Οι αυξήσεις στα προϊόντα καπνού, ακριβή εξίσωση της Ευρώπης

Η συζήτηση για την αύξηση της τιμής των τσιγάρων στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά διαστάσεις που υπερβαίνουν κατά πολύ το κόστος ενός πακέτου. Στο επίκεντρο βρίσκεται μια σύνθετη οικονομική και πολιτική εξίσωση, στην οποία συναντώνται η προστασία της δημόσιας υγείας, η εξασφάλιση φορολογικών εσόδων, η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας και η αγοραστική δύναμη των πολιτών. Η δυσκολία προκύπτει από το γεγονός ότι οι επιμέρους επιδιώξεις συχνά συγκρούονται, ακόμη και όταν υπηρετούν μια κοινή μακροπρόθεσμη στρατηγική.

Η αδυναμία επίτευξης συμφωνίας στο Ecofin της 9ης Νοεμβρίου είναι χαρακτηριστική. Παρότι 26 κράτη μέλη εμφανίστηκαν έτοιμα να στηρίξουν τον συμβιβασμό, η αντίθεση της Μάλτας εμπόδισε την απαιτούμενη ομοφωνία. Η αναθεώρηση της ευρωπαϊκής φορολογίας του καπνού παραμένει επομένως ανοιχτή, με τις διαπραγματεύσεις να αναμένεται να συνεχιστούν τον Δεκέμβριο.

Το πραγματικό ερώτημα είναι μέχρι ποιο σημείο μπορεί η φορολογία να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο αλλαγής της καταναλωτικής συμπεριφοράς, χωρίς να προκαλέσει δυσανάλογες κοινωνικές επιβαρύνσεις, απώλειες για τη νόμιμη οικονομία και ενίσχυση του παράνομου εμπορίου.

Η δημόσια υγεία και το οικονομικό κόστος του καπνίσματος

Η αφετηρία της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας είναι σαφής. Το κάπνισμα εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους αποτρέψιμους παράγοντες ασθενειών και πρόωρων θανάτων. Η ευρωπαϊκή στρατηγική κατά του καρκίνου έχει θέσει ως στόχο τη μείωση της χρήσης καπνού κάτω από το 5% του πληθυσμού έως το 2040, επιδιώκοντας μια γενιά με εξαιρετικά περιορισμένη εξάρτηση από τα καπνικά προϊόντα. Η αύξηση των τιμών θεωρείται αποτελεσματικό μέσο επίτευξης αυτού του στόχου. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τα ακριβότερα τσιγάρα περιορίζουν τη ζήτηση, αποθαρρύνουν την έναρξη του καπνίσματος και ενισχύουν τα οικονομικά κίνητρα διακοπής του. Η επίδραση είναι ιδιαίτερα σημαντική στους νεότερους καταναλωτές, οι οποίοι εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαισθησία στις μεταβολές των τιμών.

Τα οικονομικά μεγέθη εξηγούν τη σημασία της παρέμβασης. Σύμφωνα με μελέτη του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το ετήσιο κόστος του καπνού στην ΕΕ εκτιμάται σε 80,7 δισ. ευρώ, με στοιχεία αποτιμημένα σε τιμές του 2023. Από αυτά, 40,4 δισ. ευρώ αντιστοιχούν σε άμεσες δαπάνες υγειονομικής περίθαλψης και 40,2 δισ. σε έμμεσες επιβαρύνσεις, όπως απώλειες παραγωγικότητας και άτυπη φροντίδα. Πρόκειται για κόστος που επηρεάζει συνολικά την οικονομία. Οι χρόνιες ασθένειες αυξάνουν τη ζήτηση υπηρεσιών περίθαλψης, περιορίζουν την παραγωγική συμμετοχή και επιβαρύνουν οικογένειες και ασφαλιστικά συστήματα. Η υποχώρηση αυτών των νοσημάτων μπορεί συνεπώς να δημιουργήσει σημαντικά οφέλη, τα οποία δεν αποτυπώνονται αποκλειστικά στους προϋπολογισμούς των νοσοκομείων.

Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα της φορολογίας εξαρτάται και από τις δυνατότητες των καταναλωτών να αλλάξουν συνήθειες. Όσοι δυσκολεύονται να διακόψουν το κάπνισμα ενδέχεται απλώς να περιορίσουν άλλες οικογενειακές δαπάνες για να καλύψουν την αυξημένη τιμή. Επομένως, οι οικονομικές επιπτώσεις της ανατίμησης δεν κατανέμονται ομοιόμορφα στον πληθυσμό, στοιχείο που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τον σχεδιασμό της πολιτικής.

Τα φορολογικά δισεκατομμύρια και η ευρωπαϊκή επιδίωξη

Η δεύτερη διάσταση αφορά τα δημόσια έσοδα. Η αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τον Ιούλιο του 2025, συνοδευόταν από εκτίμηση για πρόσθετες φορολογικές εισπράξεις 15 δισ. ευρώ ετησίως και εξοικονόμηση δαπανών υγείας περίπου 6 δισ. ευρώ. Οι υπολογισμοί αυτοί αφορούσαν την αρχική μεταρρύθμιση και δεν αποτελούν εγγυημένο αποτέλεσμα των ηπιότερων συμβιβασμών που ακολούθησαν.

Εδώ εμφανίζεται μια ουσιαστική δημοσιονομική αντίφαση. Οι ευρωπαϊκές οικονομίες επιδιώκουν να περιορίσουν μια κατανάλωση από την οποία εισπράττουν δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ. Η αύξηση του φόρου μπορεί αρχικά να ενισχύσει τα έσοδα ανά πωλούμενο προϊόν. Όσο όμως υποχωρεί η κατανάλωση, περιορίζεται και η φορολογική βάση. Η αντίφαση αφορά κυρίως τον συγχρονισμό των οικονομικών αποτελεσμάτων. Οι πρόσθετοι φόροι εισπράττονται άμεσα, ενώ η δημοσιονομική εξοικονόμηση εμφανίζεται με σημαντική χρονική υστέρηση. Αυτή η εξέλιξη καθιστά αναγκαίο έναν σχεδιασμό που θα εξασφαλίζει σταθερότητα των δημόσιων οικονομικών, χωρίς να αντιμετωπίζει τις σημερινές εισπράξεις ως μόνιμο και ανεξάντλητο πόρο.

Παράλληλα, η Επιτροπή έχει προτείνει τη δημιουργία νέου ίδιου πόρου του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού, συνδεδεμένου με τη φορολογία καπνού. Η σχετική πρόταση, που παραμένει χωριστή από την αναθεώρηση της οδηγίας, προβλέπει δυνητικά έσοδα 11,2 δισ. ευρώ ετησίως για την περίοδο 2028-2034. Κάτι τέτοιο αποκαλύπτει ότι πίσω από την υγειονομική διάσταση βρίσκεται και μια ευρύτερη διαπραγμάτευση για τη χρηματοδότηση της Ένωσης και την κατανομή των δημοσιονομικών πόρων. Τα κράτη μέλη επιδιώκουν να διατηρήσουν επαρκή περιθώρια εθνικής φορολογικής πολιτικής, ενώ η Επιτροπή επιθυμεί μεγαλύτερη εναρμόνιση και πρόσθετες πηγές χρηματοδότησης.

Σε αυτό το περιβάλλον αποκτά ενδιαφέρον η προοπτική διάθεσης των πρόσθετων φορολογικών εσόδων στην Υγεία. Η κατεύθυνση αυτή μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική αποδοχή των αυξήσεων, εφόσον συνοδευτεί από συγκεκριμένες δεσμεύσεις και διαφανή παρακολούθηση της αξιοποίησης των πόρων. Διαφορετικά, η φορολογική παρέμβαση κινδυνεύει να εκληφθεί κυρίως ως εισπρακτικό μέτρο.

Η ελληνική οικονομία και η ανάγκη σταδιακής προσαρμογής

Για την Ελλάδα, η μεταρρύθμιση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω της συμμετοχής των καπνικών προϊόντων στα φορολογικά έσοδα και της ύπαρξης σημαντικής εγχώριας παραγωγικής δραστηριότητας. Σύμφωνα με την ΑΑΔΕ, το 2025 οι εισπράξεις από τον ειδικό φόρο κατανάλωσης στα προϊόντα καπνού ανήλθαν σε περίπου 2,35 δισ. ευρώ. Προσθέτοντας τον ΦΠΑ των καπνικών και τον φόρο κατανάλωσης των ηλεκτρονικών τσιγάρων, το συνολικό καταγεγραμμένο ποσό προσεγγίζει τα 2,97 δισ. ευρώ.

Στον αντίποδα, ο ΕΟΔΥ εκτιμά ότι το ετήσιο κόστος νόσησης που συνδέεται με το κάπνισμα ανέρχεται σε τουλάχιστον 3,183 δισ. ευρώ. Τα δύο μεγέθη αποτυπώνουν την οικονομική βαρύτητα του προβλήματος, χωρίς να είναι μεθοδολογικά άμεσα συγκρίσιμα. Το κόστος νόσησης περιλαμβάνει ευρύτερες επιβαρύνσεις και δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με τις δαπάνες του ΕΣΥ.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα επεκτείνεται στην παραγωγή, στη μεταποίηση και στις εξαγωγές. Η καπνοβιομηχανία διαθέτει επενδυτική παρουσία, δημιουργεί θέσεις εργασίας και στηρίζει οικονομικές δραστηριότητες, ιδιαίτερα στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη. Μια απότομη μεταβολή της φορολογίας ενδέχεται να επηρεάσει την εγχώρια ζήτηση και τις επιχειρηματικές αποφάσεις, παρότι δεν συνεπάγεται αυτομάτως αντίστοιχη επιβάρυνση των εξαγωγών.

Υπό αυτό το πρίσμα, η επιδίωξη μεγαλύτερης μεταβατικής περιόδου διαθέτει ουσιαστική οικονομική αιτιολόγηση. Στο τελευταίο συμβιβαστικό σχέδιο, ο ελάχιστος ειδικός φόρος στα τσιγάρα προβλέπεται να αυξηθεί από τα σημερινά 90 ευρώ ανά χίλια τεμάχια στα 140 ευρώ τον Ιούλιο του 2028, στα 170 ευρώ το 2030 και στα 200 ευρώ το 2032. Για δέκα κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, προβλέπεται δυνατότητα πλήρους προσαρμογής έως το 2036. Οι ρυθμίσεις παραμένουν υπό διαπραγμάτευση.

Η διαπραγμάτευση για τους συντελεστές και τις μεταβατικές περιόδους αναδεικνύει τη σημασία της αναλογικότητας. Οι διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες των κρατών μελών, η υφιστάμενη φορολογική επιβάρυνση και η διάρθρωση της παραγωγής δικαιολογούν μεγαλύτερη ευελιξία στην εφαρμογή κοινών ευρωπαϊκών στόχων. Η σταδιακότητα των μέτρων προσφέρει την απαραίτητη προβλεψιμότητα στον σχεδιασμό των επιχειρήσεων και περιορίζει τον κίνδυνο αιφνίδιων ανατιμήσεων για τους καταναλωτές. Παρέχει επίσης περισσότερο χρόνο για την προσαρμογή των μηχανισμών ελέγχου και την παρακολούθηση των μεταβολών στη ζήτηση. Η παράταση, ωστόσο, χρειάζεται να συνοδεύεται από συγκεκριμένους ενδιάμεσους στόχους, ώστε να μη μετατραπεί σε διαρκή αναβολή των αποφάσεων.

Το λαθρεμπόριο, οι επιχειρήσεις και τα νέα προϊόντα

Ο σοβαρότερος κίνδυνος για την οικονομική αποτελεσματικότητα των αυξήσεων αφορά τη μετατόπιση μέρους της κατανάλωσης προς το παράνομο εμπόριο. Η διαφορά ανάμεσα στην τιμή του νόμιμου προϊόντος και εκείνη των παράνομων εναλλακτικών μπορεί να δημιουργήσει ισχυρά οικονομικά κίνητρα, ιδιαίτερα όταν οι ανατιμήσεις είναι απότομες.

Σύμφωνα με έκθεση της KPMG, η οποία εκπονήθηκε για λογαριασμό της Philip Morris International, το 2025 τα παράνομα τσιγάρα αντιστοιχούσαν στο 14,1% της ελληνικής κατανάλωσης, με εκτιμώμενες απώλειες φορολογικών εσόδων 330 εκατ. ευρώ. Η χρηματοδοτική προέλευση της μελέτης επιβάλλει προσεκτική αξιολόγηση, ωστόσο το πρόβλημα του λαθρεμπορίου είναι πραγματικό και καταγεγραμμένο.

Οι ανησυχίες των επαγγελματιών του λιανεμπορίου για τις ανατιμήσεις εστιάζουν ακριβώς στον κίνδυνο απώλειας νόμιμων πωλήσεων. Η αντιμετώπισή του απαιτεί ισχυρούς τελωνειακούς ελέγχους, ιχνηλασιμότητα προϊόντων και συστηματική καταπολέμηση των παράνομων δικτύων. Διαφορετικά, η φορολογική επιβάρυνση μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετα περιθώρια κερδοφορίας στην παραοικονομία.

Η μεταρρύθμιση επηρεάζει παράλληλα τον ανταγωνισμό εντός της νόμιμης αγοράς. Οι μεγαλύτεροι επιχειρηματικοί όμιλοι διαθέτουν συνήθως περισσότερες δυνατότητες προσαρμογής, ενώ οι μικρότερες επιχειρήσεις και τα εμπορικά δίκτυα ενδέχεται να αντιμετωπίσουν μεγαλύτερες πιέσεις. Οι αλλαγές στην τιμολόγηση μπορεί επίσης να περιορίσουν τη διαφορά ανάμεσα στις οικονομικότερες και τις ακριβότερες μάρκες, επηρεάζοντας την κατανομή των μεριδίων αγοράς.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επέκταση της φορολογίας στα ηλεκτρονικά τσιγάρα, στον θερμαινόμενο καπνό και στα σακουλάκια νικοτίνης. Η διαφοροποίηση των συντελεστών επηρεάζει τις σχετικές τιμές και ενδέχεται να μεταβάλει τις καταναλωτικές επιλογές. Στο συγκεκριμένο πεδίο συγκρούονται οι απόψεις για την ανάγκη ενιαίας αντιμετώπισης των προϊόντων νικοτίνης και εκείνες που υποστηρίζουν φορολογική διαφοροποίηση ανάλογα με τον βαθμό επικινδυνότητας. Η επιστημονική τεκμηρίωση παραμένει ισχυρότερη για τις βλάβες του συμβατικού καπνίσματος, ενώ για ορισμένα νεότερα προϊόντα υπάρχουν ακόμη σημαντικά κενά στα μακροχρόνια δεδομένα.

Οι κερδισμένοι, οι χαμένοι και το τελικό διακύβευμα

Η κατανομή των ωφελειών και των απωλειών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον χρονικό ορίζοντα. Οι πολίτες που θα αποφύγουν ή θα διακόψουν το κάπνισμα μπορούν να αποκομίσουν σημαντικά οφέλη για την υγεία και τα προσωπικά τους οικονομικά. Τα δημόσια συστήματα υγείας ενδέχεται σταδιακά να περιορίσουν μέρος των δαπανών τους, ενώ οι κρατικοί προϋπολογισμοί μπορούν αρχικά να ενισχυθούν από τις υψηλότερες εισπράξεις ανά νόμιμα πωλούμενο προϊόν.

Αντίθετα, όσοι συνεχίσουν την ίδια κατανάλωση, ιδιαίτερα τα νοικοκυριά χαμηλότερου εισοδήματος, θα υποστούν άμεση επιβάρυνση. Στον επιχειρηματικό τομέα, οι συνέπειες θα διαφοροποιηθούν ανάλογα με τη θέση κάθε εταιρείας στην αγορά, το χαρτοφυλάκιο προϊόντων και την ικανότητα προσαρμογής της. Παράλληλα, οι παραγωγικές περιοχές με μεγαλύτερη εξάρτηση από τον κλάδο ενδέχεται να χρειαστούν περισσότερο χρόνο για να ανταποκριθούν στις αλλαγές.

Η κοινωνική διάσταση δεν μπορεί να αγνοηθεί. Ένας φόρος που λειτουργεί ως ισχυρό αντικίνητρο κατανάλωσης μπορεί ταυτόχρονα να επιβαρύνει δυσανάλογα όσους δυσκολεύονται περισσότερο να αλλάξουν συνήθειες. Η πρόσβαση σε υπηρεσίες διακοπής καπνίσματος αποτελεί αναγκαίο συμπλήρωμα, ώστε η φορολογική πολιτική να μη μετατραπεί σε πρόσθετη πίεση στα οικονομικά των πιο ευάλωτων νοικοκυριών.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η διαφωνία δεν περιορίζεται στο ύψος των φόρων. Αφορά την κατανομή των αρμοδιοτήτων, την ταχύτητα της εναρμόνισης και τον βαθμό ευελιξίας που μπορούν να διατηρήσουν τα κράτη μέλη. Οι διαφορετικές θέσεις της Μάλτας και χωρών που ζητούν αυστηρότερη φορολόγηση αποτυπώνουν το εύρος της πολιτικής αντιπαράθεσης.

Για την Ελλάδα, το ζητούμενο είναι να διατηρηθεί η ισορροπία ανάμεσα στη δημοσιονομική σταθερότητα, στην προστασία της παραγωγικής δραστηριότητας και στη μείωση των επιπτώσεων του καπνίσματος. Η ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση μπορεί να εξυπηρετήσει αυτούς τους στόχους, εφόσον συνδυαστεί με ρεαλιστικά χρονοδιαγράμματα, αποτελεσματικούς ελέγχους και σαφή αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.

Η τελική αποτίμηση θα γίνει από την εξέλιξη της νόμιμης κατανάλωσης, τη δημοσιονομική απόδοση, την κατάσταση της αγοράς και την πραγματική επιβάρυνση των νοικοκυριών. Εκεί θα κριθεί εάν η νέα φορολογία θα εξελιχθεί σε μια ισορροπημένη οικονομική και υγειονομική πολιτική ή θα περιοριστεί σε ακόμη μία αύξηση του κόστους ζωής, με αβέβαιο δημοσιονομικό αποτέλεσμα.