Οι δύσκολες αποφάσεις της πολιτείας αφορούν κυρίως στην… περιφέρεια

Οι αγροτικές περιοχές της Ελλάδας έχασαν 180.000 κατοίκους, ποσοστό 8%, με τη μεγαλύτερη απώλεια να καταγράφεται στις ηπειρωτικές ζώνες και εξαιρέσεις αύξησης μόλις 15% σε νησιωτικές περιοχές, λόγω τουρισμού…

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε στη δημοσιότητα τον Ιούλιο του 2024 την τελευταία της έρευνα για τις απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές της ΕΕ και η εικόνα για την Ελλάδα είναι τουλάχιστον θλιβερή. Πάνω από το 50% των απομακρυσμένων δήμων της χώρας, δηλαδή περίπου 600 από τους 1.200 της έρευνας, ερήμωσαν μεταξύ 2015 και 2023, με τον πληθυσμό να μειώνεται κατά περισσότερο από 5% σε μόλις πέντε χρόνια. Συνολικά, οι αγροτικές περιοχές έχασαν 180.000 κατοίκους, ποσοστό 8%, με τη μεγαλύτερη απώλεια να καταγράφεται στις ηπειρωτικές ζώνες και εξαιρέσεις αύξησης μόλις 15% σε νησιωτικές περιοχές λόγω τουρισμού. Η αναλογία νέων προς ηλικιωμένους έχει φτάσει στο 1 προς 2,3, η χειρότερη επίδοση στην ΕΕ μαζί με τη Βουλγαρία, με το 28,5% του πληθυσμού άνω των 65 ετών έναντι 22% στην ΕΕ και αιχμή 32% στην Πελοπόννησο, ενώ η γονιμότητα παραμένει στο 1,25 παιδιά ανά γυναίκα, συμβάλλοντας σε ετήσια φυσική μείωση 0,3%.

Μόνοι και… έρημοι

Η εσωτερική μετανάστευση προς Αθήνα και Θεσσαλονίκη δεν έχει σταματήσει, ενώ η γήρανση του πληθυσμού επιταχύνεται, με την Ήπειρο να χάνει 14,2% του πληθυσμού της, την Πελοπόννησο 11,8% και τη Δυτική Μακεδονία 13,5%, όπου η ετήσια απώλεια νέων φτάνει το 2,1% και το 40% των δήμων λειτουργεί χωρίς σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Στη Θεσσαλία η μείωση είναι 9,7%, αλλά υπάρχει αύξηση 2% σε τουριστικές ζώνες όπως το Πήλιο, ενώ η Κρήτη σημειώνει +1,2% συνολικά, αν και η εσωτερική ερήμωση στα ορεινά φτάνει το 7%. Οι αγροτικές περιοχές της Ηπείρου, της Πελοποννήσου και της Δυτικής Μακεδονίας χάνουν κάθε χρόνο εκατοντάδες κατοίκους, αφήνοντας πίσω σχολεία που κλείνουν, νοσοκομεία χωρίς προσωπικό και δρόμους που σπάνε χωρίς συντήρηση, με το 32% των νοικοκυριών κάτω από το όριο φτώχειας, το 45% σε Ήπειρο και Δυτική Μακεδονία, και την ανεργία νέων στο 28%. Η πρόσβαση σε υπηρεσίες είναι δραματική. Το 62% των δήμων δεν έχει νοσοκομείο εντός 30 χιλιομέτρων και το 75% στερείται υψηλών ταχυτήτων internet. Η απασχόληση στον πρωτογενή τομέα μειώθηκε κατά 18% την ίδια περίοδο. Η Eurostat εκτιμά ότι χωρίς άμεσες παρεμβάσεις η τάση θα ενταθεί έως το 2050, με τις ηπειρωτικές αγροτικές ζώνες να χάνουν ακόμη 20-25% του πληθυσμού τους. Το Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης 2021-2027 παραμένει το μόνο εργαλείο, αλλά η απορρόφηση κονδυλίων κινείται αργά, μόλις 35% από τα 2,3 δισ. ευρώ για την Ελλάδα, και οι τοπικές αρχές καταγγέλλουν γραφειοκρατία που εμποδίζει την υλοποίηση. Η περιφέρεια συνεχίζει να ματώνει, ενώ το κέντρο συγκεντρώνει όλο και περισσότερους πόρους και ανθρώπους.

Η αφορμή και τα αίτια

Το θέμα μπαίνει πάλι στη δημόσια συζήτηση, αλλά απ ότι φαίνεται όχι στο υπουργικό συμβούλιο, λόγω της απόφασης των ΕΛΤΑ να κλείσουν άμεσα 204 υποκαταστήματα σε απομακρυσμένα χωριά και νησιά, μια κίνηση που θεωρήθηκε το τελειωτικό χτύπημα σε περιοχές ήδη αποψιλωμένες από υπηρεσίες όπως σχολεία, τράπεζες κλπ εντείνοντας την εσωτερική μετανάστευση προς τα αστικά κέντρα και αφήνοντας ηλικιωμένους και αγρότες χωρίς βασικές συναλλαγές για συντάξεις, λογαριασμούς και επιδοτήσεις. Μάλιστα η πρώτη δήλωση, στις αντιδράσεις για το κλείσιμο δεκάδων υποκαστημάτων, έγινε από τον υπουργό Πιερρακάκη ο οποίος μίλησε για “δύσκολες αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν” στηρίζοντας εμμεσως την απόφαση διότι έχει μειωθεί δραματικά ο κύκλος εργασίας των ΕΛ.ΤΑ.  Όμως την ίδια ώρα, αυτή η απόφαση να κατεβάσουν ρολά, πυροδότησε οργισμένες αντιδράσεις που διεύρυναν τη συζήτηση σε συστηματικά προβλήματα όπως η λειψυδρία, η ακρίβεια στον αγροτικό τομέα, η έλλειψη υποδομών και η γήρανση του πληθυσμού, με αποτέλεσμα δεκάδες αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα να καταγγέλλουν την πλήρη εγκατάλειψη της υπαίθρου και να προβλέπουν ότι σε λίγα χρόνια η Ελλάδα θα συρρικνωθεί σε ελάχιστα αστικά κέντρα, ενώ η περιφέρεια θα μετατραπεί σε… έρημο χωρίς ζωή

Τι προτείνουν οι ειδικοί

Η ερήμωση της ελληνικής περιφέρειας, με μείωση πληθυσμού έως 14% σε περιοχές όπως η Ήπειρος και η Δυτική Μακεδονία μεταξύ 2015-2023, απαιτεί ολοκληρωμένες παρεμβάσεις που συνδυάζουν οικονομικά κίνητρα, υποδομές και κοινωνική στήριξη, όπως προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης (ΠΑΑ) 2021-2027 και η έρευνα του EU Rural Observatory. Επιστήμονες από το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) και το Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, σε μελέτες όπως το “Rural Depopulation in Greece” (2024), τονίζουν την ανάγκη για ενσωματωμένες πολιτικές που αντιμετωπίζουν τις αιτίες – χαμηλή γονιμότητα, μετανάστευση νέων και γήρανση – μέσω τοπικών στρατηγικών ανάπτυξης, βελτίωσης πρόσβασης σε υπηρεσίες και προώθησης βιώσιμων επιχειρήσεων, ώστε να σταματήσει η “δημογραφική παγίδα” που απειλεί την οικονομική βιωσιμότητα της υπαίθρου. Βέβαια με τόσα ωραία λόγια, κάποιοι θα πίστευαν ότι το πρόβλημα κάπως αντιμετωπίζεται, αλλά τα αποτελέσματα των όποιων προσπαθειών, αποδεικνύουν το αντίθετο.

Εξήντα έξι μελέτες από το 2000 μέχρι σήμερα…

Πάντως οι προτάσεις εστιάζουν κυρίως σε κοινωνικά και φορολογικά κίνητρα και βελτίωση των δομών εξυπηρέτησης των πολιτών καθώς και των υποδομών υγείας σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση 66 μελετών από το 2000 και μετά. Για παράδειγμα, το πρόγραμμα Philoxenia (ΕΕ-financed, 2007-2013, με επέκταση σε νέα κονδύλια) έχει σημειώσει μάλλον επιτυχία ενισχύοντας την τοπική οικονομία με επιχορηγήσεις και δάνεια για νεοφυείς επιχειρήσεις σε αγροτικές περιοχές, μειώνοντας την έξοδο νέων. Ερευνητές προτείνουν επίσης “ευάλωτα σημεία” όπως η βελτίωση της πρόσβασης (χωρίς δρόμους ποιος να πάει;) και η ενίσχυση του πρωτογενούς τομέα, με έμφαση σε βιώσιμες καλλιέργειες και καινοτομία, για να δημιουργηθούν 15% περισσότερες θέσεις εργασίας ετησίως σε απομακρυσμένες ζώνες. Όμως για να πείσουν πολίτες και φορολογούμενους να μετακομίσουν ή να μείνουν στην περιφέρεια, μάλλον χρειάζονται κι άλλα κίνητρα που υπερβαίνουν τα προσωρινά επιδόματα, όπως το πακέτο των 1,6 δισ. ευρώ που ανακοίνωσε η κυβέρνηση τον Σεπτέμβριο 2025, με φοροαπαλλαγές 2% σε όλες τις κλίμακες, μηδενικό φόρο για πολύτεκνες οικογένειες χαμηλού εισοδήματος και bonus 500-1.000 ευρώ μηνιαίως για τρία χρόνια σε νέους που εγκαθίστανται σε χωριά κάτω των 1.500 κατοίκων. Στην ΕΕ, παρόμοια προγράμματα όπως το Rural Future της Ιρλανδίας προσφέρουν επιχορηγήσεις έως 10.000 ευρώ για μετακόμιση, ενώ στην Ελλάδα, πιλοτικά σε Εύβοια και νησιά δίνονται σπίτια, γη και 500 ευρώ/μήνα για οικογένειες, συνδεδεμένα με υποχρεώσεις όπως η ίδρυση επιχείρησης. Τα όποια κίνητρα πρέπει να περιλαμβάνουν εγγυημένη πρόσβαση σε internet υψηλών ταχυτήτων (στόχος 75% κάλυψης έως 2027 μέσω ΕΣΠΑ) και εκπτώσεις σε ενέργεια/καύσιμα, για να γίνουν ελκυστικές οι αγροτικές περιοχές.

Δομές και υποδομές… υπολειτουργούν

Όσον αφορά τις δομές υγείας, η Εθνική Στρατηγική Ποιότητας Φροντίδας Υγείας 2025-2030, σε συνεργασία με ΠΟΥ και ΕΕ, προβλέπει εκσυγχρονισμό πρωτοβάθμιας φροντίδας σε περιφερειακά κέντρα, με 4,87 δισ. ευρώ για αποκατάσταση υποδομών (π.χ. Θεσσαλία μετά τις πλημμύρες), συμπεριλαμβανομένων 400 επιπλέον γιατρών σε απομακρυσμένες μονάδες και ψηφιακές πλατφόρμες ώστε το 62% των δήμων χωρίς νοσοκομείο εντός 30 χλμ. να καλύπτεται ως το 2027. Για εργοστάσια και δουλειές, το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF) και ΕΣΠΑ 2021-2027 διαθέτουν 20 δισ. ευρώ για βιομηχανικές ζώνες, όπως η αναβίωση της ζώνης Φλώρινας με επενδύσεις σε πράσινη ενέργεια και agro-tech, δημιουργώντας 18% περισσότερες θέσεις στον πρωτογενή τομέα, ενώ το AI Factory (2026) θα προσελκύσει 10.000 θέσεις σε ψηφιακές βιομηχανίες σε περιφέρεια. Την ίδια ώρα, έχουν κλείσει 700 σχολεία το 2025 λόγω λίγων μαθητών και το Υπουργείο Παιδείας σχεδιάζει συγχωνεύσεις με ψηφιακά εργαλεία και μεταφορά πόρων σε “ζωντανά” σχολεία, ενώ θα δημιουργηθούν παραρτήματα πανεπιστημίων, μια παλιά και πετυχημένη, ως ένα σημείο, πρακτική για να ενισχυθούν οι τοπικες κοινωνίες. Αυτά τα μέτρα, αν υλοποιηθούν πλήρως, ίσως η πιο όμορφη χώρα του κόσμου, δεν θα έχει μόνο ήλιο, βουνά και θάλασσα αλλά και ανθρώπους που θα την αναπτύσσουν, θα την προστατεύουν και θα τη χαίρονται όπως ακριβώς κάνουν πχ Γερμανοί που μετακομίζουν στην ύπαιθρο της πατρίδας μας, πριν και μετά τη σύνταξη, για να ζήσουν καλύτερα κάτι που αξίζει και στους Έλληνες, ύστερα από τόσα προβλήματα που αντιμετώπισαν και αντιμετωπίζουν τα τελευταία χρόνια των μνημονίων, της ανεργίας, της υποαπασχόλησης, των μη ευρωπαικών μισθών, της πανδημίας και της ακρίβειας…

ΠΗΓΕΣ

https://ruralpact.rural-vision.europa.eu/news/opportunities-and-challenges-remote-rural-areas-european-union_en 

https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC135398 

https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Urban-rural_Europe_-_demographic_developments_in_rural_regions_and_areas 

https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Urban-rural_Europe_-_population_projections 

https://www.eurofound.europa.eu/en/blog/2019/keeping-rural-europe-connected 

https://www.eurofound.europa.eu/publications/policy-brief/2019/is-rural-europe-being-left-behind 

https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/greece/philoxenia-reversing-the-depopulation-of-rural-areas-by-strengthening-the-local-economy 

https://www.mdpi.com/2673-7086/4/1/1 

https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Urban-rural_Europe_-_population_projections 

https://ead.gr/information/paa-2014-2020/ 

https://www.minagric.gr/the-ministry-2/agricultural-policy/sxedio-drash-ypaat310124 

https://agriculture.ec.europa.eu/common-agricultural-policy/rural-development/country_en 

https://www.mdpi.com/2673-7086/4/1/1 

https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/greece/philoxenia-reversing-the-depopulation-of-rural-areas-by-strengthening-the-local-economy 

https://odipy.gov.gr/ethniki-stratigiki-gia-tin-poiotita-tis-frontidas-ygeias-kai-tin-asfaleia-ton-asthenon-stin-ellada-2025-2030/ 

https://www.moh.gov.gr/articles/ministry/grafeio-typoy/press-releases/13090-ethnikh-strathgikh-gia-thn-poiothta-ths-frontidas-kai-thn-asfaleia-twn-asthenwn-gia-thn-ellada-2025-2030 

https://www.esos.gr/arthra/92456/idryetai-kentro-ereynas-kai-kainotomias-sto-panepistimio-kritis