Ο Λάζαρος και οι Λαζαρίνες – Τα δύο έθιμα του Μεγάλου Σαββάτου

Ένα από τα πιο ξεχωριστά έθιμα που αναβιώνει σε όλη την ελληνική περιφέρεια, κάθε Σαββάτου του Λαζάρου, είναι το έθιμο του Λαζάρου και οι Λαζαρίνες. 

Το έθιμο του Λαζάρου συνδέεται με τη γνωστή Ευαγγελική διήγηση της ανάστασης του Λαζάρου.  Οι Λαζαρίνες ήταν μικρά κορίτσια ή και μεγάλες γυναίκες, που το Σάββατο του Λαζάρου τραγουδούσαν και χόρευαν τα λαζαριανά τραγούδια, γυρνώντας από σπίτι σε σπίτι. Δύο έθιμα της ίδιας ημέρας που διατηρήθηκαν και διατηρούνται ακόμη ζωντανά μέχρι σήμερα, χάριν της προσπάθειας εθνικοτοπικών συλλόγων και μελετητών της ελληνικής περιφέρειας καθώς και της προσπάθειας λαογράφων να ερευνήσουν και να διατηρήσουν την καταγραφή τους και τις παραδόσεις που τα συνοδεύουν.

Το Έθιμο του Λαζάρου: Παράδοση, Πίστη και Λαϊκή Μνήμη

Λίγο πριν από τη Μεγάλη Εβδομάδα, το Σάββατο του Λαζάρου επιστρέφει κάθε χρόνο για να υπενθυμίσει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά προεόρτια της Ορθοδοξίας, αλλά και ένα από τα πιο ζωντανά λαϊκά έθιμα του ελληνικού χώρου. Πρόκειται για μια ημέρα που για τους χριστιανούς είναι αφιερωμένη στην ανάσταση του Λαζάρου, ένα θαύμα του Ιησού που περιγράφεται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, αποτελεί το προανάκρουσμα της Ανάστασης του Χριστού και έχει εμπνεύσει επί αιώνες την παράδοση, τη μουσική και τα τοπικά δρώμενα.

Ο Λάζαρος, φίλος και μαθητής του Ιησού, ασθένησε βαριά και πέθανε στη Βηθανία. Παρά τις εκκλήσεις των αδελφών του, για μια πιο άμεση επίσκεψη του Ιησού και πριν πεθάνει ο φίλος του, ο Χριστός έφτασε τέσσερις ημέρες μετά τον θάνατό του. Και τότε, πηγαίνοντας μπροστά από τον τάφο του νεκρού, κάλεσε τον νεκρό με τη φράση «Λάζαρε, δεύρο έξω» και τον ανέστησε, προκαλώντας δέος στους παρευρισκόμενους και οργή στους Φαρισαίους.

Η ημέρα αυτή, το λεγόμενο Λαζαροσάββατο, κατέχει ξεχωριστή θέση στο εκκλησιαστικό έτος, καθώς αποτελεί φωτεινή ανάπαυλα ανάμεσα στη νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής και τον θρήνο της Μεγάλης Εβδομάδας.

Από την Παράδοση στην Ιστορία

Σύμφωνα με την παράδοση, ο Λάζαρος έζησε άλλα 30 χρόνια μετά τη θαυματουργή ανάστασή του και διετέλεσε επίσκοπος Κιτίου στην Κύπρο. Το λείψανό του μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 890 από τον αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ’ τον Σοφό, ενώ ο τάφος του έχει υποδειχθεί στο Όρος των Ελαιών. Τα Λαζαράκια και τα Κάλαντα

Στην Ελλάδα, το Λαζαροσάββατο συνοδεύεται από πλήθος εθίμων. 

Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση το Σάββατο του Λαζάρου θεωρείται ημέρα “αργίας” για βαριές εργασίες, συμπεριλαμβανομένου του κόψιμου ξύλων. Πιστεύεται ότι αυτή την ημέρα δεν πρέπει να γίνονται χειρονακτικές εργασίες, όπως το κόψιμο ξύλων ή το πλύσιμο, καθώς είναι η ημέρα που αναστήθηκε ο Λάζαρος και προετοιμάζεται το έδαφος για τη Μεγάλη Εβδομάδα. Αντί για εργασίες, τα έθιμα περιλαμβάνουν το πλάσιμο των “Λαζαράκια” (μικρά ψωμάκια) και τα κάλαντα του Λαζάρου, τα οποία τραγουδιούνται από παιδιά. Οι νοικοκυρές ζυμώνουν μικρά ψωμάκια, γνωστά και ως «λαζαράκια», σε σχήμα σαβανωμένου ανθρώπου, εμπνευσμένα από τη βυζαντινή εικονογραφία. Παράλληλα, τα παιδιά γυρίζουν τις γειτονιές τραγουδώντας τα «λαζαρικά», κάλαντα που εξιστορούν το θαύμα και μεταφέρουν ευχές για υγεία και καλοχρονιά.

Η Νύχτα των Καλάντων στην Κέρκυρα

Στην Επίσκεψη Κέρκυρας, τα κάλαντα του Λαζάρου ξεκινούν με τη δύση του ηλίου της παραμονής και συνεχίζονται ως το ξημέρωμα. Η τοπική χορωδία και οι κάτοικοι περιδιαβαίνουν το χωριό τραγουδώντας ολόκληρη την ιστορία της νεκρανάστασης, ενώ οι νοικοκυρές προσφέρουν σαρακοστιανούς μεζέδες και κρασί.

Από την Αρχαιότητα έως Σήμερα

Τα λαζαρικά τραγούδια θεωρούνται συνέχεια των αρχαίων καλάντων της εαρινής πρωτοχρονιάς. Αρχικά άθρησκα, απέκτησαν θρησκευτικό χαρακτήρα σε μεταγενέστερους χρόνους, διατηρώντας ωστόσο στοιχεία της παλαιότερης παράδοσης.

Η επιβίωση τέτοιων εθίμων, όπως τα «κόλιντα» της Βισαλτίας, αποδεικνύει τη βαθιά ρίζωση της λαϊκής μνήμης και τη διαχρονική ανάγκη των ανθρώπων να γιορτάζουν την αναγέννηση της φύσης και της ζωής.

Το έθιμο των Λαζαρίνων

Οι Λαζαρίνες είναι ένα από τα πιο ξεχωριστά έθιμα του Σαββάτου του Λαζάρου, ημέρα που ξεκινά η εθιμική περίοδος του Πάσχα. Το έθιμο, στο οποίο συμμετέχουν μόνο γυναίκες, αναβιώνει κάθε χρόνο κυρίως στη Βόρειο Ελλάδα. Μέρες πριν, οι πολύχρωμες παραδοσιακές φορεσιές των Λαζαρίνων με τα περίτεχνα κοσμήματα και τα μοναδικά διαδήματα βγαίνουν από τις ντουλάπες και τις προθήκες για να φρεσκαριστούν και να ενώσουν το παρελθόν με το παρόν. 

Το έθιμο έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα και σχετίζεται με την αναγέννηση της φύσης και την ανανέωση της ζωής, με τις αρχαίες γιορτές της άνοιξης (Ανθεστήρια) και μοιάζει με τα γνωστά «Παρθένεια» της αρχαιότητας. Το έθιμο συνδέεται επίσης και με τον μύθο της Περσεφόνης.

Ερευνητές της παράδοσης, μελετώντας το έθιμο σε διάφορες περιοχές της ηπειρωτικής και νησιωτικής χώρας, θεωρούν ότι τα Λαζαριάτικα ή Λαζαριανά τραγούδια σχετίζονται με τα αρχαία κάλαντα της εαρινής πρωτοχρονιάς που προσαρμόστηκαν στις ανοιξιάτικες γιορτές, όπως το Σάββατο του Λαζάρου, προάγγελος της ανάστασης του Κυρίου. Το έθιμο της Λαζαρίνας είναι πανελλήνιο και η περιγραφή της φορεσιάς τους δεν μπορεί να γίνει ενιαία. Σε γενικές γραμμές όμως μπορεί να ειπωθεί ότι τις Λαζαρίνες τις έντυναν και τις στόλιζαν οι μανάδες τους σαν μεγάλες κοπέλες για την ξεχωριστή γιορτή της άνοιξης. Ίσως αυτό, μαζί με όλη τη λειτουργία του εθίμου, να έκρυβε αδιατύπωτα τη διάθεση των μανάδων να παντρολογήσουν τα κορίτσια τους, μια και λίγο μετά το σχολείο τα περίμενε το προξενιό και ο αρραβώνας.

Για τα κορίτσια που αποφάσιζαν να τραγουδήσουν και να χορέψουν τα λαζαριανά τραγούδια, η προετοιμασία τους κρατούσε όλη τη Μεγάλη Σαρακοστή. Έπρεπε πριν από όλα να βρουν το ταίρι τους, ή να συγκροτήσουν την παρέα τους, και στη συνέχεια να μάθουν τα τραγούδια και τους χορούς, αλλά και να ετοιμάσουν τη στολή τους.

Αξιοσημείωτη είναι η περίπτωση ενός χωριού της Βισαλτίας, της Νικόκλειας. Όταν εύρισκαν το ταίρι τους, δεσμεύονταν με αμοιβαία υπόσχεση ότι δεν θα χαλούσαν τη συμφωνία τους. Αυτή η αμοιβαία υπόσχεση δινόταν με αυστηρά καθορισμένο τυπικό το Σάββατο των Αγίων Θεοδώρων. Στο σπίτι του ενός κοριτσιού από το ζευγάρι ετοίμαζαν μια πίτα και μπροστά της έδιναν την αμοιβαία υπόσχεσή τους. Στέκονταν στην αρχή γονατιστά μπροστά στο ταψί με την πίτα και τραγουδούσαν ένα λαζαριανό τραγούδι. Ύστερα έσκυβαν πάνω στην πίτα σαν να προσκυνούν και έδιναν συγχρόνως την υπόσχεση:

«… αν σ’ αφήσου συντρόφσα, αυτήν πίτα να μι γκαβάν(ει) (= αν σ’ αφήσω συντρόφισσα αυτή η πίτα να με τυφλώσει)…».

Αυτό επαναλαμβανόταν τρεις φορές, με διαφορετικό λαζαριανό τραγούδι κάθε φορά και έκλεινε η συμφωνία τους.

Οι Λαζαρίνες της Κοζάνης

Σε χωριά της Κοζάνης, το έθιμο παίρνει ιδιαίτερο χαρακτήρα. Οι «Λαζαρίνες», ομάδες κοριτσιών και γυναικών ντυμένες με παραδοσιακές στολές, τραγουδούν τα Λαζαράτικα και χορεύουν τον χαρακτηριστικό χορό «Τσιντσιρό». Το έθιμο συνδέεται με τα αρχαία Παρθένεια των δωρικών πόλεων και επιβιώνει μέχρι σήμερα ως ζωντανό κομμάτι της τοπικής ταυτότητας.

Το έθιμο συνεχίζεται αδιάκοπα μέσα στα χρόνια, καθώς επιβίωσε ακόμη και την περίοδο της Τουρκοκρατίας, που τότε συμβόλιζε την ελπίδα του σκλαβωμένου γένους για εθνική ανάταση και ανάσταση. Τα χρόνια που ακολούθησαν, στην Αιανή Κοζάνης το έθιμο απέκτησε περισσότερο τη μορφή γυναικείου χορευτικού δρώμενου, στο οποίο συμμετείχαν έφηβες και γυναίκες που ήταν σε ηλικία γάμου. Τα κορίτσια την παραμονή του Λαζάρου συγκεντρώνονταν σε κάποιο κονάκι (ένα σπίτι της γειτονιάς), διασκέδαζαν και έφτιαχναν με προσοχή τις στολές τους, για να βγουν την επόμενη στους μαχαλάδες, να χορέψουν και να τραγουδήσουν. Πρόκειται για μία ιεροτελεστία που έφερνε και εξακολουθεί να φέρνει κοντά τις γυναίκες της κοινότητας, βάζοντάς τες στο επίκεντρο της προσοχής.

Αφού, λοιπόν, ολοκληρωθεί το πέρασμα από όλες τις γειτονιές του χωριού, οι Λαζαρίνες μαζεύονται στην κεντρική πλατεία για το Τσιντσιρό, τον μεγάλο χορό, που αποτελεί και το αποκορύφωμα του δρώμενου. Κάθε «μπλίκι» που φτάνει στην πλατεία, διακόπτει το τραγούδι των άλλων, μπαίνει στην αρχή του χορού και ερμηνεύει το τραγούδι «Τσιντσιρό», σε στίχους του τοπικού γλωσσικού ιδιώματος. Οι Λαζαρίνες της Αιανής ξεχωρίζουν για τις πολύχρωμες φορεσιές τους, τα μοναδικά κοσμήματα που φορούν, όπως καδένες, φλουριά κι αλυσίδες, αλλά και για τα στεφάνια με λουλούδια που φέρουν στο κεφάλι, που είναι σύμβολο γονιμότητας.

Τα τελευταία χρόνια το έθιμο έχει επικεντρωθεί στην ημέρα του Σαββάτου του Λαζάρου, ενώ οι επισκέψεις στα σπίτια γίνονται μόνο από μικρές Λαζαρίνες, μικρά δηλαδή κορίτσια και έφηβες έως 15 χρόνων, ενώ οι μεγαλύτερες ηλικιακά γυναίκες συμμετέχουν μόνο στον τρανό χορό. Αν τύχει να βρεθείτε εκείνη την ημέρα στην περιοχή, μην παραλείψετε να παρακολουθήσετε από κοντά αυτό το ξεχωριστό έθιμο, που μένει ακλόνητο στο πέρας των αιώνων.

Οι Λαζαρίνες του Ρουμλουκιού

Οι Λαζαρίνες της περιοχής του Ρουμλουκιού, στην Ημαθία, ξεκινούσαν την περιήγηση τους το απόγευμα της Παρασκευής κάνοντας το σταυρό τους και λέγοντας το εξής τραγούδι:

«Κίνησαν οι Λαζαρίνες την Παρασκιουβή

κι ως την Κυριακή του γιόμα τα ιστόλιζαν

κι την Κυριακή του βράδυ τα προυβόδιζαν»

Στο δρόμο βάδιζαν ανά ζεύγη και από πίσω τους ακολουθούσε η καλαθάρος. Πρώτα, επισκέπτονταν το κονάκι του μπέη για να πάρουν άδεια, κατόπιν το σπίτι του ιερέα, του μουχτάρη (προέδρου) και του δασκάλου. Απέφευγαν τα σπίτια με πένθος.

Εισερχόμενες στην αυλή ενός σπιτιού φιλούσαν το χέρι της νοικοκυράς και άρχιζαν να χορεύουν τραγουδώντας ταυτόχρονα το τραγούδι του Λαζάρου (Λαζαριάτικο):

«Ήρθιν η Λάζαρους, ήρθαν τα Βάϊα,

ήρθιν η Κυριακή, που τρών’ τα ψάρια.

Πού ’σι Λάζαρι σαβανουμένους κι μι του κιρί ζουμένους;

Σήκου Λάζαρι κι μην κοιμάσι,

ήρθι η μάνα σου απού την Πόλη,

σού φιρι χαρτί κι κουμπουλόϊ.

Γράφτι Θόδουρι, γράφτι Δημήτρη,

γράφτι Λιμουνιά κι Κυπαρίσσι.

Τώρα λάλησιν κι χιλιδόνι,

κι τ’ χρόν’.

Μόλις τέλειωναν, η νοικοκυρά τους φιλοδωρούσε με χρήματα και με αυγά, που τα έπαιρνε η καλαθάρος και τα τοποθετούσε στο καλάθι που κρατούσε. Το πρωί του Σαββάτου του Λαζάρου, αφού ασπάζονταν τις εικόνες του σπιτιού και έκαναν το σταυρό τους, οι Λαζαρίνες ξεκινούσαν για τη συνέχεια της περιοδείας τους τραγουδώντας:

«Σ’κώστι τα παπλώματα,

τα διπλά τα στρώματα,

φέρτι να προυέψουμι,

κι ύστερα να κουσέψουμι.»

Το πρωί της Κυριακής των Βαΐων φορούσαν γεράνιο σαγιά (σκούρο μπλε) και

ξεκινώντας τη μέρα τους τραγουδούσαν:

«Σ’κώθ’κα Κυριακή ταχνίτσα κι ήταν κατιχνιά

κι μι δρόσισαν τα τσ’λούφια, τα σγουρά μαλλιά

κι μι δρόσισαν τ’ς σιρβέτις τις μεταξουτές.

Μόν’ του δρόμου, δρόμου πάνου, δρόμου γκιζιρώ,

βρίσκου μια μηλιά στου δρόμου, μήλα φουρτουμέν’,

έσκυψα να πάρου ένα κι μι μάλουσιν:

– Μη μι παίρνιτι τα μήλα, τα τραντάφυλλα,

τα ’χου αγάζουμ’ μιτρημένα κι η κυρά μ’ λουγαριασμένα,

δρόμουν γκιζιρώ, δρόμουν γκιζιρώ.»

Μετά το πέρας της λειτουργίας της Κυριακής των Βαΐων στο προαύλιο χώρο της εκκλησίας οι Λαζαρίνες χόρευαν, ανά ομάδες (μπουλούκια) 4 χορούς. Στη συνέχεια, κάθε μπουλούκι πήγαινε στα σπίτια του χωριού που δεν είχε προλάβει να επισκεφτεί. Το μεσημέρι κάθε μπουλούκι Λαζαρίνων έτρωγε στο σπίτι της μεγαλύτερης σε ηλικία από αυτές, ψάρια ταβά στο φούρνο με κρεμμυδάκια και το απόγευμα πήγαιναν να χορέψουν στο χοροστάσι του χωριού.

Με τη δύση του ήλιου κάθε μπουλούκι Λαζαρίνων μαζεύονταν στο σπίτι της μεγαλύτερης από αυτές, όπου μοίραζαν μεταξύ τους τα όσα είχαν συγκεντρώσει (αυγά και χρήματα). Ακόμα, έδιναν κάτι από αυτά και στην καλαθάρο για τον κόπο της.

Τα τραγούδια των Λαζαρίνων

Από τα τραγούδια που έλεγαν οι ντόπιες Λαζαρίνες ελάχιστα αναφέρονταν στον Λάζαρο. Στο σύνολό τους σχεδόν ήταν τραγούδια που αναφέρονταν σε διάφορες εκδηλώσεις της ζωής, όπως ο έρωτας, η νοικοκυροσύνη, η ξενιτιά και άλλες. Τα περισσότερα όμως ήταν, όπως θα λέγαμε σήμερα, ερωτικά τραγούδια. Ήταν τραγούδια για ελεύθερα κορίτσια ή παλικάρια, τραγούδια για αρραβωνιασμένους, ήταν τραγούδια για όλους τους ερωτευμένους. Και οι Λαζαρίνες γνωρίζοντας την οικογενειακή κατάσταση κάθε σπιτιού, έβρισκαν, τραγουδούσαν και χόρευαν το τραγούδι που ταίριαζε καλύτερα σε κάθε σπίτι.

Σημειώνεται, ότι στη Βισαλτία καταγράφηκαν 80 λαζαριανά τραγούδια, με 132 παραλλαγές τους, μεταξύ των οποίων υπάρχουν μόνο 2 ή 3 τραγούδια με αναφορά στην ανάσταση του Λαζάρου, τραγούδια που έφεραν οι πρόσφυγες του 1922. Αλλά και σε άλλε περιοχές της Ελλάδας καταγράφηκε πλήθος από λαζαριανά τραγούδια.

Ο χορός των Λαζαρίνων

Ο χορός των Λαζαρίνων είναι ένα πανάρχαιο, ανοιξιάτικο έθιμο που αναβιώνει το Σάββατο του Λαζάρου και την Κυριακή των Βαΐων, κυρίως στη Δυτική Μακεδονία (Κοζάνη, Δεσκάτη, Αιανή). Ομάδες κοριτσιών («Λαζαρίνες»), ντυμένες με παραδοσιακές φορεσιές, τραγουδούν τα «Λαζαριάτικα» τραγούδια, χορεύουν στις γειτονιές και καταλήγουν σε κεντρικό χορό, συμβολίζοντας την αναγέννηση της φύσης. Συμμετέχουν μικρά κορίτσια, έφηβες και σε κάποιες περιοχές, όπως η Αιανή, αρραβωνιασμένες ή νιόπαντρες. Τα κορίτσια συγκροτούν παρέες («μπλίκια»), μαθαίνουν τραγούδια και προετοιμάζουν την εντυπωσιακή φορεσιά τους, η οποία περιλαμβάνει χαρακτηριστικά κατακόκκινα μαντήλια, βυσσινί φούστες και άσπρες ποδιές. Τραγουδούν «Βαϊάτικα» τραγούδια από σπίτι σε σπίτι, μαζεύοντας αυγά και φιλοδωρήματα. Χαρακτηριστικός, «τρανός» χορός που χορεύεται στην πλατεία της Αιανής, όπου οι Λαζαρίνες σχηματίζουν κύκλο, συχνά τραγουδώντας αντιφωνικά.

Τις διαφορές στους χορούς τους οι Λαζαρίνες τις έδιναν με τις κινήσεις του σώματος και ιδιαίτερα με τις κινήσεις των χεριών τους. Οι υφαντές πετσέτες, που κρατούσαν στα χέρια τους και τις κινούσαν μπροστά τους, έδιναν ξεχωριστή χάρη σε κάθε χορό. Εκτός όμως από αυτές τις μικροδιαφορές, η όλη λειτουργία του εθίμου σε κάθε χωριό καθοριζόταν και από τη σύνθεση του πληθυσμού, αν δηλαδή επηρεαζόταν λίγο ή πολύ από τα έθιμα των προσφύγων. Τέλος μετά από κάθε χορό, σε κάθε σπίτι έδιναν στις Λαζαρίνες ως δώρο αβγά ή και λίγο βαμβάκι.