Η παραπληροφόρηση στην Υγεία είναι μια επικερδής βιομηχανία

Αρθρογραφεί στο TheOpinion το Στέλεχος ΕΛ.Α.Σ, Φαρμακοποιός, εκπαιδευτικός και κριτικός Κινηματογράφου, Μίλτος Τόσκας

Δεν έχει πάρει την έκταση που θα έπρεπε η συζήτηση στη Ελλάδα, ωστόσο είναι ένα υπαρκτό φαινόμενο που δημιουργεί σύχγυση στην κοινωνία

Κάποτε η υγειονομική παραπληροφόρηση διαδιδόταν ως φήμη από στόμα σε στόμα. Σήμερα εμφανίζεται σε καλοφωτισμένα βίντεο, συνοδεύεται από εκπτωτικό κωδικό και φτάνει στην οθόνη μας με τη βοήθεια ενός αλγορίθμου που γνωρίζει τους φόβους και τις ανασφάλειές μας. Δεν πρόκειται μόνο για άγνοια, αλλά για μία επικερδή βιομηχανία που μετατρέπει την αμφιβολία απέναντι στην επιστήμη σε προϊόν και την αγωνία του ασθενούς σε πελατεία.

Έρευνα του WIRED καταγράφει διαφημίσεις σε Instagram, TikTok και YouTube, στις οποίες influencers παρουσιάζουν τεκμηριωμένες θεραπείες για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας ως επικίνδυνες ή ανεπαρκείς, προωθώντας ταυτόχρονα “φυσικά” συμπληρώματα, σκευάσματα αμφιβόλου ποιότητας και ροφήματα. Το μήνυμα είναι απλό και εμπορικά αποτελεσματικό: το φάρμακο εμπεριέχει μία “σκληρή” έννοια, το συμπλήρωμα ακούγεται πιο ήπιο, η ιατρική είναι απρόσωπη, ο influencer αυθεντικός. Η επιστήμη κι η μελέτη της είναι περίπλοκη, ενώ μια προσωπική μαρτυρία χωρά σε τριάντα δευτερόλεπτα.

Το “φυσικό” δεν αποτελεί επιστημονική κατηγορία ασφάλειας ούτε εγγύηση αποτελεσματικότητας. Μία ουσία μπορεί να είναι φυσικής προέλευσης και να προκαλεί ανεπιθύμητες ενέργειες, αλληλεπιδράσεις ή τοξικότητα. Αντίστοιχα ένα φάρμακο δεν είναι κατάλληλο για όλους μόνο επειδή έχει εγκριθεί. Χρειάζεται διάγνωση, σωστή επιλογή θεραπείας, εξατομίκευση, παρακολούθηση και διαρκής αξιολόγηση οφέλους και κινδύνου. Αυτή ακριβώς είναι η αξία της επιστημονικής διαδικασίας.

Η ΔΕΠΥ δεν είναι τάση των κοινωνικών δικτύων ούτε άλλοθι για τη δυσκολία συγκέντρωσης. Είναι σύνθετη νευροαναπτυξιακή διαταραχή, η οποία επηρεάζει τη σχολική ζωή, την εργασία, τις σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητα. Η αντιμετώπισή της μπορεί να περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή, ψυχοεκπαίδευση, συμπεριφορικές παρεμβάσεις και δεξιότητες οργάνωσης, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε ανθρώπου. Καμία γενική συμβουλή στο διαδίκτυο δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτή την αξιολόγηση.

Δεν πρέπει να απαντήσουμε στην παραπληροφόρηση εξιδανικεύοντας τη φαρμακευτική αγωγή ή αποσιωπώντας ανεπιθύμητες ενέργειες. Η επιστήμη βασίζεται σε δεδομένα, διαφάνεια και συναίνεση κατόπιν πλήρους ενημέρωση. Ο ασθενής δικαιούται να γνωρίζει τι προσφέρει μια θεραπεία, ποιους κινδύνους έχει και ποιες εναλλακτικές υπάρχουν. Δικαιούται να συζητήσει τους φόβους του χωρίς να αντιμετωπίζεται με ειρωνεία.

Ως φαρμακοποιός και εκπαιδευτικός βλέπω πόσο εύκολα η επιστημονική γλώσσα χάνει τη μάχη απέναντι σε μια δυνατή εικόνα και μία βεβαιότητα χωρίς αποχρώσεις. Ο νέος δε συναντά πρώτα έναν επαγγελματία Υγείας, αλλά έναν οικείο δημιουργό περιεχομένου που αφηγείται προσωπική εμπειρία σαν καθολική απόδειξη. Όταν η πληρωμένη συνεργασία εμφανίζεται με δυσδιάκριτη σήμανση, η διαφήμιση μεταμφιέζεται σε “φιλική συμβουλή”.

Απαιτείται ένα οργανωμένο πλαίσιο γνωστοποίησης κάθε οικονομικής σχέσης ανάμεσα σε influencers και εταιρείες, όχι στα ψιλά γράμματα, αλλά άμεσα ορατή. Επιπλέον, αυστηρό έλεγχο ισχυρισμών που αποδίδουν σε συμπληρώματα θεραπευτικές ιδιότητες ή τα παρουσιάζουν ως υποκατάστατα συνταγογραφούμενων φαρμάκων. Τρίτον, κυρώσεις για τον διαφημιζόμενο και την πλατφόρμα που επωφελείται από την παραπλανητική προώθηση.

Χρειάζεται δημόσιος μηχανισμός αντίδρασης στην υγειονομική παραπληροφόρηση, με τη συνεργασία επιστημονικών φορέων, επαγγελματιών Υγείας, σχολείων και οργανώσεων ασθενών. Στα σχολεία η ψηφιακή παιδεία οφείλει να περιλαμβάνει και την υγειονομική πληροφορία. Τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν να ξεχωρίζουν τη μαρτυρία από την απόδειξη, τη διαφήμιση από την ενημέρωση και τη συσχέτιση από την αιτιότητα. Να ρωτούν ποιος μιλά, με ποια ειδικότητα, βάσει ποιων δεδομένων και με ποιο οικονομικό συμφέρον. Αυτές δεν είναι εξειδικευμένες γνώσεις, αλλά βασικές δεξιότητες δημοκρατικής αυτοπροστασίας.

Η Πολιτεία από τη μεριά της πρέπει να εξασφαλίζει πραγματική πρόσβαση στη διάγνωση και τη θεραπεία. Οι μεγάλες αναμονές, το κόστος της ψυχικής φροντίδας και οι ελλείψεις φαρμάκων δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για εύκολες υποσχέσεις. Ένας άνθρωπος που δεν μπορεί να βρει ειδικό ή τη συνταγογραφημένη αγωγή του είναι περισσότερο ευάλωτος σε ένα προϊόν που υπόσχεται άμεση λύση.

Η Υγεία δεν μπορεί να θολώνει από τη δημοφιλία, ούτε η επιστημονική αλήθεια να κρίνεται από τα likes. Όταν ο φόβος γίνεται διαφήμιση και η αμφιβολία συνδρομητικό προϊόν, η ουδετερότητα της Πολιτείας ισοδυναμεί με εγκατάλειψη. Η απάντηση είναι τεκμηρίωση, περισσότερη διαφάνεια, ισχυρότερη δημόσια φροντίδα και αυστηρή λογοδοσία, γιατί πίσω από κάθε κλικ υπάρχει ένας άνθρωπος που δικαιούται αλήθεια, ασφάλεια και θεραπεία με βάση την επιστήμη.