Θερμικό στρες, θερμική εξάντληση και θερμοπληξία – Πώς η λήψη φαρμάκων επηρεάζει την εμφάνισή τους

Αρθρογραφεί στο TheOpinion η Δρ. Χρυσάνθη Σαρδέλη, Μαιευτήρας-Γυναικολόγος, Κλινικός Φαρμακολόγος με εξειδίκευση στην Αναπαραγωγική Τοξικολογία, Αναπλ. Καθηγήτρια Φαρμακολογίας-Κλινικής Φαρμακολογίας ΑΠΘ

Καλοκαίρι σημαίνει διακοπές, θάλασσα, χαρά –για κάποιους και κάποιες, όμως, το καλοκαίρι μπορεί να σημαίνει επιδείνωση της υγείας τους και έκθεση σε μικρότερο ή μεγαλύτερο κίνδυνο λόγω ζέστης. Στο μέσο του καλοκαιριού πλέον, ας δούμε τι πρέπει να γνωρίζουμε αναφορικά με τη ζέστη και τη σχέση της με τη φαρμακοθεραπεία.

Οι περίοδοι έντονης ή/και παρατεταμένης ζέστης αναγκάζουν τον οργανισμό να ενεργοποιήσει μηχανισμούς για τη διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματος μεταξύ 36,5 °C και 37,5 °C. Αυτοί περιλαμβάνουν την ενεργητική αποβολή θερμότητας μέσω της εφίδρωσης και την παθητική μεταφορά της πλεονάζουσας θερμότητας προς το δέρμα, η οποία διευκολύνεται από την αυξημένη ροή αίματος που προκύπτει από τον ταχύτερο καρδιακό ρυθμό και την αγγειοδιαστολή. Όσο ανεβαίνει όμως η θερμοκρασία του περιβάλλοντα χώρου, τόσο οι μηχανισμοί αυτοί αρχίζουν να εξαντλούνται και το σώμα υπερθερμαίνεται, οπότε, πέραν του θερμικού στρες, μπορεί να εμφανιστεί θερμική εξάντληση ή και θερμοπληξία (αναφέρονται από την ηπιότερη προς την σοβαρότερη παθολογική κατάσταση).

Το θερμικό στρες εμφανίζεται όταν το σώμα υπερθερμανθεί και χρειάζεται να ψυχθεί. Μπορεί να συνοδεύεται από άλλοτε άλλου βαθμού δίψα, κόπωση και έως και έντονη εφίδρωση. Η θερμική εξάντληση είναι πιο σοβαρή κατάσταση. Χαρακτηρίζεται από μεγάλη αδυναμία, ζάλη και πιθανή εμφάνιση πονοκεφάλου ή ναυτίας ενώ, ταυτόχρονα, το δέρμα μπορεί να είναι υγρό και κρύο. Η θερμοπληξία είναι η πιο σοβαρή κατάσταση. Το σώμα δεν είναι πλέον σε θέση να ψυχθεί από μόνο του και η θερμοκρασία του ανεβαίνει σε επικίνδυνα υψηλά επίπεδα (άνω των 40 °C). Μπορεί να διακοπεί τελείως η παραγωγή ιδρώτα, να εμφανιστεί σύγχυση ή και απώλεια συνείδησης και σε ακραίες περιπτώσεις να επέλθει θάνατος.

Κάποια άτομα είναι ούτως ή άλλως περισσότερο ευάλωτα από άλλα ως προς την έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες (π.χ. τα βρέφη και τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, οι χρονίως πάσχοντες, άτομα με σωματική ή διανοητική αναπηρία ή γνωστικές διαταραχές, άτομα που βιώνουν κοινωνική απομόνωση, που είναι κοινωνικοοικονομικά ευπαθή ή που εργάζονται σε ακραίες περιβαλλοντικές συνθήκες). Ασχέτως όμως του σημείου σωματικής, ψυχικής ή κοινωνικής αφετηρίας, η λήψη ορισμένων φαρμάκων ενδέχεται να επηρεάσει αρνητικά ένα ή περισσότερα στάδια των προαναφερθέντων μηχανισμών προσαρμογής και να καταλήξει να επιτείνει το θερμικό στρες, την θερμική εξάντληση ή την θερμοπληξία. Αντίστροφα, η ζέστη μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα και την υφή πολλών φαρμάκων και ιατροτεχνολογικών προϊόντων και να επιδράσει αρνητικά στη λειτουργία ιατρικών συσκευών, προκαλώντας επιπλέον επιπλοκές, ακόμη και θεραπευτική αποτυχία.

Φάρμακα που προκαλούν αφυδάτωση ή επηρεάζουν την ποσότητα υγρών το σώμα, που επιδεινώνουν τη νεφρική λειτουργία ή που απομακρύνονται τα ίδια μέσω των νεφρών, που ελαττώνουν την αρτηριακή πίεση, που επηρεάζουν το επίπεδο συνείδησης ή που επηρεάζουν τους μηχανισμούς θερμορύθμισης, αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης θερμικής εξάντλησης ή θερμοπληξίας ή τις επιδεινώνουν. Σε αυτά ανήκουν: διουρητικά, καθαρτικά, συγκεκριμένες κατηγορίες αντιυπερτασικών φαρμάκων (αναστολείς του ενζύμου μετατροπής της αγγειοτενσίνης (ACEi) & σαρτάνες), ψυχοτρόπα φάρμακα (ιδίως τα νευροληπτικά), αντιχολινεργικά φάρμακα, ορισμένα αντιεπιληπτικά φάρμακα (τοπιραμάτη & ζονισαμίδη), ορισμένα αντιδιαβητικά φάρμακα (αναστολείς SGLT2 (γλιφλοζίνες), αναστολείς DPP-4 (γλιπτίνες) & αγωνιστές του υποδοχέα GLP-1) & ινσουλίνη, τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (ΜΣΑΦ) & η ασπιρίνη όταν λαμβάνεται σε αντιφλεγμονώδεις δόσεις (> 500 mg/ημέρα).

Επιπλέον, πολλά φάρμακα προκαλούν φωτοευασθησία (κατάσταση κατά την οποία το δέρμα γίνεται ασυνήθιστα ευαίσθητο στο ηλιακό φως). Σε αυτά ανήκουν: τοπικά εφαρμοζόμενα δερματολογικά φάρμακα (αντιφλεγμονώδεις γέλες κετοπροφαίνης & δικλοφενάκης), θεραπείες κατά της ακμής (αδαπαλένη, ισοτρετινοΐνη, υπεροξείδιο του βενζολίου), αντιαλλεργικές αλοιφές και αντισηπτικά του δέρματος (χλωρεξιδίνη), ΜΣΑΦ (ιδίως πιροξικάμη, δικλοφενάκη, κετοπροφαίνη, ιβουπροφαίνη, ασπιρίνη, σουλφασαλαζίνη & μεσαλαζίνη), ορισμένα αντιβιοτικά (κινολόνες-ιδίως φθοροκινολόνες, τετρακυκλίνες-ιδίως δοξυκυκλίνη, σουλφοναμίδες, τριμεθοπρίμη & δαψόνη), ανθελονοσιακά φάρμακα (υδροξυχλωροκίνη & κινίνη), στατίνες, φιμπράτες, ορισμένα διουρητικά φάρμακα (υδροχλωροθειαζίδη, ινδαπαμίδη & τριαμτερένη), αντιαρρυθμικά φάρμακα (αμιοδαρόνη), αναστολείς διαύλων ασβεστίου (διλτιαζέμη, αμλοδιπίνη, νιφεδιπίνη & φελοδιπίνη), αναστολείς ΜΕΑ (καπτοπρίλη, φοσινοπρίλη & κιναπρίλη), από του στόματος λαμβανόμενα αντιδιαβητικά φάρμακα (ιδίως οι σουλφονυλουρίες), αναστολείς της αντλίας πρωτονίων (ομεπραζόλη, εσομεπραζόλη, ραμπεπραζόλη, παντοπραζόλη, λανσοπραζόλη, κ.λπ.), ορισμένα αντικαρκινικά φάρμακα (π.χ. δακαρβαζίνη, φθοριοουρακίλη & μεθοτρεξάτη), νευροληπτικά φάρμακα (χλωροπρομαζίνη, προμεθαζίνη & φαινοθειαζίνες, βενζοδιαζεπίνες-ιδίως καρβαμαζεπίνη, λαμοτριγίνη), ορισμένα αντικαταθλιπτικά φάρμακα (ιμιπραμίνη, κλομιπραμίνη, φλουβοξαμίνη, παροξετίνη, φλουοξετίνη, σιταλοπράμη & φάρμακα με βάση το St John’s Wort), και η βερτεπορφίνη.

Στα φάρμακα και τις ιατρικές συσκευές ή ιατροτεχνολογικά προϊόντα που είναι θερμοευαίσθητα ανήκουν: τα κάθε λογής υπόθετα (για ορθική και κολπική χρήση) και οι διάφορες κρέμες (οποιαδήποτε αλλαγή στην εμφάνισή τους θα πρέπει να αποτελεί αφορμή για συμβουλή από φαρμακοποιό), οι μετρητές γλυκόζης αίματος, οι ταινίες μέτρησης και άλλα αντιδραστήρια (πρέπει να φυλάσσονται μακριά από το ηλιακό φως, αποφεύγοντας την έκθεσή τους σε υψηλές θερμοκρασίες και σημαντικές διακυμάνσεις θερμοκρασίας και υγρασίας). Προσοχή χρειάζεται με τα διαδερμικά έμπλαστρα/αυτοκόλλητα, καθώς η αποτελεσματικότητά τους ενδέχεται να επηρεαστεί από την εφίδρωση ή τη διαστολή των αιμοφόρων αγγείων του δέρματος.

Όσον αφορά την ενδεδειγμένη θερμοκρασία αποθήκευσης του συνόλου των φαρμάκων, ιατρικών συσκευών και ιατροτεχνολογικών προϊόντων, αυτή αναγράφεται στο φύλλο οδηγιών χρήσης που υπάρχει σε κάθε σχετική συσκευασία. Σε γενικές γραμμές επιτρέπονται μικρές αποκλίσεις από τις συνήθεις προφυλάξεις, εφόσον είναι περιστασιακές και βραχυπρόθεσμες (μερικές ώρες για όσα φυλάσσονται σε θερμοκρασίες 25-30 °C, ελάχιστα λεπτά για όσα φυλάσσονται σε χαμηλότερες θερμοκρασίες και δεν διατίθενται σε σταθερές φαρμακομορφές). Τα παραπάνω υπό την προϋπόθεση ότι αυτά δεν εκτίθενται σε άμεσο ηλιακό φως.

Σε γενικές γραμμές δεν ενδείκνυται η διακοπή χρονίως λαμβανόμενων θεραπειών αλλά είναι απαραίτητο να υπάρχει συχνή επικοινωνία με το σύστημα υγείας και να διενεργούνται τακτικές επισκέψεις κατ’ οίκον π.χ. επισκεπτών/επισκεπτριών υγείας σε ευάλωτους ανθρώπους. Εξαίρεση αποτελεί η λήψη αντιϋπερτασικών φαρμάκων η οποία μπορεί να ελαττώνεται ή να διακόπτεται τελείως όταν εμφανίζονται συμπτώματα ζάλης σε όρθια θέση, διαπιστώνεται συστολική υπόταση ή απότομη απώλεια >2kg εντός 24 ωρών. Επιπροσθέτως, η λήψη ΜΣΑΦ και ασπιρίνης σε υψηλές δόσεις πρέπει διακόπτεται όταν διαγιγνώσκεται θερμοπληξία. Η επαρκής ενυδάτωση (εκτός αν έχει συστηθεί περιορισμός στην πρόσληψη υγρών), η παραμονή σε δροσερό περιβάλλον και η αποφυγή υπερβολικής έκθεσης στη ζέστη παραμένουν εξαιρετικά σημαντικά. Οι περίοδοι έντονης ή/και παρατεταμένης ζέστης, πέραν της διασφάλισης ενδεδειγμένης φύλαξης και ορθής χρήσης των προαναφερθέντων θεραπευτικών προϊόντων, επιβάλλουν τον συστηματικό εντοπισμό των ευάλωτων στη ζέστη ατόμων, τη δημιουργία και χρήση ειδικού καταλόγου ελέγχου προϊόντων που ενέχουν κίνδυνο λόγω ζέστης, την ενημέρωση των ευάλωτων ατόμων-ασθενών σχετικά με πιθανή θερμο- και φωτοευαισθησία τόσο των ίδιων όσο και των θεραπευτικών μέσων που τυχόν χρησιμοποιούν και ενσωμάτωση ενός σύντομου σχεδίου φαρμακευτικής αγωγής για περιόδους καύσωνα στην αντιμετώπιση χρόνιων παθήσεων και ενδεδειγμένης φροντίδας για ηλικιωμένους ή ασθενείς με γνωστικές διαταραχές. Προφανώς είναι απαραίτητο να συμπεριλαμβάνονται και πληροφορίες σχετικά με το με ποιον και πότε πρέπει να επικοινωνήσουν σε περίπτωση θερμικού επείγοντος.

*Το παρόν άρθρο περιέχει εκλαϊκευμένες πληροφορίες που αντλήθηκαν από επιστημονικές δημοσιεύσεις διαθέσιμες σε διεθνείς βάσεις δεδομένων, όπως και από τις διαθέσιμες κλινικές οδηγίες διεθνών επιστημονικών και ρυθμιστικών φορέων. Οι πληροφορίες που εμφανίζονται εδώ δεν αποτελούν κλινική υπόδειξη ή έκδοση συνταγής για επίλυση συγκεκριμένων ιατρικών προβλημάτων αλλά στοχεύουν στο να αυξήσουν τη γνώση του ή της αναγνώστριας και να βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση των διαθέσιμων θεραπειών. Η τελική επιλογή θεραπείας ή η παράλειψή της γίνεται μόνο σε συνεργασία και με τη σύμφωνη γνώμη του ή της γιατρού κάθε πάσχουσας.