε βόλτα με βάρκα σε πολλά από τα μέρη που συνδέθηκαν με τις εγκληματικές του ενέργειες… μαζί με στάση για μεσημεριανό. Η πρωτοβουλία του απαγορεύτηκε τελικά από την περιφερειακή κυβέρνηση της Γαλικίας λόγω παραβίασης της τουριστικής νομοθεσίας.

Ορίστε ένα τρανό παράδειγμα «σκοτεινού τουρισμού» (dark tourism) –της επίσκεψης σε μέρη που σημαδεύονται από θάνατο, βία και έγκλημα. Πρωτοβουλίες σαν του Oubiña γεννούν το ερώτημα αν αυτό το ολοένα και πιο δημοφιλές στυλ ταξιδιού έχει αρχίσει να «ξεχειλώνει».

Όπως σημειώνει ο καθηγητής Εγκληματολογίας Jorge Gracia Ibáñez σε άρθρο του στο The Conversation, ο «σκοτεινός τουρισμός» είναι ένας γενικός όρος, που αντικατοπτρίζει τόσο ένα ακόμα προϊόν της τουριστικής βιομηχανίας όσο και ένα κοινωνικό φαινόμενο. Ως τέτοιο, παρουσιάζει μεγάλο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον, ιδίως για όσους καταπιάνονται με την πολιτισμική εγκληματολογία, τη μελέτη δηλαδή των τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι κατανοούν το έγκλημα και αντιλαμβάνονται τη βία.

Η πολιτισμική εγκληματολογία εξετάζει, επίσης, τα προϊόντα της ποπ κουλτούρας που εντάσσονται στο λεγόμενο “true crime”. Πρόκειται για σειρές, podcast, βιβλία και ταινίες που αναλύουν σοβαρά ποινικά αδικήματα.

Τόσο το “true crime” όσο και ο «σκοτεινός τουρισμός» προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τη βία και το έγκλημα. Δείχνουν ότι η αντίδραση της κοινωνίας στις εγκληματικές, βίαιες πράξεις είναι πολύπλοκη. Η περιέργεια συνδυάζεται με την ανάγκη για στοχασμό και ανάμνηση, για να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τις αιτίες των εγκληματικών ενεργειών και να τους δώσουμε νόημα.

Φαβέλες, Αλκατράζ και μνημεία πολέμου

Ο «σκοτεινός τουρισμός» που ενδιαφέρει τους εγκληματολόγους επικεντρώνεται στο έγκλημα, τη βία και την απόδοση δικαιοσύνης. Μεγάλο μέρος του αφορά προορισμούς που σχετίζονται με τραυματικά γεγονότα ή σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως επισκέψεις σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και μνημεία.

Σε αυτή την τάση μπορούν, επίσης, να συμπεριληφθούν τόποι που συνδέονται με ένοπλες συγκρούσεις, από τον Πόλεμο στο Βιετνάμ έως τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το ίδιο ισχύει και για επισκέψεις σε ιστορικές φυλακές, όπως το Αλκατράζ ή το Γεντί Κουλέ στη Θεσσαλονίκη.

Περιλαμβάνει, όμως, και ταξίδια σε αστικές περιοχές με υψηλά ποσοστά εγκληματικότητας, μακριά από τα συνηθισμένα τουριστικά μονοπάτια. Αυτό ισχύει για τις επικίνδυνες γειτονιές της Νέας Υόρκης ή τις επισκέψεις στις φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο.

Μερικές φορές, οι ξεναγήσεις σχεδιάζονται εξαρχής με σκοπό να διαλύσουν το στίγμα συγκεκριμένων «προβληματικών» περιοχών. Στην Πόλη του Μεξικού, για παράδειγμα, οι τοπικές αρχές διοργανώνουν το “Tepitour”, για να προσφέρουν μια διαφορετική οπτική γωνία για τη διαβόητη γειτονιά Tepito, όπου δραστηριοποιείται το καρτέλ Unión Tepito. Ορισμένες άλλες διαδρομές ακολουθούν, μάλιστα, τα βήματα ενός διάσημου εγκληματία, όπως η ξενάγηση για τον Πάμπλο Εσκομπάρ στην Κολομβία.

Αυτές οι γειτονιές και τα μνημεία είναι όλα μέρη που συνδέονται με το έγκλημα ή τη βία, αλλά υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Μια επίσκεψη σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης όπως το Άουσβιτς δεν έχει καμία σχέση με μια περιήγηση με τα πόδια που ακολουθεί τα υποτιθέμενα βήματα του Τζακ του Αντεροβγάλτη στο Λονδίνο –μια δραστηριότητα στην οποία επιτρέπονται ακόμη και τα κατοικίδια.

Η άνθηση του μαζικού τουρισμού σημαίνει ότι η τουριστική βιομηχανία πρέπει να αναζητήσει νέες και πρωτότυπες εμπειρίες για να καλύψει την αυξανόμενη ζήτηση. Η άνοδος του «σκοτεινού τουρισμού» συνδέεται, επιπλέον, με την αυξανόμενη σημασία της μελέτης του εγκλήματος στην ποπ κουλτούρα.

Το παράδειγμα της Ισπανίας

Η Ισπανία, ένας από τους κορυφαίους τουριστικούς προορισμούς στον κόσμο, έχει εξελιχθεί σε προορισμό «σκοτεινού τουρισμού», με εξειδικευμένα ιστολόγια να αναδεικνύουν πολλές επισκέψεις και διαδρομές που συνδέονται με τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Αξιοσημείωτα παραδείγματα περιλαμβάνουν την Γκερνίκα, την πόλη των Βάσκων που βομβαρδίστηκε από τον γερμανικό στρατό κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, και την παλιά πόλη του Μπελτσίτε στην Αραγονία, των οποίων τα ερείπια εξακολουθούν να στέκονται ως μαρτυρία της σύγκρουσης.

Τα τελευταία χρόνια, έχει παρατηρηθεί πληθώρα τουριστικών διαδρομών που συνδέονται με οχυρά και τοποθεσίες όπου έλαβαν χώρα μερικές από τις σημαντικότερες μάχες του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, καθώς και ιστορικά μνημεία που σχετίζονται με τη μαγεία και την καταστολή της, όπως το Ζουγκαραμουρδί.

Αν και εστιάζουν περισσότερο στον κοινωνικό ακτιβισμό, οι περιηγήσεις με τα πόδια σε διάφορες ισπανικές πόλεις που περιλαμβάνουν τοποθεσίες συνδεδεμένες με την πολιτική διαφθορά και τη διαφθορά στον πολεοδομικό σχεδιασμό εμπίπτουν επίσης σε αυτή την κατηγορία.

Τι γίνεται με τα θύματα;

Ο «σκοτεινός τουρισμός» προωθείται συχνά με σκοπό την τόνωση της οικονομίας και αντανακλά την ικανότητα της τουριστικής βιομηχανίας να καινοτομεί. Όσον αφορά τους χώρους που συνδέονται με την ιστορική μνήμη, μπορεί επίσης να αυξήσει την κοινωνική ευαισθητοποίηση και να ενισχύσει την εκπαιδευτική τους αξία.

Ωστόσο, δημιουργεί και σημαντικές προκλήσεις. Πολλά από αυτά τα μέρη σχεδιάστηκαν ως χώροι μνήμης, πένθους και διαχείρισης τραύματος. Η εξυπηρέτηση των τουριστών δεν ήταν πρώτη προτεραιότητα. Ένας από τους κύριους κινδύνους του σκοτεινού τουρισμού είναι, επομένως, ότι ευτελίζει τον αρχικό τους σκοπό. Αυτό είναι εμφανές σε συμπεριφορές που δείχνουν έλλειψη σεβασμού, όπως οι selfies στο Άουσβιτς και σε άλλους χώρους μνήμης.

Επιπλέον, οι χώροι αυτοί συχνά φέρουν μία πολύπλοκη και δυσάρεστη κληρονομιά. Αυτό ισχύει για το ισπανικό “Valle de los Caídos”, τη Κοιλάδα των Πεσόντων, ένα τεράστιο συγκρότημα μαυσωλείων που παλαιότερα φιλοξενούσε τα λείψανα του πρώην δικτάτορα της Ισπανίας Φρανθίσκο Φράνκο.

Είναι, λοιπόν, σημαντικό να γίνεται σεβαστή η μνήμη των θυμάτων και να λαμβάνεται υπόψη ο αντίκτυπος που μπορεί να έχει ο «σκοτεινός τουρισμός» στους ανθρώπους που ζουν σε περιοχές που συνδέονται με εγκλήματα ή βία. Η προώθηση προϊόντων ή εμπειριών που ενδέχεται να δικαιολογούν ή να εξυμνούν εγκληματίες είναι από μόνη της μία συνθήκη που εγείρει πολλούς προβληματισμούς.

Για όλους αυτούς τους λόγους, ο «σκοτεινός τουρισμός» πρέπει να γίνεται με ηθικό τρόπο, παρέχοντας το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων και σεβόμενος τα θύματα, ώστε να μην τους προκαλεί περαιτέρω πόνο. Τότε, μπορεί να ενθαρρύνει τη μάθηση και τον προβληματισμό σχετικά με τραυματικά γεγονότα που έχουν αφήσει το σημάδι τους στην κοινωνία.

Όπως είπε ο Γάλλος εγκληματολόγος Αλεξάντρ Λακασάν, «κάθε κοινωνία έχει τους εγκληματίες που της αξίζουν». Ακολουθώντας τη λογική του, κάθε κοινωνία έχει επίσης το είδος του «σκοτεινού τουρισμού» που αντανακλά τις προτεραιότητές της.