Tal Ben-Shahar: Κι αν ο πλούτος είναι μια μεγάλη παρεξήγηση;
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ξαφνική έκδοση του theopinion.gr ΑΦΟΡΜΗ Ο Πλούτος
Ο Tal Ben-Shahar, ο άνθρωπος που έκανε το μάθημα της Ευτυχίας στο Harvard ένα από τα δημοφιλέστερα στην ιστορία του πανεπιστημίου, υποστηρίζει ότι ίσως κάνουμε λάθος εδώ και χρόνια μετρώντας τον πλούτο σε χρήματα, σπίτια, τίτλους και κοινωνική καταξίωση. Ένας από τους σημαντικότερους διανοητές της θετικής ψυχολογίας εξηγεί γιατί ο πραγματικός πλούτος δεν βρίσκεται στον τραπεζικό λογαριασμό, αλλά στον τρόπο που επιλέγουμε να ζούμε.
Συνέντευξη στον Γιάννη Παπαδημητρίου
Για δεκαετίες, ο πλούτος μετριόταν με χρήματα, περιουσιακά στοιχεία και κοινωνική θέση. Σήμερα, θα λέγατε ότι η ψυχική ευημερία έχει γίνει η απόλυτη πολυτέλεια;
Δεν θα χαρακτήριζα την ψυχική ευημερία ως την απόλυτη πολυτέλεια, γιατί η λέξη «πολυτέλεια» υποδηλώνει κάτι που απευθύνεται στους λίγους. Η ψυχική ευημερία δεν θα έπρεπε να είναι πολυτέλεια· θα έπρεπε να αποτελεί βασική ανθρώπινη προτεραιότητα. Η ευτυχία είναι το απόλυτο νόμισμα. Όπως έλεγε ο Αριστοτέλης, είναι ο τελικός σκοπός προς τον οποίο οδηγούν όλοι οι υπόλοιποι σκοποί. Με άλλα λόγια, τα χρήματα, τα υλικά αγαθά και η κοινωνική καταξίωση έχουν σημασία, ιδιαίτερα όταν μας βοηθούν να καλύψουμε τις βασικές μας ανάγκες και να ζούμε με αξιοπρέπεια. Είναι όμως μέσα, όχι αυτοσκοποί.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «πόσα έχω;», αλλά «ζω μια ζωή με πληρότητα;». Ο αληθινός πλούτος περιλαμβάνει τα πέντε στοιχεία του μοντέλου SPIRE: την πνευματική, τη σωματική, τη διανοητική, τη σχεσιακή και τη συναισθηματική ευημερία. Χωρίς αυτά, ακόμη και η μεγαλύτερη υλική αφθονία μοιάζει συχνά κενή. Αντίθετα, όταν υπάρχουν, ακόμη και μια ζωή με περιορισμένα υλικά μέσα μπορεί να είναι πραγματικά πλούσια.

Η Ελλάδα βίωσε μια δεκαετία οικονομικής κρίσης, ακολούθησε η πανδημία και στη συνέχεια μια περίοδος παγκόσμιας αβεβαιότητας. Πώς πιστεύετε ότι αυτές οι συλλογικές εμπειρίες άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την επιτυχία, την ευτυχία και μια ζωή με νόημα;
Οι δύσκολες περίοδοι έχουν την ιδιότητα να διαλύουν τις ψευδαισθήσεις. Όταν μια κοινωνία περνά οικονομική ανασφάλεια, ασθένεια, απώλειες και αστάθεια, οι άνθρωποι αρχίζουν να βλέπουν πιο καθαρά τι έχει πραγματικά αξία. Η κοινωνική καταξίωση παύει να έχει την ίδια βαρύτητα. Αντίθετα, οι ανθρώπινες σχέσεις, η κοινότητα, το νόημα, ο σκοπός, η υγεία και η ψυχική ευημερία αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Η Ελλάδα, άλλωστε, χάρισε στον κόσμο μερικές από τις βαθύτερες ιδέες για την καλή ζωή: την αρετή, την ευδαιμονία, την ανθρώπινη ολοκλήρωση. Σήμερα, τα ίδια ερωτήματα που απασχόλησαν τους αρχαίους Έλληνες είναι ίσως πιο επίκαιρα από ποτέ. Η επιτυχία δεν αφορά μόνο τα επιτεύγματα ή τη συσσώρευση αγαθών. Είναι και η ικανότητα να ζεις με αξιοπρέπεια, να στηρίζεις τους ανθρώπους γύρω σου, να βρίσκεις νόημα ακόμη και στις δυσκολίες και να διατηρείς την ελπίδα.
Η πραγματική ευτυχία, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι αρνούμαστε ή αποφεύγουμε τον πόνο. Σημαίνει να αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα όπως είναι, διατηρώντας παράλληλα την πίστη ότι το μέλλον μπορεί να είναι καλύτερο. Αυτό είναι που ονομάζω ρεαλιστική αισιοδοξία.
Αν έπρεπε να επιλέξετε ανάμεσα στο να γίνετε εκατομμυριούχος ή να είστε πραγματικά ευτυχισμένος για το υπόλοιπο της ζωής σας, πιστεύετε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι θα επέλεγαν ακόμη τα χρήματα; Γιατί;
Αν τους το θέτατε ευθέως, οι περισσότεροι θα απαντούσαν ότι επιλέγουν την ευτυχία. Αν όμως παρατηρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, θα διαπιστώσουμε ότι ξανά και ξανά επιλέγουμε τα χρήματα, την κοινωνική αναγνώριση ή την επιτυχία. Και αυτό συμβαίνει επειδή τα χρήματα είναι ορατά, μετρήσιμα και κοινωνικά επιβραβεύονται. Η ευτυχία είναι πολύ λιγότερο ορατή και συχνά παρεξηγημένη.
Το πρόβλημα δεν είναι τα χρήματα. Τα χρήματα μπορούν να μειώσουν τον ανθρώπινο πόνο, να δημιουργήσουν ευκαιρίες και να προσφέρουν ελευθερία. Όμως, αφού καλύψουν τις βασικές μας ανάγκες, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν το νόημα, τις ανθρώπινες σχέσεις, την υγεία ή τη σοφία.
Πολλοί άνθρωποι πέφτουν στην παγίδα που αποκαλώ «πλάνη της άφιξης» (arrival fallacy): πιστεύουν ότι μόλις πετύχουν έναν συγκεκριμένο οικονομικό ή επαγγελματικό στόχο, θα γίνουν επιτέλους ευτυχισμένοι. Και όταν τελικά φτάνουν εκεί, ανακαλύπτουν ότι η ευτυχία που περίμεναν είτε δεν υπάρχει είτε διαρκεί ελάχιστα.
Γι’ αυτό και τα χρήματα πρέπει να υπηρετούν την ευτυχία — όχι η ευτυχία τα χρήματα.
Γιατί τόσοι επιτυχημένοι άνθρωποι εξακολουθούν να παλεύουν με το άγχος, την επαγγελματική εξουθένωση και τη μοναξιά; Μήπως η επιτυχία βασίζεται συχνά σε λανθασμένες υποσχέσεις;
Ναι. Η πιο διαδεδομένη υπόσχεση είναι ότι η επιτυχία οδηγεί στην ευτυχία. Πρόκειται όμως για μια αλήθεια μόνο εν μέρει σωστή και συχνά παραπλανητική. Η επιτυχία μπορεί να προκαλέσει μια προσωρινή αύξηση της ευτυχίας, όμως αυτή συνήθως διαρκεί λίγο.
Στην πραγματικότητα, η σχέση μεταξύ επιτυχίας και ευτυχίας είναι αντίστροφη από αυτή που πιστεύουν οι περισσότεροι: η ευτυχία είναι εκείνη που τροφοδοτεί την επιτυχία. Όταν βιώνουμε νόημα, θετικά συναισθήματα και υγιείς ανθρώπινες σχέσεις, γινόμαστε πιο δημιουργικοί, πιο παραγωγικοί, πιο ανθεκτικοί και πιο υγιείς.
Πολλοί επιτυχημένοι άνθρωποι κατακτούν την εξωτερική επιτυχία, παραμελώντας όμως τα πέντε στοιχεία του μοντέλου SPIRE. Θυσιάζουν τον ύπνο, τη σωματική άσκηση, τη φιλία, την αγάπη, το παιχνίδι, τον προσωπικό αναστοχασμό και τη συναισθηματική τους ισορροπία. Μπορεί να περιβάλλονται από κόσμο, αλλά να αισθάνονται βαθιά μόνοι. Να τους θαυμάζουν πολλοί, αλλά να ζουν με άγχος. Να συσσωρεύουν γνώσεις, αλλά όχι σοφία. Να είναι πλούσιοι και επιτυχημένοι, αλλά να αδυνατούν να βρουν πραγματικό νόημα και σκοπό στη ζωή τους.
Ποια πιστεύετε ότι είναι η μεγαλύτερη πηγή δυστυχίας στη σύγχρονη ζωή; Μήπως η εμμονή μας με την ευτυχία μάς κάνει τελικά λιγότερο ευτυχισμένους;
Μία από τις σημαντικότερες πηγές δυστυχίας είναι το χάσμα ανάμεσα στις προσδοκίες μας και την πραγματικότητα. Περιμένουμε από τον εαυτό μας να είναι συνεχώς αισιόδοξος ή ευτυχισμένος, κάτι που δεν είναι απλώς μη ρεαλιστικό· είναι απάνθρωπο. Υπάρχουν μόνο δύο κατηγορίες ανθρώπων που δεν βιώνουν επώδυνα συναισθήματα, όπως η λύπη, ο φόβος, ο φθόνος ή το άγχος: οι ψυχοπαθείς και οι νεκροί. Πράγματι, η εμμονή με την ευτυχία μπορεί τελικά να μας κάνει λιγότερο ευτυχισμένους. Όταν την επιδιώκουμε άμεσα, όταν λέμε στον εαυτό μας «πρέπει να είμαι ευτυχισμένος», του ασκούμε μια περιττή πίεση. Έτσι οδηγούμαστε πιο εύκολα στην αποτυχία, τη ματαίωση και την απογοήτευση.
Ο πιο υγιής δρόμος δεν είναι να κυνηγάμε την ευτυχία, αλλά να καλλιεργούμε τις προϋποθέσεις που την ευνοούν: εργασία με νόημα, σωματική άσκηση, ευγνωμοσύνη, μάθηση, καλοσύνη, ξεκούραση και ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις. Η ευτυχία δεν είναι κάτι που μπορούμε να κατακτήσουμε άμεσα. Είναι κάτι που καλλιεργούμε έμμεσα.
Επενδύουμε χρόνια στην εκπαίδευσή μας, στην καριέρα μας και στο οικονομικό μας μέλλον. Γιατί τόσο λίγοι άνθρωποι επενδύουν με την ίδια συνέπεια στην ψυχική τους ευημερία;
Επειδή πολλοί θεωρούν ότι η ευτυχία θα έρθει από μόνη της ή ότι θα εμφανιστεί ως φυσική συνέπεια της επιτυχίας. Στο σχολείο μαθαίνουμε μαθηματικά, γλώσσα και φυσικές επιστήμες, όμως σπάνια διδασκόμαστε πώς να χτίζουμε ουσιαστικές σχέσεις, πώς να διαχειριζόμαστε τα δύσκολα συναισθήματα, πώς να βρίσκουμε νόημα ή πώς να ανακάμπτουμε από μια αποτυχία. Προετοιμάζουμε τους ανθρώπους για μια καριέρα, όχι όμως πάντα για τη ζωή.
Υπάρχει επίσης η λανθασμένη αντίληψη ότι η γνώση αρκεί. Δεν αρκεί. Το να διαβάζει κανείς για την άσκηση δεν τον κάνει πιο γυμνασμένο. Το να διαβάζει για τη μουσική δεν τον κάνει μουσικό. Με τον ίδιο τρόπο, το να διαβάζει κανείς για την ευτυχία δεν τον κάνει πιο ευτυχισμένο, αν δεν εφαρμόσει όσα μαθαίνει.
Η ψυχική ευημερία απαιτεί καθημερινές πρακτικές: έκφραση ευγνωμοσύνης, προσωπική καταγραφή σκέψεων, διαλογισμό, κίνηση, πράξεις καλοσύνης, ουσιαστικές συζητήσεις και ξεκούραση. Η ευτυχία μπορεί να διδαχθεί. Ακόμη σημαντικότερο όμως είναι ότι πρέπει να ασκείται καθημερινά

Σε μια εποχή όπου κυριαρχούν η παραγωγικότητα και η απόδοση, έχουμε ξεχάσει ότι η ξεκούραση, η παρουσία και η συναισθηματική ισορροπία είναι και αυτές μορφές πλούτου;
Αναμφίβολα. Η ξεκούραση δεν είναι εχθρός της απόδοσης· όταν χρησιμοποιείται σωστά, είναι προϋπόθεση της απόδοσης. Σώμα και νους αποτελούν ένα ενιαίο σύστημα. Όταν αμελούμε τον ύπνο, την αποκατάσταση, τη σωματική άσκηση και τη συναισθηματική ισορροπία, υπονομεύουμε τόσο την ευτυχία όσο και την επιτυχία μας.
Ζούμε σε μια κουλτούρα που προσπαθεί να χωρέσει όλο και περισσότερες δραστηριότητες σε όλο και λιγότερο χρόνο. Όμως η ποσότητα επηρεάζει την ποιότητα. Μερικές φορές, το πιο παραγωγικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να απλοποιήσουμε τη ζωή μας.
Το να ξέρουμε πότε να λέμε «όχι» στους άλλους σημαίνει συχνά ότι λέμε «ναι» στον εαυτό μας. Εξίσου σημαντική είναι και η παρουσία: να είμαστε πραγματικά παρόντες σε αυτό που κάνουμε κάθε στιγμή. Ο αδιατάρακτος χρόνος που αφιερώνουμε σε έναν άνθρωπο που αγαπάμε μπορεί να συμβάλει πολύ περισσότερο στην ευτυχία μας από ένα ακόμη επαγγελματικό επίτευγμα, μια ακόμη αγορά ή μία ακόμη ώρα μπροστά σε μια οθόνη.
Στο τέλος της ημέρας, η σημαντικότερη πηγή ευτυχίας μπορεί να είναι ο άνθρωπος που κάθεται δίπλα μας στο γραφείο ή μας περιμένει στο σπίτι.
Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να μας εξοικονομήσει χρόνο και να μας κάνει πιο αποτελεσματικούς. Πιστεύετε ότι η τεχνολογία θα μας κάνει πιο ευτυχισμένους ή απλώς πιο απασχολημένους;
Τον 19ο αιώνα, ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρο έγραφε ότι «η ζωή είναι πολύ σύντομη για να τη ζούμε βιαστικά». Ήταν αλήθεια τότε και παραμένει αλήθεια σήμερα.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά τι κάνουμε εμείς με όσα μας προσφέρει. Χρησιμοποιούμε τον χρόνο που κερδίζουμε για να εμβαθύνουμε στις σχέσεις μας, να φροντίσουμε το σώμα μας, να μάθουμε, να δημιουργήσουμε, να προσφέρουμε και να ξεκουραστούμε; Ή απλώς εργαζόμαστε περισσότερο, απομακρυνόμενοι ακόμη περισσότερο από τον εαυτό μας και τους άλλους;
Η τεχνητή νοημοσύνη οφείλει να υπηρετεί την ανθρώπινη ευημερία. Δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη επαφή και την αγάπη, την ενσυναίσθηση και την καλοσύνη, τη μάθηση και το νόημα. Αυτά παραμένουν η καρδιά της ευτυχίας.
Αν συμβουλεύατε σήμερα έναν νέο άνθρωπο 25 ετών, σε τι θα τον προτρέπατε να επενδύσει πρώτα: στα χρήματα, στη γνώση, στις σχέσεις ή στην ευημερία του;
Θα του έλεγα να μην επιλέξει το ένα εις βάρος των άλλων. Να επενδύσει στη γνώση. Να μαθαίνει, να εξελίσσεται και να παραμένει περίεργος για τον κόσμο. Να διαχειρίζεται τα χρήματά του με σύνεση, γιατί η οικονομική υπευθυνότητα είναι σημαντική.
Πάνω απ’ όλα όμως, να επενδύσει στις σχέσεις και στην προσωπική του ευημερία, γιατί πάνω σε αυτές στηρίζονται όλα τα υπόλοιπα.
Θα τον ενθάρρυνα επίσης να θέτει στον εαυτό του τρία ερωτήματα: Τι δίνει νόημα στη ζωή μου; Τι μου προσφέρει χαρά; Ποια είναι τα δυνατά μου σημεία; Εκεί όπου τέμνονται αυτές οι τρεις απαντήσεις βρίσκεται συνήθως η προσωπική μας κλήση.
Και κάτι ακόμη: να μην αναβάλει τη ζωή μέχρι να έρθει η επόμενη προαγωγή, το επόμενο πτυχίο, το καινούργιο σπίτι ή ένας μεγαλύτερος τραπεζικός λογαριασμός. Οι στόχοι είναι σημαντικοί, αλλά υπάρχουν για να μας βοηθούν να απολαμβάνουμε το ταξίδι — όχι για να το αντικαθιστούν.
Αν κάποιος σας ρωτούσε «πώς μπορώ να γίνω πραγματικά πλούσιος;», τι θα του απαντούσατε;
Να γίνει πλούσιος στο πολυτιμότερο νόμισμα που υπάρχει: την ευτυχία. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψει τα χρήματα ή τη φιλοδοξία. Σημαίνει ότι πρέπει να τα θέσει στην υπηρεσία όσων έχουν πραγματικά αξία.
Για να γίνει κανείς πραγματικά πλούσιος, χρειάζεται να καλλιεργήσει τα πέντε στοιχεία του μοντέλου SPIRE. Να αναζητήσει νόημα και σκοπό, να εξασκήσει την ενσυνειδητότητα, να φροντίσει το σώμα του μέσα από την άσκηση, τη σωστή διατροφή και την ξεκούραση. Να συνεχίσει να μαθαίνει, να παραμένει περίεργος, να δίνει προτεραιότητα στις ανθρώπινες σχέσεις, να είναι ευγενικός και να αφιερώνει ποιοτικό χρόνο στους ανθρώπους που αγαπά.
Και πάνω απ’ όλα, να επιτρέψει στον εαυτό του να είναι άνθρωπος: να βιώνει δύσκολα συναισθήματα, όπως η λύπη και το άγχος, αλλά και να καλλιεργεί συναισθήματα όπως η χαρά και η ευγνωμοσύνη.
Ο πραγματικός πλούτος δεν είναι αυτά που συσσωρεύουμε. Είναι το πόσο ολοκληρωμένα και ουσιαστικά ζούμε.