«Ένταξη για όλους, χωρίς προκαταλήψεις»: Η Χριστίνα Συριοπούλου μιλά για τον αυτισμό σήμερα

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Αυτισμού, η αναπληρώτρια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και διευθύντρια του Εργαστηρίου Αυτισμού Χριστίνα Συριοπούλου-Δελλή μιλά στο theopinion για τις σύγχρονες προκλήσεις, τη σημασία της πρώιμης παρέμβασης, τον ρόλο της εκπαίδευσης και τις δυνατότητες της τεχνολογίας – από τα μουσεία μέχρι τα κοινωνικά ρομπότ.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Αυτισμού, ποιο είναι το βασικό μήνυμα που θέλετε να στείλετε;

Το μήνυμα είναι «ένταξη για όλους». Ένταξη χωρίς προκαταλήψεις, σε όλους τους χώρους και σε όλα τα προγράμματα. Δεν μιλάμε μόνο για το σχολείο, αλλά για την πρόσβαση των ανθρώπων με αυτισμό σε κάθε πτυχή της ζωής: στον πολιτισμό, στον αθλητισμό, στην καθημερινότητα. Η εκπαίδευση δεν περιορίζεται στο αυστηρό αναλυτικό πρόγραμμα. Πρέπει να επεκτείνεται σε μουσεία, σε πολιτιστικούς χώρους, σε δραστηριότητες που καλλιεργούν δεξιότητες και εμπειρίες ζωής. Αυτό είναι το ουσιαστικό νόημα της συμπερίληψης.

Πέρα από την ένταξη, τι μπορούμε να «κερδίσουμε» από τη συνύπαρξη με άτομα στο φάσμα;

Πολλά. Μπορούμε να μάθουμε από τον τρόπο που σκέφτονται. Ένα παιδί μπορεί να λύσει ένα μαθηματικό πρόβλημα με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο και να φτάσει στο ίδιο αποτέλεσμα. Γιατί να μην σεβαστούμε αυτή τη διαδρομή; Αυτή η διαφορετική ματιά εμπλουτίζει και εμάς. Μας βγάζει από τα στερεότυπα της σκέψης. Είναι μια εναλλακτική οπτική που μας βοηθά να δούμε τον κόσμο αλλιώς.

Στην εκπαίδευση, πού πρέπει να δίνεται έμφαση;

Η εκπαίδευση δεν πρέπει να εστιάζει μόνο στο τι δεν μπορεί να κάνει ένα παιδί, αλλά στο τι μπορεί να κάνει. Πρέπει να καλλιεργούμε τα δυνατά του σημεία. Έχουμε παιδιά που μπορεί να παρουσιάζουν δυσκολίες στη συμπεριφορά ή στην προσαρμογή, αλλά ταυτόχρονα έχουν εξαιρετικές ικανότητες σε συγκεκριμένα πεδία. Εκεί πρέπει να επενδύσουμε. Να ενισχύσουμε το θετικό τους δυναμικό.

Πόσο κοντά είμαστε σε αυτή τη φιλοσοφία στην Ελλάδα;

Η συζήτηση έχει ξεκινήσει, αλλά δεν έχουμε φτάσει ακόμη εκεί. Και δεν αφορά μόνο την Ελλάδα· διεθνώς υπάρχουν ακόμη εκκρεμότητες. Τα τελευταία χρόνια δίνεται έμφαση στην εκπαίδευση πέρα από το σχολείο και στην ανάγκη πιστοποίησης δεξιοτήτων που δεν αποκτώνται μόνο με ένα πτυχίο. Ωστόσο, το πώς θα αναγνωρίζονται αυτές οι δεξιότητες παραμένει ζητούμενο.

Πόσο σημαντική είναι η πρόσβαση στον πολιτισμό; Είναι, μήπως, το υψηλό κόστος που αποθαρρύνει τέτοιες πρωτοβουλίες;

Η πρόσβαση στον πολιτισμό είναι εξαιρετικά σημαντική και δεν είναι τόσο δύσκολη όσο νομίζουμε. Δεν είναι θέμα κόστους. Το όφελος είναι πολύ μεγαλύτερο. Δίνεις σε οικογένειες που συχνά βιώνουν κοινωνική απομόνωση μια δυνατότητα συμμετοχής. Αυτό είναι κοινωνική πολιτική. Η τεχνολογία βοηθά πολύ: εικονικές περιηγήσεις, προσαρμοσμένος φωτισμός, εναλλακτικές μορφές παρουσίασης του ίδιου περιεχομένου, ώστε να αποφεύγεται η αισθητηριακή υπερφόρτωση.

Βλέπουμε αλλαγές και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση;

Ναι, τα τελευταία χρόνια έχουμε περισσότερους φοιτητές με αυτισμό στα πανεπιστήμια. Έχουν δημιουργηθεί δίκτυα για «φιλικά πανεπιστήμια» και γίνονται προσπάθειες διάχυσης καλών πρακτικών. Αυτό βοηθά όχι μόνο την πρόσβαση, αλλά και την κοινωνικοποίηση. Σταδιακά οδηγούμαστε σε πιο ευέλικτα και διαφοροποιημένα προγράμματα, ώστε κάθε φοιτητής να βρίσκει αυτό που του ταιριάζει.

Ποιος είναι ο ρόλος της τεχνολογίας;

Η τεχνολογία προσφέρει πολλές δυνατότητες. Μπορεί να υποστηρίξει τη μάθηση, να διαφοροποιήσει την εμπειρία και να ενισχύσει την πρόσβαση. Ένα παράδειγμα είναι το ρομπότ Panda, ένα καινοτόμο εργαλείο που χρησιμοποιούμε.

Τι είναι το Panda και πώς λειτουργεί;

Το Panda είναι ένα κοινωνικό ρομπότ που αλληλεπιδρά με το παιδί. Ανιχνεύει την παρουσία του και το προσκαλεί να παίξει. Είναι σχεδιασμένο ώστε να είναι φιλικό και να μην προκαλεί αισθητηριακή υπερφόρτωση. Καλλιεργεί την οπτική επαφή, την επικοινωνία και το λεξιλόγιο. Έχουμε ενσωματώσει παιχνίδια για την εκμάθηση συναισθημάτων, κάτι που είναι κρίσιμο για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων. Το σημαντικό είναι ότι παρέχει ένα ασφαλές και σταθερό περιβάλλον: δεν θυμώνει, δεν αλλάζει διάθεση. Αυτό βοηθά τα παιδιά να νιώσουν άνεση.

Έχετε δει αποτελέσματα από τη χρήση του;

Ναι, τα παιδιά ανταποκρίνονται με ενθουσιασμό. Συμμετέχουν ενεργά και μαθαίνουν μέσα από το παιχνίδι. Τα συναισθήματα, που είναι αφηρημένες έννοιες, γίνονται πιο κατανοητά μέσα από μικρές ιστορίες και οπτικά ερεθίσματα. Το έχουμε εφαρμόσει πιλοτικά. Στόχος είναι να επεκταθεί και να ενταχθεί πιο συστηματικά στην εκπαίδευση.

Μπορεί να επεκταθεί η χρήση του;

Βεβαίως. Μπορεί να εμπλουτιστεί με νέες ενότητες: καθημερινές ρουτίνες, αυτοεξυπηρέτηση, κοινωνικές δεξιότητες. Η ιδέα είναι να λειτουργεί ως «φίλος» του παιδιού, που το βοηθά να οργανώνει την καθημερινότητά του και να αποκτά μεγαλύτερη αυτονομία. Γι’ αυτό και το ονομάσαμε Μπάντι (Φιλαράκι).

Πείτε μας για τα άλλα προγράμματα που υλοποιείτε ως πανεπιστήμιο;

Υπάρχουν προγράμματα πρώιμης παρέμβασης και συμβουλευτικής γονέων, όπως το «ΔΑΦΝΗ», καθώς και προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης για εφήβους με αυτισμό, καθώς και για την αυτόνομη διαβίωση των νέων με την χρήση υποστηρικτικής τεχνολογίας. Στο ΔΑΦΝΗ οι γονείς εκπαιδεύονται πώς να εκπαιδεύσουν οι ίδιοι τα νήπια τους στο περιβάλλον του σπιτιού για να αποκτήσουν τα παιδιά λειτουργικές ρουτίνες. Επίσης, έχουμε αναπτύξει εργαλεία όπως ένα σταθμισμένο λεξικό με τις 100 πιο συνηθισμένες λέξεις που χρησιμοποιούν παιδιά με αυτισμό στην Ελλάδα.

Αν σας πλησίαζε ένα ζευγάρι γονέων τώρα και σας έλεγε ότι το μικρό παιδί τους παρουσιάζει κάποιες ιδιαιτερότητες και φοβούνται ότι μπορεί να είναι και αυτιστικό, τι θα τους συμβουλεύατε;

Να μην φοβάται. Αν υπάρχουν ενδείξεις, όπως καθυστέρηση στον λόγο ή στην κινητικότητα, πρέπει να αναζητήσουν αξιολόγηση. Το κλειδί είναι η πρώιμη παρέμβαση. Οι γονείς είναι οι πρώτοι δάσκαλοι του παιδιού και παίζουν καθοριστικό ρόλο. Χρειάζεται να γνωρίσουν το παιδί τους, να έχουν ρεαλιστικές προσδοκίες και να στηρίξουν την ανάπτυξη λειτουργικών δεξιοτήτων. Αυτό είναι που θα βοηθήσει πραγματικά το παιδί στο μέλλον.