Εκεί όπου ο Αλγόριθμος δεν φτάνει

Δρ. Άρης Μαυρομμάτης, μαθηματικός-Θεωρητικός Τέχνης

Πώς εμφανίζεται ο Έρωτας σε έναν κόσμο όπου οι αλγόριθμοι προβλέπουν επιθυμίες, οργανώνουν συναντήσεις, προτείνουν συντρόφους, παράγουν εικόνες, λόγια, ακόμη και ψευδαισθήσεις οικειότητας;

Ο Έρωτας ανήκει στις πιο βαθιές και πιο αινιγματικές σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στους ανθρώπους. Πριν γίνει ποίηση, θεσμός, θρησκευτική υπόσχεση, κοινωνική σύμβαση ή πολιτισμικό αφήγημα, υπήρξε μια αρχέγονη δύναμη ζωής. Έχει βιολογική καταγωγή, αλλά δεν περιορίζεται στη βιολογία. Αγγίζει το ένστικτο, αλλά δεν εξαντλείται στην ικανοποίησή του. Συνδέεται με την αναπαραγωγή, αλλά την υπερβαίνει. Ο Έρωτας είναι η στιγμή όπου ο άνθρωπος δεν επιθυμεί απλώς να υπάρξει, αλλά να υπάρξει μαζί με έναν άλλο.

Γι’ αυτό και οι πολιτισμοί τον αναγνώρισαν πολύ νωρίς ως κεντρική ανθρώπινη εμπειρία. Τον έντυσαν με μύθους, τον έκαναν θεό, τραύμα, απώλεια, λύτρωση, τραγωδία. Από τον Ορφέα και την Ευρυδίκη έως τον Τριστάνο και την Ιζόλδη, από τη Σαπφώ έως τη σύγχρονη λογοτεχνία, ο Έρωτας εμφανίζεται κάθε φορά με άλλο πρόσωπο, αλλά με την ίδια βαθιά απαίτηση, να σπάσει το περίβλημα της ατομικότητας και να ανοίξει ένα πέρασμα προς τον άλλον.

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι ο Έρωτας επεκτάθηκε και πέρα από τη σχέση δύο προσώπων. Μιλάμε για έρωτα της Γνώσης, της Τέχνης, της Ομορφιάς, της Αλήθειας. Σε όλες αυτές τις μορφές υπάρχει η ίδια εσωτερική κίνηση. Ο άνθρωπος έλκεται από κάτι που τον υπερβαίνει, από κάτι που δεν μπορεί να κατέχει πλήρως, αλλά που ακριβώς γι’ αυτό τον καλεί να μεταμορφωθεί. Ο Έρωτας, με αυτή την έννοια, δεν είναι μόνο συναίσθημα. Είναι τρόπος υπέρβασης.

Σήμερα, στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, το ερώτημα επανέρχεται με νέα ένταση. Πώς εμφανίζεται ο Έρωτας σε έναν κόσμο όπου οι αλγόριθμοι προβλέπουν επιθυμίες, οργανώνουν συναντήσεις, προτείνουν συντρόφους, παράγουν εικόνες, λόγια, ακόμη και ψευδαισθήσεις οικειότητας; Μπορεί η ΑΙ να μιμηθεί τη γλώσσα της τρυφερότητας; Ναι. Μπορεί να αναπαράγει μοτίβα φροντίδας, προσοχής, κατανόησης; Σε κάποιο βαθμό, ναι. Μπορεί όμως να ερωτευθεί; Εδώ αρχίζει το πραγματικό ερώτημα.

Διότι ο Έρωτας δεν είναι μόνο ανταλλαγή λέξεων. Δεν είναι μόνο αναγνώριση προτιμήσεων, ούτε συμβατότητα δεδομένων. Είναι παρουσία, σώμα, αβεβαιότητα, κίνδυνος, ευαλωτότητα. Είναι η δυνατότητα να εκτεθούμε μπροστά σε έναν άλλον που δεν ελέγχουμε. Είναι η αγωνία ότι μπορεί να μη μας επιλέξει, αλλά και η χαρά ότι, ενώ θα μπορούσε να μη μας επιλέξει, μας επιλέγει. Ο Έρωτας προϋποθέτει ελευθερία. Γι’ αυτό και δεν μπορεί να παραχθεί από καμία μηχανή.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη στέκεται μπροστά μας σαν ένας παράξενος καθρέφτης. Μας δείχνει πόσο εύκολα συγχέουμε την ανταπόκριση με την αμοιβαιότητα, την προσομοίωση με την παρουσία, την άμεση απάντηση με την πραγματική συνάντηση. Σε μια εποχή ταχύτητας και μοναξιάς, ο άνθρωπος μπορεί να αναζητήσει σε έναν αλγόριθμο εκείνο που δυσκολεύεται να βρει στους ανθρώπους, διαθεσιμότητα, υπομονή, ακρόαση, απουσία σύγκρουσης. Όμως ο Έρωτας δεν γεννιέται μόνο εκεί όπου κάποιος μας ακούει. Γεννιέται εκεί όπου κάποιος υπάρχει απέναντί μας ως άλλος, με την δική του επιθυμία, την δική του σιωπή, την δική του απρόβλεπτη εσωτερικότητα.

Η ΑΙ δεν χρειάζεται να ιδωθεί ως απειλή απέναντι στον Έρωτα. Μπορεί να ιδωθεί ως μια νέα συνθήκη που μας καλεί να τον κατανοήσουμε ξανά. Να θυμηθούμε ότι η βαθύτερη ανθρώπινη σχέση δεν είναι η τέλεια επικοινωνία, αλλά η ζωντανή συνάντηση. Δεν είναι η εξάλειψη της απόστασης, αλλά η προσπάθεια να τη διαβούμε χωρίς να καταργήσουμε τον άλλον. Δεν είναι η απόλυτη βεβαιότητα, αλλά η αποδοχή του ρίσκου που γεννά κάθε αυθεντική σχέση.

Εκεί όπου ο αλγόριθμος δεν φτάνει, δεν σημαίνει ότι βρίσκεται ένας παλιός ρομαντισμός που πρέπει απλώς να διασωθεί. Βρίσκεται η ίδια η ανθρώπινη συνθήκη, η ανάγκη να αγαπήσουμε όχι ένα είδωλο που μας επιστρέφει ό,τι θέλουμε να ακούσουμε, αλλά ένα πρόσωπο που μπορεί να μας αλλάξει. Στην εποχή της ΑΙ, ο Έρωτας δεν χάνει αναγκαστικά τη σημασία του. Αντίθετα, γίνεται πιο καθαρός. Γιατί μας υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν είναι μόνο πληροφορία, πρόβλεψη και επιθυμία. Είναι παρουσία που ζητά παρουσία. Είναι σώμα που φέρει μνήμη. Είναι ύπαρξη που, ακόμη και μέσα στον πιο έξυπνο κόσμο των μηχανών, εξακολουθεί να αναζητά το θαύμα μιας ελεύθερης ανταπόκρισης.