Κυριακή των Βαΐων: Τα έθιμα και η θέση της στη Μεγάλη Εβδομάδα

Η Κυριακή των Βαΐων, γνωστή και ως Βαγιοκυριακή ή Κυριακή Βαϊοφόρος, αποτελεί μία από τις πιο αναγνωρίσιμες ημέρες του χριστιανικού εορτολογίου. Είναι η τελευταία Κυριακή πριν από το Πάσχα και σηματοδοτεί την επίσημη έναρξη της Μεγάλης Εβδομάδας, της περιόδου που η Εκκλησία αφιερώνει στα Άγια Πάθη του Χριστού. Η ιστορική και θεολογική σημασία της ημέρας είναι ξεχωριστή. Η εορτή τιμά την είσοδο του Ιησού στα Ιεροσόλυμα, όπου πλήθος πιστών τον υποδέχθηκε κρατώντας βάια – κλαδιά φοινίκων – και απλώνοντας τα ρούχα τους στο δρόμο, ψάλλοντας «Ὡσαννά, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου». Η σκηνή αυτή, που περιγράφεται στα Ευαγγέλια, θεωρείται προανάκρουσμα των γεγονότων που θα ακολουθήσουν μέσα στη Μεγάλη Εβδομάδα.

Από κοινού εορτασμός με την ανάσταση του Λαζάρου και η λειτουργική λαμπρότητα της Κυριακής των Βαϊων

Στους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού, η ανάμνηση της εισόδου στα Ιεροσόλυμα εορταζόταν μαζί με την ανάσταση του Λαζάρου. Αργότερα, η δεύτερη μετατέθηκε στο προηγούμενο Σάββατο, διαμορφώνοντας το σημερινό λειτουργικό δίπτυχο: Σάββατο του Λαζάρου – Κυριακή των Βαΐων.

Παρά τον χαρμόσυνο χαρακτήρα της, η Κυριακή των Βαΐων βρίσκεται στο μεταίχμιο δύο νηστειών: της Μεγάλης Σαρακοστής που ολοκληρώνεται και της Μεγάλης Εβδομάδας που ξεκινά. Η Εκκλησία τιμά την ημέρα με ιδιαίτερη υμνολογία και μεγαλοπρεπή λειτουργία, στο τέλος της οποίας μοιράζονται στους πιστούς ευλογημένα βάγια.

Το πρωί τελείται η Θεία Λειτουργία του Ιωάννη του Χρυσοστόμου, ενώ το βράδυ ψάλλεται ο Όρθρος της Μεγάλης Δευτέρας, γνωστός ως Ακολουθία του Νυμφίου.

Έθιμα αναπαράστασης μέσα στους αιώνες

Η αναπαράσταση της εισόδου του Χριστού έχει μακρά ιστορία.

Κατά τον 4ο αιώνας, στους Αγίους Τόπους, ο Επίσκοπος των Ιεροσολύμων  έμπαινε στα Ιεροσόλυμα «ἐπὶ πώλου ὄνου», συνοδευόμενος από κλήρο και πιστούς που κρατούσαν κλάδους φοινίκων.

Στους βυζαντινούς χρόνους τελούνταν ο λεγόμενος Περίπατος του αυτοκράτορα. Ήταν μια πομπή που ξεκινούσε από τα ανάκτορα και κατέληγε στην Αγία Σοφία. Στην πομπή πρωτοστατούσε ο αυτοκράτορας, ο οποίος κρατούσε την εικόνα του Χριστού, ενώ τον πλαισίωνε το ιερατείο. Της αυτοκρατορικής πομπής προηγείτο ο Λαμπαδάριος, ο οποίος έψελνε «Εξέλθατε έθνη και θεώσασθε σήμερον τον Βασιλέα των ουρανών…». Στο τέλος της γιορτής ο μεν αυτοκράτορας διένειμε ιδιόχειρα βάγια και σταυρούς, ο δε Πατριάρχης κεριά για τη Μεγάλη Εβδομάδα. 

Στην τσαρική Ρωσία, οι Τσάροι υιοθέτησαν το βυζαντινό τελετουργικό, πραγματοποιώντας αντίστοιχη πομπή από το Κρεμλίνο προς τον μητροπολιτικό ναό.

Στη Δυτική Ευρώπη κατά τους Μεσαιωνικούς χρόνους, σε ορισμένες περιοχές περιφερόταν μέσα στην εκκλησία όνος που έφερε ομοίωμα του Χριστού, σε μια ιδιότυπη αναπαράσταση του γεγονότος.

Στην Ελλάδα σήμερα διατηρείται κυρίως η διανομή των βαγιών στους πιστούς από τους ιερείς.

Νηστεία και έθιμα της ημέρας

Η παράδοση γύρω από τη νηστεία της Κυριακής των Βαΐων δεν είναι ενιαία.

Ο Θεόδωρος ο Στουδίτης υποστήριζε ότι «τρώμε όλοι ψάρι» επειδή η ημέρα θεωρείται Δεσποτική.

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης θεωρούσε ότι ψάρι καταλύεται μόνο στον Ευαγγελισμό.

Οι Αποστολικές Διαταγές διαχωρίζουν σαφώς τη νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής από εκείνη της Μεγάλης Εβδομάδας, αφήνοντας περιθώριο για καταλύσεις την ημέρα αυτή.

Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, τα βάγια θεωρούνται ευλογημένα, θεωρείται ότι έχουν γονιμοποιό δύναμη και χρησιμοποιούνται για ευχές, προστασία ή ακόμη και για αγροτικές πρακτικές, όπως το «βαγιοχτύπημα» σε ότι καρπίζει, στα ζώα, στα δένδρα και στα χωράφια για καλή σοδειά. Τα παλιότερα χρόνια, τα έδιναν στα νιόπαντρα ζευγάρια για το καλό του γάμου τους. Πίστευαν πως η γονιμοποιός δύναμη που κρύβουν τα φυτά αυτά θα μεταφερόταν και στις ίδιες και η μια χτυπούσε την άλλη με τα βάγια. Τα “βαγιοχτυπήματα” σιγά-σιγά άρχισαν να γίνονται και από τις άλλες γυναίκες και τα παιδιά τις μιμούνταν και όπως χτυπιούνταν μεταξύ τους εύχονταν: “Και του χρόνου, να μη σε πιάν’ η μυίγα”.

Το έθιμο της περιφοράς των κλαδιών θυμίζει την αρχαοελληνική “ειρεσιώνη”, το στολισμένο με καρπούς κλαδί, που στις γιορτές της άνοιξης περιέφεραν στους δρόμους τα παιδιά, στην αρχαιότητα. Τα βάγια τα έπλεκαν σε πάρα πολλά σχέδια: φεγγάρια, πλοία, γαϊδουράκια, το πιο συνηθισμένο όμως ήταν ο σταυρός. 

Στις σλαβικές χώρες, οι χριστιανοί κρατούσαν κλαδιά από ιτιές. Στην Ελλάδα η δάφνη (βάγια) που ήταν ήδη συμβολικό φυτό τελετών και δοξαστικό σύμβολο του Απόλλωνα αντικατέστησε τον φοίνικα και η Κυριακή των Φοινίκων έγινε Κυριακή των Βαΐων .

Σε παλαιότερα χρόνια ήταν έθιμο να υποδέχονται τούς νικητές στρατηλάτες με τιμές, κρατώντας στα χέρια τους κλάδους φοινίκων. Με τον ίδιο τρόπο, σαν νικητή στρατηλάτη, αποδέχθηκε ὁ λαός της Ιερουσαλήμ τόν Χριστό με τα βάγια της φοινικιάς να είναι σύμβολα και μας άλλης νίκης. Πολύ πιο σπουδαίας από την νίκη του σωματικού θανάτου. Είναι η νίκη εναντίον του θανάτου της ψυχής.