Το άγχος του να είμαστε καλά

  Αρθρογραφεί στο TheOpinion ο Κωνσταντίνος Δουλγέρης, Κλινικός Ψυχολόγος, Υπ. Διδάκτωρ, Τμήμα Ψυχολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών

-Καλημέρα, τι κάνεις?

-Καλά είμαι, εσύ?

-Καλά και εγώ, όλα καλά.

Πιθανόν η παραπάνω σύντομη επικοινωνία σας είναι αρκετά γνώριμη. Είτε στη δουλειά, στο σχολείο, στο γυμναστήριο, στο σπίτι, είτε στο δρόμο, θα έχετε παρατηρήσει ότι είναι αρκετά συχνή η εκμαίευση του «είμαι καλά» σε μια σύντομη συζήτηση. Τόσο συχνή, μάλλον, που γεννά αρκετές απορίες και προβληματισμούς.

Η επιδίωξη της ευτυχίας αποτελεί έναν πάντοτε καίριο και πυρηνικό στόχο του ανθρώπου. Και από μόνης της, φυσικά, δεν είναι προβληματική. Παρατηρείται διαπολιτισμικά, διαχρονικά και ανεξαρτήτως κοινωνικής ή οικονομικής τάξης. Παραταύτα, όταν η επιδίωξη αυτή μετατοπίζεται από επιθυμία σε κριτήριο αξιολόγησης του εαυτού, εμφανίζονται αρκετά προβλήματα. Εξαιρετικό παράδειγμα του φαινομένου αυτού αποτελεί μια μελέτη των Maussetal. (2011), όπου παρατηρήθηκε κάτι ιδιαίτερα παράδοξο: όσο περισσότερο οι συμμετέχοντες απέδιδαν αξία στην ευτυχία, τόσο περισσότερο απογοητεύονταν όταν δεν αισθάνονταν τόσο ευτυχισμένοι όσο «θα έπρεπε». Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν είναι το «θέλω να είμαι ευτυχισμένος/-η» αλλά πώς και με ποιους όρους αξιολογώ αυτή την εμπειρία. Το φαινόμενο αυτό αποτυπώνεται εναργέστερα στην παρακάτω αλυσίδα:

«Πρέπει να είμαι καλά –> παρατηρώ ότι δεν είμαι καλά -> κάτι πάει λάθος -> απογοητεύομαι από το συναίσθημά μου -> προσπαθώ ακόμα περισσότερο να νιώσω καλά -> αύξηση δυσφορίας».

Η παραπάνω αλυσίδα λαμβάνει ακόμη πιο ισχυρή υπόσταση σε μια σύγχρονη, ανεπτυγμένη δυτική κοινωνία. Ένα από τα χαρακτηριστικά των κοινωνιών αυτών αποτελεί η επικρατής προσδοκία που συνοδεύει την πίεση να είναι κανείς χαρούμενος. Και εδώ προκύπτει το δεύτερο παράδοξο: η αντιλαμβανόμενη κοινωνική πίεση να είναι κανείς ευτυχισμένος και όχι λυπημένος έχει συνδεθεί με κακούς δείκτες ευημερίας, φαινόμενο που διογκώνεται ακόμη περισσότερο σε χώρες με υψηλά επίπεδα εθνικής ευτυχίας. Με απλά λόγια, όταν η ευτυχία καταλήγει να μετατρέπεται σε κοινωνικό κανόνα, αισθάνεται πιο δύσκολα κανείς ότι «επιτρέπεται» να μην είναι καλά. Συχνά, η παραδοχή αυτή, το «δεν είμαι καλά», αντιμετωπίζεται ως ασθένεια, ως ένα παθολογικό φαινόμενο που δε συνάδει με τα σύγχρονα κοινωνικά πρότυπα – ως ένα ταμπού. Τα παραπάνω, μάλιστα, φαίνεται να ισχύουν διαπολιτισμικά, καθότι σε μελέτη 7.443 ατόμων από 40 διαφορετικές χώρες, η αντιλαμβανόμενη κοινωνική πίεση να είναι κανείς ευτυχισμένος συνδέθηκε με χειρότερους δείκτες ευημερίας (Dejonckheereetal., 2022).

Ειδικότερα, μια σύγχρονη οπτική του ψυχολογικού μηχανισμού πίσω από το πως δρα η κοινωνική πίεση ως προς την αίσθηση της ευτυχίας δίνει ιδιαίτερη σημασία στα μετα-συναισθήματα, δηλαδή στον τρόπο που σκεπτόμαστε και αισθανόμαστε για τα ίδια μας τα συναισθήματα. Συνοπτικά, αναφέρονται δύο κύρια φαινόμενα:

α) «θεωρώ την ευτυχία σημαντικό στόχο» και

β) «αξιολογώ συνεχώς εάν είμαι ευτυχισμένος/-η».

Υπό αυτό το πρίσμα, η ανησυχία και το άγχος δεν προκύπτουν όταν θέλουμε να είμαστε ευτυχισμένοι, αλλά όταν αυτή η επιδίωξη γίνεται διαρκής έλεγχος για το εάν έχουμε φτάσει εκεί. Και ακριβώς πάνω σε αυτό έρχεται και η καθοριστική επίδραση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ως οι κατεξοχήν πια ψηφιακοί χώροι στους οποίους οι άνθρωποι περνούν καθημερινά σημαντικό μέρος της ημέρας, συχνά προβάλουν και φέρνουν τον χρήστη σε σύγκριση με πρότυπα «υποχρεωτικής ευτυχίας». Έχει πια και βιβλιογραφικά τεκμηριωθεί η συσχέτιση της χρήσης μέσων κοινωνικής δικτύωσης με φαινόμενα κοινωνικής σύγκρισης, φόβου ότι χάνουμε κάτι (fearofmissingout), μειωμένης αυτοεκτίμησης και κοινωνικής υπερφόρτωσης. Συγκεκριμένα, ο φόβος ότι χάνουμε κάτι και η σύγκριση με τον τρόπο ζωής που προβάλλεται συχνά μέσα από δημιουργούς περιεχομένου των μέσων αυτών αναδείχθηκαν ως καίριοι μηχανισμοί αύξησης του άγχους να είναι κανείς χαρούμενος μέσα από πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση 20 σχετικών μελετών (βλ. Murarietal., 2024).

Μια ακόμη ενδιαφέρουσα και επίκαιρη έννοια είναι η ονομαζόμενη «τοξική θετικότητα» (toxicpositivity). Παρότι οι ορισμοί της ποικίλουν, μια αρκετά γενική περιγραφή της είναι ως η κοινωνικά επιβαλλόμενη και υπέρ-γενικευμένη απαίτηση για θετικότητα. Ως μια τάση της εποχής, ενισχυόμενη από τη διαρκή προβολή επιτυχημένων και – συνήθως – φαινομενικά ευτυχισμένων προτύπων ψηφιακά, αποτελεί ουσιαστικά μια πρόταση να βλέπει κανείς τη θετική πλευρά ως «λύση» σε κάθε δυσκολία. Παραβλέποντας, βέβαια, μια βαθιά εγγεγραμμένη σε όλους μας αλήθεια: το να βλέπει κανείς τη θετική πλευρά συχνά δεν έχει καμία σχέση με την υγιή επεξεργασία μιας εμπειρίας. Θα μπορούσαμε να αξιοποιήσουμε ως παράδειγμα τη διεργασία του πένθους: μια απόλυτα φυσιολογική και αναμενόμενη αντίδραση σε μια απώλεια, της οποίας χαρακτηριστικό είναι η παρατεταμένη θλίψη, οι επίμονες σκέψεις για τον χαμένο σημαντικό άλλο, και η μειωμένη κινητοποίηση. Προϋποθέτει, όμως, την ανοχή σε αυτή τη δυσφορία και την θλίψη που προκαλεί η απώλεια, με τελικό στόχο την αποδοχή της νέας πραγματικότητας και την επιστροφή στην πρότερη λειτουργικότητα. Πώς θα αντιμετώπιζε ένα πένθος, άραγε, κάποιος που προάγει αυτή τη «θετική οπτική» σε όλες τις δυσκολίες? Και πώς θα αποδεχόταν τη νέα πραγματικότητα χωρίς να έχει βιώσει τα συναισθήματα που φέρνει φυσικά μια απώλεια?

Τουναντίον, με βάση τις γνώσεις που έχουμε σήμερα, φαίνεται πως η αποδοχή των συναισθημάτων και των σκέψεων που συνδέονται με αυτά, είτε ευχάριστα είτε δυσάρεστα, βοηθά περισσότερο στην ψυχική μας ευεξία. Σε εργαστηριακή μελέτη των Fordetal. (2018), σε δείγμα 1.003 ατόμων, η αποδοχή συνδέθηκε με λιγότερα αρνητικά συναισθήματα στην καθημερινότητα, τα οποία προέβλεπαν βελτιωμένη ψυχική υγεία έξι μήνες αργότερα. Ο στόχος, λοιπόν, δε χρειάζεται να είναι η αποφυγή των δυσάρεστων συναισθημάτων – θα μπορούσε κάλλιστα να είναι η δυνατότητα να αισθάνεται κανείς άσχημα χωρίς να σημαίνει αυτό πως κάτι πάει στραβά ή ότι υπάρχει κάτι το παθολογικό.

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, χρειάζεται να σκεφτούμε καλά με ποιο τρόπο ένα τόσο βαθιά εγκαθιδρυμένο και σύγχρονο φαινόμενο θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί. Μια ιδέα εδώ θα ήταν να τροποποιηθεί στη βάση της η λογική της όποιας παρέμβασης: αντί να στοχεύουμε να κάνουμε τους πάντες πιο ευτυχισμένους, να επενδύσουμε όλη αυτή την προσπάθεια στο να μειώσουμε αυτή την «πλασματική» ανάγκη να είναι διαρκώς και απαρέγκλιτα ευτυχισμένοι. Το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η θετικότητα. Είναι η αδυναμία να ανεχθούμε την, έστω και παροδική, απουσία της.

Μερικά μονοπάτια προς αυτή την κατεύθυνση θα ήταν η εκπαίδευση των ανθρώπων σε έννοιες όπως τα συναισθήματα και η ικανότητα διάκρισης μεταξύ συναισθημάτων και ψυχοπαθολογίας· η δεξιότητα να παρατηρούν και να αναγνωρίζουν τα φαινόμενα κοινωνικών συγκρίσεων με μη ρεαλιστικά πρότυπα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης· η ανάδειξη της σημασίας που έχει να βιώνουν όλο το εύρος των συναισθημάτων παρά μόνο τα θετικά· και η μετατόπιση από το «πώς θέλω να αισθάνομαι;» στο «πώς θέλω να ζω».

Εάν θα ήθελα να κρατήσετε κάτι από όλα αυτά, θα ήταν πως ψυχική υγεία δεν είναινα αισθανόμαστε καλά διαρκώς. Σημαίνει να μπορούμε να αισθανόμαστε το εκάστοτε συναίσθημα που ταιριάζει σε αυτό που βιώνουμε, χωρίς να αισθανόμαστε ότι έχουμε κάποιο πρόβλημα όταν αυτό δεν είναι χαρά.

Βιβλιογραφία

Bardeen, J. R., & Fergus, T. A. (2020). Emotion regulation self-efficacy mediates the relation between happiness emotion goals and depressive symptoms: A cross-lagged panel design. Emotion, 20(5), 910–915. https://doi.org/10.1037/emo0000592DOI

Dejonckheere, E., Rhee, J. J., Baguma, P. K., Barry, O., Becker, M., Bilewicz, M., Castelain, T., Costantini, G., Dimdins, G., Espinosa, A., Finchilescu, G., Friese, M., Gastardo-Conaco, M. C., Gómez, A., González, R., Goto, N., Halama, P., Hurtado-Parrado, C., Jiga-Boy, G. M., … Bastian, B. (2022). Perceiving societal pressure to be happy is linked to poor well-being, especially in happy nations. Scientific Reports, 12, Article 1514. https://doi.org/10.1038/s41598-021-04262-zVrije Universiteit Amsterdam

Ford, B. Q., Lam, P., John, O. P., & Mauss, I. B. (2018). The psychological health benefits of accepting negative emotions and thoughts: Laboratory, diary, and longitudinal evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 115(6), 1075–1092. https://doi.org/10.1037/pspp0000157PubMed

Hsu, T., Adamowicz, J. L., & Thomas, E. B. K. (2023). The effect of acceptance and commitment therapy on the psychological flexibility and inflexibility of undergraduate students: A systematic review and three-level meta-analysis. Journal of Contextual Behavioral Science, 30, 169–180. https://doi.org/10.1016/j.jcbs.2023.10.006PubMed

Kohl, A., Rief, W., & Glombiewski, J. A. (2012). How effective are acceptance strategies? A meta-analytic review of experimental results. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 43(4), 1009–1016. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2012.03.004PubMed

Lim, W. L., & Tierney, S. (2023). The effectiveness of positive psychology interventions for promoting well-being of adults experiencing depression compared to other active psychological treatments: A systematic review and meta-analysis. Journal of Happiness Studies, 24(1), 249–273. https://doi.org/10.1007/s10902-022-00598-zPubMed

Luhmann, M., Necka, E. A., Schonbrodt, F. D., & Hawkley, L. C. (2016). Is valuing happiness associated with lower well-being? A factor-level analysis using the Valuing Happiness Scale. Journal of Research in Personality, 60, 64–73. ScienceDirect

Macri, J. A., & Rogge, R. D. (2024). Examining domains of psychological flexibility and inflexibility as treatment mechanisms in acceptance and commitment therapy: A comprehensive systematic and meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 110, 102432. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2024.102432PubMed

Mauss, I. B., Tamir, M., Anderson, C. L., & Savino, N. S. (2011). Can seeking happiness make people unhappy? Paradoxical effects of valuing happiness. Emotion, 11(4), 807–815. https://doi.org/10.1037/a0022010PubMed

Premlal, D., & Jose, A. K. (2026). Conceptualising toxic positivity—definition, dimensions, antecedents and consequences: A scoping review of the literature. Cognition and Emotion. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/02699931.2026.2707485PubMed

Zerwas, F. K., Ford, B. Q., John, O. P., & Mauss, I. B. (2024). Unpacking the pursuit of happiness: Being concerned about happiness but not aspiring to happiness is linked with negative meta-emotions and worse well-being. Emotion, 24(8), 1789–1802. https://doi.org/10.1037/emo0001381PubMed

Κωνσταντίνος Δουλγέρης, Κλινικός Ψυχολόγος

Υπ. Διδάκτωρ, Τμήμα Ψυχολογίας

Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών