38/52: Η κλασική μουσική αντίδοτο στον κοινωνικό αποκλεισμό

Ένα βασικό χαρακτηριστικό του κοινωνικού αποκλεισμού είναι η αδυναμία όσων αποκλείονται να έχουν πρόσβαση σε μια δραστηριότητα, πνευματική ή οικονομική ή αθλητική, που να μπορεί να αλλάξει τη ζωή τους — να αλλάξει μία προδιαγεγραμμένη πορεία προς τη φτώχεια και τη στέρηση. Η καθολική δημόσια παιδεία είναι πολύ βασικός μοχλός για την άρση του κοινωνικού αποκλεισμού και την κοινωνική κινητικότητα. Πολλές φορές τον ρόλο αυτό τον παίζει ο αθλητισμός: φτωχά παιδιά διακρίνονται στον αθλητισμό και αποκτούν ένα εισόδημα αρκετά μεγαλύτερο από αυτό που έχουν οι συντοπίτες τους. Άλλες φορές, πάλι, είναι η μουσική· άλλωστε, πολλοί γνωστοί καλλιτέχνες ξεκίνησαν φτωχοί.

Στη Βενεζουέλα το κράτος, από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, προσπάθησε να αποδώσει έναν τέτοιο ρόλο και στην κλασική μουσική, ιδίως στις φτωχές επαρχίες της χώρας. Οργανώθηκε το λεγόμενο El Sistema, ένα σύνολο ορχηστρικών σχημάτων στα οποία συμμετείχαν παιδιά που δεν είχαν τη δυνατότητα ούτε να σπουδάσουν μουσική, ούτε να αποκτήσουν ένα μουσικό όργανο. Σε κάθε επαρχιακή πόλη σχηματιζόταν μία ορχήστρα, στο πλαίσιο της οποίας τα παιδιά μάθαιναν μουσική και εξελίσσονταν. Εντέλει, οι καλύτεροι από αυτούς κατέληξαν να στελεχώνουν την περίφημη Ορχήστρα Σιμόν Μπολίβαρ — με πιο γνωστό εκπρόσωπο τον περίφημο μαέστρο Γουστάβο Ντουνταμέλ.

Η Θεσσαλονίκη έχει πολλές και σπουδαίες ορχήστρες. Η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης και η Συμφωνική Ορχήστρα του Δήμου Θεσσαλονίκης πλαισιώνονται πλέον από την ορχήστρα του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης (MOYSA), τη σχετικά νεοσύστατη Ορχήστρα Νέων Θεσσαλονίκης, αλλά και τις ορχήστρες του Κρατικού Ωδείου Θεσσαλονίκης, του Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης τού ΠΑΜΑΚ, την Ορχήστρα τού ΑΠΘ, καθώς και τη Συμφωνική Ορχήστρα των Μουσικών Σχολείων Κεντρικής Μακεδονίας. Οι ορχήστρες επιτελούν σπουδαίο πολιτιστικό έργο. Όλες όμως στελεχώνονται από επαγγελματίες μουσικούς ή προχωρημένους σπουδαστές μετά από απαιτητικές ακροάσεις.

Στη Δυτική Θεσσαλονίκη υπάρχουν κάποιες φιλαρμονικές που βοηθούν στην εκμάθηση κυρίως πνευστών οργάνων (όπως στον Δήμο Παύλου Μελά και τον Δήμο Ελευθερίου Κορδελιού Ευόσμου), αλλά κυρίως υπηρετούν τις ανάγκες των δήμων σε τελετές. Δεν εντάσσονται δηλαδή σε ένα συστηματικό δίκτυο που θα επιτρέψει σε όσο περισσότερα παιδιά γίνεται να συμμετάσχουν σε μία ορχήστρα και να μάθουν, εκτός από ένα μουσικό όργανο, και τα στοιχεία της ομαδικής δουλειάς, της πειθαρχίας και του αλληλοσεβασμού που χαρακτηρίζουν μία συμφωνική ορχήστρα. Και δεν γίνεται ενεργητική προώθηση ενός τέτοιου δικτύου, ειδικά σε περισσότερο υποβαθμισμένες περιοχές της πόλης. Επίσης, δεν διατίθενται σε σχετική αφθονία (ως δάνεια) τα μουσικά όργανα, κυρίως τα έγχορδα, που συγκροτούν μία συμφωνική ορχήστρα.

Κι όμως: λίγοι ξέρουν ότι υπάρχει El Sistema ελληνικό. Πρόκειται για μία ιδιωτική πρωτοβουλία, κυρίως στην Αθήνα, που απευθύνεται σε παιδιά από προσφυγικές δομές ή από άλλα περιβάλλοντα ανέχειας. Πριν από λίγα χρόνια, μάλιστα, η ορχήστρα του ελληνικού El Sistema είχε παίξει και στη Θεσσαλονίκη. Αυτά τα χρόνια έχει παράσχει μουσική παιδεία σε μερικές χιλιάδες παιδιά.

Η προσπάθεια αυτή αξίζει να επαναληφθεί, και μάλιστα συστηματικά, στους δήμους της Δυτικής Θεσσαλονίκης. Τεχνογνωσία από το ελληνικό El Sistema υπάρχει. Εμπειρία από τις δικές τους φιλαρμονικές, ομοίως. Τι λείπει; Η συνεργασία των Δήμων της Δυτικής Θεσσαλονίκης, ώστε να αποκτήσουν ένα οργανωμένο σύστημα συμφωνικών ορχηστρών, μία σε κάθε δήμο ή δημοτική ενότητα, με χώρους για πρόβες, συναυλίες, συμπράξεις μεταξύ τους, και μία συνολική διαδημοτική δομή που θα επιβλέπει την ανάπτυξη του όλου συστήματος. Απαιτούνται και πόροι — κυρίως για την απόκτηση και τη συντήρηση των μουσικών οργάνων που θα δίνονται, υπό μορφή δανείου, στα μέλη, για απασχόληση μαέστρου κλπ. Οι πόροι αυτοί, όμως, μπορούν να εξευρεθούν κυρίως από χορηγίες, εφόσον διασφαλιστεί η χορηγική προβολή των δωρητών. Η δράση αυτή, συνδυασμός κοινωνικής και πολιτιστικής πολιτικής, είναι βέβαιο ότι θα προσελκύσει χορηγικό ενδιαφέρον. Αν, παρ’ ελπίδα, το χορηγικό ενδιαφέρον δεν είναι επαρκές, η Πολιτεία έχει τους πόρους για να καλύψει τα κενά.

Βασική προϋπόθεση, πάντως, είναι να γίνει κατανοητή από την κοινωνία η αξία που έχει μία τέτοια προσπάθεια. Δεν είναι μόνο ότι, για τα παιδιά που εκτίθενται στην κλασική μουσική, ανοίγουν άλλα μονοπάτια, επαγγελματικά και προσωπικά. Η συμμετοχή σε ένα συμφωνικό σύνολο διδάσκει την ομαδικότητα και την προσήλωση ακόμη περισσότερο και από τα ομαδικά αθλήματα — αν έστω και ένας μουσικός στους 80 μιας μεγάλης συμφωνικής ορχήστρας είναι «ξεκούρδιστος ή άρρυθμος, χαλά τη συνολική εντύπωση και μπορεί να ακυρώσει την προσπάθεια 79 άριστα προετοιμασμένων συναδέλφων του. Από την άλλη, η συμφωνική ορχήστρα θεωρείται (και είναι) ενιαίο όργανο, και το αποτέλεσμα που παράγεται το χαίρονται όλα τα μέλη της, σαν να είχε προέλθει στο σύνολό του από τον καθένα χωριστά. Τέλος, για πολλά παιδιά η κλασική μουσική είναι ένας άγνωστος κόσμος που μπορεί να τους γοητεύσει και να τους δώσει διαφορετικό ενδιαφέρον για τη ζωή.

Τι ρόλο έχει η Πολιτεία σε όλα αυτά; Να διευκρινίσει το καθεστώς υπό το οποίο αυτές οι ορχήστρες θα λειτουργούν, και τις σχέσεις μαθητείας που αναπτύσσονται. Να διασφαλίσει, σε συνεργασία με τους δήμους, χώρους για πρόβες και συναυλιακούς χώρους, και προβολή από τα κρατικά μέσα ενημέρωσης. Να εξετάσει αν οι δράσεις αυτές μπορούν να ενταχθούν και στο ωρολόγιο πρόγραμμα των σχολείων, ώστε, αντί για μάθημα μουσικής, οι μαθητές που το επιλέγουν να συμμετέχουν στις πρόβες της ορχήστρας, ακόμη και εντός του σχολικού ωραρίου. Και να καλύψει όποια δαπάνη δεν έχει καλυφθεί από χορηγούς.

Η Ορχήστρα Σιμόν Μπολίβαρ είναι ένα καμάρι της Βενεζουέλας, ανεξαρτήτως του πολιτικού καθεστώτος που επικρατεί κάθε φορά εκεί, όχι μόνο για τις απίθανες μουσικές επιδόσεις της, αλλά και για την πορεία των παιδιών που τη συγκροτούν. Υπάρχει κάθε προοπτική να δημιουργηθεί κάτι αντίστοιχο και στη Δυτική Θεσσαλονίκη, και να το καμαρώνουμε.