Χρόνος, το πολυτιμότερο αγαθό
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην ξαφνική έκδοση του theopinion.gr ΑΦΟΡΜΗ Ο Πλούτος
Ο χρόνος ως το πλέον πολύτιμο και μη αναπληρώσιμο αγαθό, είναι το κατεξοχήν αντικείμενο της κουλτούρας της σύγχρονης ζωής. Η σύγχρονη οικονομία εμπορευματοποιεί τον χρόνο σε συσκευασία εμπειριών και αναμνήσεων. Όμως, ουσιαστικά, ο χρόνος δεν έχει σημασία, μόνο η ζωή μετράει.
Του Γεώργιου Στείρη, Καθηγητής Φιλοσοφίας και Πρόεδρος στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ.
Ο χρόνος είναι από τα περισσότερο συζητημένα προβλήματα στη φιλοσοφία, τις επιστήμες και τις τέχνες. Ο χρόνος είναι το πλέον πολύτιμο αγαθό: δεν αναπληρώνεται με κανένα τρόπο. Και από τη στιγμή που τον χάσεις, δεν μπορείς να τον πάρεις πίσω. Όταν, λοιπόν, σκοτώνεις τον χρόνο σου δεν πρόκειται για φόνο, αλλά για αυτοκτονία.
Είναι γνωστή η φράση του H. Mackay, ο οποίος έχει υποστηρίξει πως ο χρόνος είναι μεν δωρεάν, αλλά είναι ανεκτίμητος. Ο χρόνος δεν μας ανήκει, παρότι μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε, ενώ παράλληλα δεν μπορούμε να τον αποταμιεύσουμε, αν και μπορούμε να τον ξοδέψουμε. Ο χρόνος είναι ένα παράδοξο που γεννά άπειρες παραδοξότητες.
Η φευγαλέα φύση του χρόνου
Πολλοί άνθρωποι είναι δεσμευμένοι στον χρονικό ρεαλισμό, σύμφωνα με τον οποίο ο χρόνος υπάρχει ανεξάρτητα της νόησής μας. Όταν σκεφτόμαστε το παρελθόν, το σκεφτόμαστε ως μια συνεχή ακολουθία στιγμών, σαν μια απόσταση που θα μπορούσε να διανυθεί. Οι υπέρμαχοι του χρονικού αντιρεαλισμού, ωστόσο, αρνούνται ότι το παρελθόν υπάρχει ανεξαρτήτως της νόησής μας.
Χαρακτηριστικά, ο Αυγουστίνος Ιππώνος (354-430 μ.Χ.), στις Εξομολογήσεις του, γράφει: «Τι είναι ο χρόνος; Όταν κανείς δεν μου θέτει το ερώτημα, ξέρω τι είναι. Αν όμως θελήσω να τον ερμηνεύσω σε κάποιον, δεν ξέρω τι να πω. Πάντως, για ένα τουλάχιστον θα έλεγα ότι είμαι βέβαιος: αν τίποτε δεν περνούσε, δεν θα υπήρχε παρελθόν∙ κι αν τίποτε δεν ακολουθούσε, δεν θα υπήρχε μέλλον∙ κι αν τίποτε δεν υπήρχε, τότε δεν θα υπήρχε ούτε παρόν».
Αμέσως μετά ο Αυγουστίνος αναρωτιέται: «Πώς λέμε ότι υπάρχουν το παρελθόν και το μέλλον, αφού το παρελθόν έπαψε να υπάρχει και το μέλλον δεν υπάρχει ακόμη;». Την ίδια στιγμή συνειδητοποιεί, με τρόμο και αγωνία, ότι και το παρόν συνεχώς μεταπίπτει σε παρελθόν. Συνεπώς, αμφισβητείται ακόμα και εκείνη η χρονική βαθμίδα που φαίνεται να είναι η πλέον πραγματική. Το παρόν πετά τόσο γρήγορα, από το μέλλον στο παρελθόν, ώστε δεν έχει ούτε την ελάχιστη χρονική έκταση.
Ο Αυγουστίνος καταλήγει ότι η τριμερής διάκριση του χρόνου – παρελθόν, παρόν, μέλλον – είναι ψευδεπίγραφη. Αντίθετα, υπάρχει το παρόν του παρελθόντος (οι αναμνήσεις μας), το παρόν του παρόντος (η άμεση αντίληψή μας) και το παρόν του μέλλοντος (οι προσδοκίες μας). Και όλα αυτά είναι διαφορετικά στον κάθε άνθρωπο.
Ο Αυγουστίνος ρέπει στον χρονικό αντιρεαλισμό, σύμφωνα με τον οποίο ο χρόνος δεν υπάρχει ανεξάρτητα από τον νου μας. Είναι, δηλαδή, υποκειμενικό βίωμα. Όπως υποστηρίζει ο Τ. Χάρντι, ο χρόνος τα αλλάζει όλα εκτός από κάτι μέσα μας που μένει έκπληκτο από την αλλαγή, τον εαυτό μας. Και, παραδόξως, η πιο «πραγματική» χρονική βαθμίδα είναι το παρόν του παρελθόντος (οι αναμνήσεις μας). Θα τολμούσα να πω ότι είμαστε οι αναμνήσεις μας, καθώς ο ρόλος τους στη συγκρότηση του εαυτού είναι καταλυτικός.
Ο κομβικός ρόλος του «τώρα»
Ο Αριστοτέλης πάλι απέδιδε κομβικό ρόλο στο «τώρα». Το τώρα είναι ένα όριο που χωρίζει και ταυτόχρονα συνδέει το παρελθόν με το μέλλον. Το παρελθόν, κατά τον Σταγειρίτη, δεν υπάρχει πια, το μέλλον δεν υπάρχει ακόμη, και το παρόν είναι ένα είδος ορίου ανάμεσά τους. Όμως, ο χρόνος χρειάζεται κάποιον που αριθμεί, μια ψυχή. Γι’ αυτό ο Αριστοτέλης αναρωτιέται αν θα υπήρχε χρόνος χωρίς ψυχή. Η απάντησή του είναι πως ο χρόνος φαίνεται να προϋποθέτει κάποιον που μπορεί να μετρά.
Παράλληλα, προκύπτει το ερώτημα του κατά πόσο η ηλικία επηρεάζει τον τρόπο βίωσης και αντίληψης του χρόνου. Ο Αριστοτέλης, στη Ρητορική, υποστηρίζει ότι οι νέοι εστιάζουν στο μέλλον, επειδή κυριαρχούνται από τις προσδοκίες τους. Οι ηλικιωμένοι, αντίθετα, ζώντας με τις αναμνήσεις τους, είναι προσηλωμένοι στο παρελθόν. Για να το εκφράσω με τον τρόπο του Αυγουστίνου: οι νέοι ζουν στο παρόν του μέλλοντός τους, αφού φαντάζονται και προσδοκούν, ενώ οι ηλικιωμένοι στο παρόν του παρελθόντος τους, βυθισμένοι στην ανάκληση και ερμηνεία των αναμνήσεών τους.
Έτσι, έρχεται στο προσκήνιο το βασανιστικό ερώτημα: τι γίνεται με το παρόν του παρόντος; Ποιον αφορά πρωταρχικά; Περιέργως, μοιάζει να μην αφορά ιδιαίτερα κανέναν, ασχέτως του αν στην ηδονιστική pop κουλτούρα υπάρχει μια επίφαση εστίασης στο παρόν και τη στιγμή. Ο ενήλικος άνθρωπος, στο δυτικό πολιτισμό, ζει για το παρόν του μέλλοντός του και χάνει τόσο το παρόν του παρόντος του όσο και το παρόν του παρελθόντος του.
Η οικονομία του χρόνου: Το νέο καταναλωτικό αγαθό
Μάλιστα, δεν είναι υπερβολή να πει κάποιος ότι ακόμα και η σύγχρονη οικονομία δεν αφορά κατά βάση την αναδιανομή του πλούτου, αλλά την αναδιανομή του χρόνου. Ο χρόνος είναι το κατεξοχήν αγαθό και αυτό το έχει αντιληφθεί η σύγχρονη βιομηχανία. Η χρονικότητα είναι βασικό συστατικό των καταναλωτικών αγαθών. Και, φυσικά, η έμφαση δίδεται στο μέλλον, όχι στο παρόν. Η απόκτηση και η κατοχή αγαθών τοποθετείται στο μέλλον, ζητώντας από τον καταναλωτή να πληρώσει με το παρόν του. Επενδύει τον χρόνο του στο όνομα μιας μελλοντικής προσδοκίας, η οποία είναι φύσει αβέβαια, και που κανείς δεν μπορεί να τον βεβαιώσει ότι θα ανταποκρίνεται σε αυτό που επένδυσε. Ενδεχομένως, η ηδονή της στιγμιαίας απόλαυσης να είναι έντονη, αλλά το μεγάλο ερώτημα επανέρχεται: η επένδυση του αναντικατάστατου χρόνου μπορεί να πληρωθεί με κάποιο αγαθό, υλικό ή άυλο; Προφανώς, επειδή τα υλικά αγαθά πάντοτε αποδεικνύονται κατώτερα των προσδοκιών μας, η σύγχρονη βιομηχανία επενδύει στην εμπειρία, στη δημιουργία δηλαδή αναμνήσεων. Όσο πιο πολλές αναμνήσεις έχει κάποιος, τόσο πιο πλούσιος είναι, όσον αφορά στον εαυτό του. Ο σύγχρονος εαυτός είναι συναγωγή εμπειριών, τις οποίες αγοράζουν οι άνθρωποι με χρόνο και χρήματα.
Ο σύγχρονος άνθρωπος επενδύει το είναι του στις προσδοκίες του, χωρίς να προλάβει να ανασκαλέψει τις μνήμες του και να αντιληφθεί όσα συμβαίνουν γύρω του. Συνθλίβει και συρρικνώνει την ύπαρξή του επενδύοντας το πλέον πολύτιμο αγαθό – τον χρόνο του, που δεν υπάρχει τρόπος αναπλήρωσής του – σε ένα μέλλον το οποίο δεν υφίσταται έξω από τον νου του και για το οποίο δεν μπορεί να είναι βέβαιος ότι τελικά θα το ζήσει.
Ο Χριστιανισμός, με την υπόσχεση της Δευτέρας Παρουσίας, μεταθέτει στο μέλλον την προσδοκία μιας καλύτερης κατάστασης. Ο άνθρωπος στον δυτικό κόσμο επενδύει τα πάντα στο μέλλον, διότι ο Θεός του υποσχέθηκε ότι το μέλλον θα είναι καλύτερο. Αλλά ξεχάσαμε ότι το προνόμιο του Θεού είναι ότι ζει σε ένα διαρκές παρόν και ότι ο θεϊκός τρόπος ζωής είναι η στιγμή. Όχι οι αναμνήσεις και, κυρίως, όχι τα όνειρα.