Tα Λουτρά της Θεσσαλονίκης

Δύο νέες προσθήκες στην πολιτιστική αλλά και στην τουριστική της φαρέτρα θα έχει σε λίγες μέρες η Θεσσαλονίκη, με την απόδοση στο κοινό του οθωμανικού μνημείου του τεμένους Χαμζά Μπέη, πιο γνωστού ως Αλκαζάρ, στην Εγνατία με Βενιζέλου, που όπως ανέδειξε με ρεπορτάζ του το TheOpinion, απελευθερώνεται σταδιακά από τις λαμαρίνες που το κρατούσαν «φυλακισμένο».

Το Αλκαζάρ είναι ένα από τα μνημεία της οθωμανικής περιόδου της ιστορίας της πόλης που θα αποκαλυφθεί στο κοινό, θα λειτουργήσει όμως λίγο καιρό αργότερα, με έκθεση παλιών φωτογραφιών της Θεσσαλονίκης από το MOMUS.

Το άλλο μνημείο που μόλις πριν λίγους μήνες αποδόθηκε και ήδη έγινε αποδέκτης θαυμασμού δεκάδων κατοίκων και ξένων επισκεπτών είναι το Μπέη Χαμάμ (Λουτρά Παράδεισος), και πάλι επί της Εγνατίας, δίπλα στην Αριστοτέλους.

Ποια είναι όμως η κατάσταση στα άλλα Λουτρά της Θεσσαλονίκης σήμερα; Ποια από αυτά είναι επισκέψιμα και ποια η ιστορία τους;

Γενί Χαμάμ (Αίγλη): Το Λουτρό στη συμβολή των οδών Κασσάνδρου και Αγίου Νικολάου, δίπλα στον ναό του Αγίου Δημητρίου, ανεγέρθηκε στα τέλη του 16ου αιώνα (γύρω στο 1590) από τον Χουσρέφ Κεχουντά, ο οποίος εκτελούσε χρέη επιτρόπου και ανώτατου αξιωματούχου (Κεχουντά) του Μεγάλου Βεζίρη Σοκολλού Μεχμέτ Πασά. Ανήκει και αυτό στην κατηγορία των διπλών λουτρών, αν και η γυναικεία πτέρυγα έχει υποστεί μεγάλες καταστροφές με το πέρασμα των αιώνων. Το κτίριο ξεχωρίζει για τους πολλούς χαμηλούς θόλους του, οι οποίοι είναι διάτρητοι από μικρά, κυκλικά ή αστεροειδή ανοίγματα («μάτια») που επέτρεπαν στο φυσικό φως να φιλτράρεται μέσα από τους πυκνούς υδρατμούς, δημιουργώντας μια υποβλητική ατμόσφαιρα. Η λειτουργία του λουτρού σταμάτησε το 1912 και το 1919 το οικοδόμημα περιήλθε στη δικαιοδοσία του ελληνικού κράτους. Το 1937 αγοράστηκε από ιδιώτη που το χρησιμοποίησε ως αποθήκη και στη συνέχεια το μετέτρεψε σε κινηματογράφο με την επωνυμία «Αίγλη». Μετά τον σεισμό του 1978 έγιναν εργασίες στο μνημείο, κυρίως στον νότιο τρούλο και στην ανωδομή του. Σήμερα λειτουργεί κατά περιόδους ως πολιτιστικό και ψυχαγωγικό κέντρο ιδιωτικού χαρακτήρα.

Γιαχουντί Χαμάμ (Το Λουτρό της Εβραϊκής Αγοράς) στα Λουλουδάδικα: Χτίστηκε επίσης τον 16ο αιώνα, κατά πάσα πιθανότητα γύρω στο 1570, από τον αξιωματούχο Παζάρλου Μπέη. Τοποθετήθηκε στην καρδιά της εμπορικής ζώνης της πόλης, στη διασταύρωση των σημερινών οδών Βασιλέως Ηρακλείου, Φραγγίνη και Κομνηνών. Η επίσημη οθωμανική του ονομασία ήταν Παζάρ Χαμαμί (Λουτρό της Αγοράς) λόγω της θέσης του. Ωστόσο, έμεινε στην ιστορία ως Γιαχουντί Χαμάμ (Εβραϊκό Λουτρό), επειδή βρισκόταν στο κέντρο της εβραϊκής συνοικίας και εξυπηρετούσε σχεδόν αποκλειστικά τους Σεφαραδίτες Εβραίους εμπόρους και κατοίκους της περιοχής. Είναι ένα τυπικό διπλό λουτρό με εμβαδόν περίπου 750 τετραγωνικά μέτρα. Παρά τις καταστροφές από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, το κτίριο άντεξε. Πολλοί το θυμούνται ακόμη ως ταβέρνα, με μεγάλα βαρέλια στο εσωτερικό της και μοναδική ατμόσφαιρα. Από το 1993 και εξής πραγματοποιήθηκαν εργασίες αποκατάστασης, οπότε ενισχύθηκε το κτίσμα και η υποδομή του. Σήμερα, είναι μη επισκέψιμο.

Το Βυζαντινό Λουτρό στην Άνω Πόλη: Χρονολογείται στα τέλη του 13ου ή στις αρχές του 14ου αιώνα (γύρω στο 1300), κατά την περίοδο της δυναστείας των Παλαιολόγων. Είναι χτισμένο στους πρόποδες της Άνω Πόλης, επί της οδού Θεοτοκοπούλου. Αποτελεί το μοναδικό βυζαντινό λουτρό που σώζεται ακέραιο στην Ελλάδα και ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα δείγματα κοσμικής (μη θρησκευτικής) βυζαντινής αρχιτεκτονικής σε ολόκληρα τα Βαλκάνια. Είναι μικρό σε διαστάσεις (προοριζόταν για περίπου 5-7 άτομα τη φορά) και η διάταξή του περιλαμβάνει τον προθάλαμο, τον χλιαρό χώρο και τον θερμό χώρο, κάτω από τον οποίο βρισκόταν το υπόκαυστο (το σύστημα θέρμανσης με ζεστό αέρα). Το λουτρό παρουσιάζει μια εντυπωσιακή ιστορική συνέχεια. Όταν η πόλη έπεσε στα χέρια των Οθωμανών, δεν καταστράφηκε, αλλά μετονομάστηκε σε Κουλέ Χαμάμ (Λουτρό του Πύργου) και συνέχισε να λειτουργεί κανονικά. Το πιο αξιοσημείωτο είναι ότι παρέμεινε σε λειτουργία για σχεδόν 700 ολόκληρα χρόνια, εξυπηρετώντας τους κατοίκους της Άνω Πόλης μέχρι και το 1940, όταν έκλεισε οριστικά λόγω των συνθηκών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Σήμερα είναι επισκέψιμο μνημείο.

Πασά Χαμάμ (λουτρά Φοίνιξ): Σύμφωνα με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, το Πασά Χαμάμ κοντά στα δυτικά τείχη της πόλης και νότια του ναού των Αγίων Αποστόλων, κτίστηκε γύρω στα 1520-1530 από τον βεζύρη Cezeri Kasim Pasa, διοικητή της Θεσσαλονίκης, ο οποίος μετέτρεψε σε τζαμί και τον ναό των Αγίων Αποστόλων και ίσως τα δύο κτίρια να συνδέονταν λειτουργικά μεταξύ τους (ονομάζεται και «Λουτρό των Αγίων Αποστόλων»). Αρχικά λειτούργησε ως απλό μονό λουτρό με τη συνήθη τριμερή διάταξη των χώρων, αλλά μεταγενέστερα έγινε διπλό με ανδρικό και γυναικείο τμήμα. Ο ψυχρός χώρος του λουτρού είναι τετράγωνος και στεγάζεται με ημισφαιρικό θόλο που εδράζεται σε οκτάπλευρο. Μέσω δύο θυρών γίνεται η μετάβαση στον χλιαρό χώρο, διαιρεμένο στο γυναικείο (ανατολικό) και ανδρικό τμήμα (δυτικό). Ο χώρος επικοινωνεί με μεταγενέστερη πτέρυγα που διαρθρώνεται κατά μήκος του χλιαρού και του θερμού χώρου και διακρίνεται εξωτερικά λόγω του χαμηλότερου ύψους στέγασής της. Ακολουθεί ο ορθογώνιος θερμός χώρος με τριμερή διάταξη, διαιρεμένος ανισομερώς μεταξύ γυναικείου και ανδρικού τμήματος. Τέλος, στη βόρεια πλευρά διαμορφώνεται ορθογώνια δεξαμενή και ο χώρος της εστίας. Λειτούργησε ως δημόσιο λουτρό με την επωνυμία «Λουτρά Φοίνιξ» έως το 1981, ενώ μετά από εργασίες στερέωσης χρησιμοποιήθηκε τα τελευταία χρόνια ως χώρος συντήρησης και αποθήκευσης ευρημάτων από τις ανασκαφές για την κατασκευή του Μετρό Θεσσαλονίκης. Το μνημείο δεν είναι επισκέψιμο σήμερα.