Υιοθεσία και δύσκολη συμπεριφορά παιδιού – Τραύμα ασφάλεια και εμπιστοσύνη

Ένα παιδί που αντιδρά έντονα σε μια αγκαλιά, θυμώνει με το παραμικρό ή δυσκολεύεται όταν αλλάζει η καθημερινότητά του δεν προσπαθεί απαραίτητα να «δυσκολέψει» τους ανθρώπους γύρω του. Μερικές συμπεριφορές μπορεί να είναι ο τρόπος με τον οποίο εκφράζει φόβους, ανάγκες και ανασφάλειες που δεν έχει ακόμη τα λόγια για να περιγράψει.

Ιδιαίτερα όταν ένα παιδί έχει περάσει αποχωρισμούς, αστάθεια ή δύσκολες εμπειρίες στα πρώτα χρόνια της ζωής του, η ασφάλεια και η εμπιστοσύνη δεν θεωρούνται δεδομένες. Η προσαρμογή σε μια νέα οικογένεια μπορεί να χρειάζεται χρόνο, υπομονή και κυρίως έναν ενήλικα που θα μπορεί να βλέπει πίσω από τη συμπεριφορά, χωρίς να καταργεί τα όρια που το παιδί χρειάζεται.

Γιατί, πίσω από ένα «δύσκολο» παιδί, μπορεί να υπάρχει ένα παιδί που προσπαθεί ακόμη να καταλάβει αν αυτή τη φορά είναι πραγματικά ασφαλές.

Υπάρχει, όμως, κάτι σημαντικό που χρειάζεται να θυμούνται οι ενήλικες: η συμπεριφορά ενός παιδιού δεν αφορά πάντοτε μόνο αυτό που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή. Για ένα παιδί που έχει βιώσει αποχωρισμό από τους βιολογικούς του γονείς, παραμέληση, κακοποίηση, βία ή σημαντική αστάθεια στα πρώτα χρόνια της ζωής του, ο κόσμος μπορεί να έχει αποκτήσει ένα διαφορετικό νόημα.

Οι εμπειρίες αυτές μπορεί να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την ασφάλεια, την εγγύτητα και τις σχέσεις με τους άλλους. Έτσι, ακόμη και μια αγκαλιά, μια αλλαγή στο καθημερινό πρόγραμμα ή ένα «όχι» από τον γονέα μπορεί να προκαλέσει μια αντίδραση πολύ πιο έντονη από αυτή που θα περίμενε ένας ενήλικας.

Όταν η «ανυπακοή» μπορεί να κρύβει ανασφάλεια

Παιδιά που έχουν περάσει δύσκολες ή τραυματικές εμπειρίες μπορεί να παρουσιάσουν δυσκολίες στις σχέσεις προσκόλλησης, στην προσοχή και στη μάθηση, αλλά και μεγαλύτερη ευαισθησία σε ερεθίσματα όπως οι ήχοι, οι μυρωδιές ή το άγγιγμα.

Όπως αναφέρει ο Glenn R. Schiraldi, Ph.D., στο Psychology Today, τέτοιες εμπειρίες μπορεί να συνδέονται και με έντονα ξεσπάσματα θυμού, υπερκινητικότητα ή επιθετική συμπεριφορά. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δύσκολη συμπεριφορά ενός υιοθετημένου παιδιού οφείλεται απαραίτητα σε τραυματικές εμπειρίες. Σημαίνει, όμως, ότι οι ενήλικες χρειάζεται να εξετάζουν τι μπορεί να βρίσκεται πίσω από τη συμπεριφορά και όχι μόνο την ίδια τη συμπεριφορά.

Ένα παιδί που έχει μάθει νωρίς στη ζωή του ότι το φαγητό δεν είναι πάντα διαθέσιμο μπορεί να κρύβει τρόφιμα ακόμη και όταν πλέον βρίσκεται σε ένα ασφαλές σπίτι. Ένα άλλο μπορεί να δυσκολεύεται με τη σωματική επαφή. Κάποιο άλλο μπορεί να αντιδρά έντονα όταν αλλάζει ξαφνικά το καθημερινό του πρόγραμμα.

Για το παιδί, αυτές οι αντιδράσεις μπορεί να λειτουργούν ως τρόποι προστασίας ή ως προσπάθειες να διαχειριστεί συναισθήματα που δεν μπορεί ακόμη να εκφράσει με λόγια.

Όρια χωρίς ντροπή και απόρριψη

Η κατανόηση δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν χρειάζεται όρια.Αντίθετα, τα παιδιά χρειάζονται σταθερούς ενήλικες που θα τους δείχνουν ποιοι κανόνες ισχύουν και ποια συμπεριφορά είναι αποδεκτή. Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο τίθενται αυτά τα όρια.

Η απομόνωση, η ντροπή ή ο έντονος θυμός του ενήλικα μπορεί να ενισχύσουν σε ένα παιδί με εμπειρίες εγκατάλειψης τον φόβο ότι θα χάσει ξανά τη σχέση του με τον σημαντικό ενήλικα.

Το μήνυμα μπορεί να είναι διαφορετικό:

«Αυτό που έκανες δεν ήταν σωστό. Είμαι όμως εδώ και θα σε βοηθήσω να το αντιμετωπίσουμε».

Αν ένα παιδί χτυπήσει ένα άλλο παιδί, για παράδειγμα, χρειάζεται σαφές όριο: το χτύπημα δεν είναι αποδεκτό. Ταυτόχρονα, χρειάζεται να μάθει τι μπορεί να κάνει την επόμενη φορά.Να ζητήσει βοήθεια; Να απομακρυνθεί; Να χρησιμοποιήσει λέξεις για να εκφράσει τον θυμό του;

Έτσι, το όριο συνδυάζεται με τη διδασκαλία μιας διαφορετικής συμπεριφοράς.

«Τι χρειάζεσαι αυτή τη στιγμή;»

Ένα σημαντικό βήμα είναι να βοηθηθεί το παιδί να αναγνωρίζει και να εκφράζει τα συναισθήματά του.Όταν λέει «σε μισώ» ή ξεσπά, ο ενήλικας μπορεί να προσπαθήσει να μην εγκλωβιστεί μόνο στις λέξεις. Μπορεί να αναζητήσει το συναίσθημα που βρίσκεται από πίσω.

• «Τι σε θύμωσε;»
• «Τι ήθελες να γίνει;»
• «Τι χρειάζεσαι τώρα;»

Για ένα παιδί που δυσκολεύεται να αναγνωρίσει το συναίσθημά του, οι ερωτήσεις μπορούν να γίνουν ακόμη πιο απλές: «Πού νιώθεις τον θυμό στο σώμα σου;» ή «αν ο θυμός σου είχε ένα χρώμα, ποιο θα ήταν;».

Στόχος δεν είναι να σταματήσει αμέσως κάθε ξέσπασμα. Είναι να αποκτήσει σταδιακά το παιδί ένα λεξιλόγιο για όσα αισθάνεται, ώστε η επικοινωνία να μπορεί να αντικαταστήσει, όσο γίνεται, την έντονη αντίδραση.

Η σταθερότητα δημιουργεί αίσθηση ασφάλειας

Για ένα παιδί που έχει βιώσει αστάθεια, η προβλεψιμότητα της καθημερινότητας μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική. Μια απλή προειδοποίηση, όπως «σε δέκα λεπτά θα μαζέψουμε τα παιχνίδια και θα φάμε», μπορεί να βοηθήσει το παιδί να προετοιμαστεί για την αλλαγή.

Αντίστοιχα, οι περιορισμένες επιλογές μπορούν να του δώσουν μια αίσθηση ελέγχου χωρίς να καταργούν τα όρια του ενήλικα.Για παράδειγμα, αντί για το αόριστο «τι θέλεις να κάνεις;», μπορεί να ακούσει: «Θέλεις να ξαπλώσεις ή να καθίσουμε λίγο μαζί ήσυχα;». Η καθημερινότητα γίνεται έτσι περισσότερο προβλέψιμη και λιγότερο απειλητική.

Σημασία μπορεί να έχει και το ίδιο το περιβάλλον. Ένα παιδί που υπερφορτώνεται εύκολα από πολλά ερεθίσματα μπορεί να χρειάζεται πιο ήσυχους χώρους, λιγότερο θόρυβο και λιγότερη ένταση γύρω του.

Μην προσπαθείτε να γράψετε εσείς την ιστορία του παιδιού

Υπάρχει ακόμη ένα δύσκολο σημείο για τους γονείς: οι ερωτήσεις του παιδιού για το παρελθόν του. Η ανάγκη να το προστατεύσουν μπορεί να τους οδηγήσει σε καθησυχαστικές απαντήσεις, ακόμη και όταν δεν γνωρίζουν τι πραγματικά συνέβη.

Φράσεις όπως «η βιολογική σου μητέρα σίγουρα σε αγαπούσε» μπορεί να λέγονται με καλή πρόθεση. Όταν όμως δεν υπάρχουν πραγματικά στοιχεία, είναι προτιμότερο να αποφεύγονται οι βεβαιότητες.Το παιδί έχει δικαίωμα να αισθανθεί θυμό, θλίψη, σύγχυση ή ακόμη και αντικρουόμενα συναισθήματα για την ιστορία του.

Μερικές φορές η πιο ειλικρινής απάντηση είναι και η πιο υποστηρικτική:

«Δεν ξέρω ακριβώς τι συνέβη. Όμως, αν θέλεις, μπορούμε να το συζητάμε μαζί όποτε έχεις ερωτήσεις». Με αυτόν τον τρόπο ο ενήλικας δεν προσπαθεί να αποφασίσει τι πρέπει να νιώθει το παιδί. Του προσφέρει χώρο για να επεξεργαστεί τη δική του ιστορία.

Η σύνδεση δεν δημιουργείται από τη μία μέρα στην άλλη

Η αγάπη είναι απαραίτητη, αλλά δεν σημαίνει ότι ένα παιδί θα αισθανθεί αμέσως ασφαλές μέσα σε μια νέα οικογένεια.

Ένα παιδί που κάποτε χρειάστηκε να είναι σε επιφυλακή για να προστατευτεί μπορεί να χρειαστεί χρόνο μέχρι να εμπιστευτεί ότι ένας ενήλικας θα παραμείνει δίπλα του ακόμη και όταν θυμώσει, απομακρυνθεί ή κάνει κάποιο λάθος. Η σχέση χτίζεται μέσα από μικρές, επαναλαμβανόμενες εμπειρίες.

1. Με ένα ήρεμο «είμαι εδώ».
2. Με σταθερούς κανόνες.
3. Με όρια που δεν συνοδεύονται από απόρριψη.
4. Με παιχνίδι και κοινές δραστηριότητες.
5. Με συνέπεια.

Και κυρίως, με την εμπειρία ότι ένα λάθος δεν σημαίνει πως χάνεται η σχέση.

Η αγκαλιά, επομένως, δεν χρειάζεται να γίνει υποχρέωση. Αν ένα παιδί δεν θέλει να αγκαλιαστεί, ο ενήλικας μπορεί να σεβαστεί το όριό του και να αναζητήσει άλλους τρόπους σύνδεσης.

• «Θες να καθίσουμε δίπλα-δίπλα;»
• «Να σου κρατήσω το χέρι;»
• «Θες απλώς να είμαι εδώ;»

Η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται, χτίζεται

Όπως γράφει το Ygeiamou, για ένα παιδί που έχει μάθει κάποτε ότι οι άνθρωποι μπορεί να φύγουν, η πιο σημαντική εμπειρία ίσως είναι να διαπιστώνει ξανά και ξανά ότι ένας ασφαλής ενήλικας μένει.

Η πορεία μπορεί να είναι αργή και διαφορετική για κάθε παιδί. Ο στόχος δεν είναι η «τέλεια» συμπεριφορά, αλλά η σταδιακή δημιουργία μιας σχέσης στην οποία το παιδί θα μπορεί να νιώθει ασφάλεια, να εκφράζει τις ανάγκες του και να μαθαίνει ότι δεν χρειάζεται να βρίσκεται διαρκώς σε άμυνα.