Νιτρικά στο νερό: Γιατί τα παιδιά χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή

Το νερό είναι απαραίτητο για την υγεία των παιδιών, όμως ιδιαίτερη σημασία έχει και η περιεκτικότητά του σε νιτρικά. Ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση ισχύει γενικό όριο 50 mg/L, για τα παιδιά οι συστάσεις είναι αυστηρότερες, με τα νιτρικά να προτείνονται κάτω από 10 mg/L, λόγω της μεγαλύτερης ευαισθησίας των βρεφών και των νηπίων.

Τι είναι τα νιτρικά και τα νιτρώδη

Τα νιτρικά (NO₃⁻) αποτελούν φυσικό μέρος του κύκλου του αζώτου και υπάρχουν στο έδαφος, το νερό και τις τροφές, κυρίως στα πράσινα φυλλώδη λαχανικά. Η παρουσία τους δεν σημαίνει από μόνη της ότι υπάρχει ρύπανση. Οι συγκεντρώσεις τους στο νερό μπορούν, ωστόσο, να αυξηθούν εξαιτίας ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Σύμφωνα με μελέτη της ιρλανδικής Environmental Protection Agency (EPA) και της Health Service Executive (HSE), σημαντικές πηγές αποτελούν τα αζωτούχα λιπάσματα, η κοπριά, τα ζωικά απόβλητα, τα λύματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, προβλήματα σε σηπτικές δεξαμενές.

Επειδή τα νιτρικά είναι ιδιαίτερα διαλυτά, μπορούν να μετακινούνται εύκολα μέσα στο έδαφος και να περάσουν τόσο στα υπόγεια όσο και στα επιφανειακά ύδατα. Οι συμβατικές μέθοδοι επεξεργασίας του πόσιμου νερού δεν τα απομακρύνουν αποτελεσματικά. Το ίδιο ισχύει και για τον βρασμό. Μάλιστα, η υπερβολική εξάτμιση του νερού κατά τον παρατεταμένο βρασμό μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της συγκέντρωσης των νιτρικών. Τα νιτρώδη (NO₂⁻) αποτελούν συγγενή, αλλά πιο δραστική χημική μορφή του αζώτου. Συνήθως εντοπίζονται στο νερό σε πολύ μικρότερες ποσότητες, μπορούν όμως να σχηματιστούν σε συνθήκες χαμηλού οξυγόνου ή μέσα στα δίκτυα ύδρευσης μέσω βακτηριακών διεργασιών.

Γιατί τα βρέφη είναι περισσότερο ευάλωτα

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τα ίδια τα νιτρικά, αλλά κυρίως όσα μπορούν να συμβούν αφού εισέλθουν στον οργανισμό. Στο ανώριμο πεπτικό σύστημα ενός βρέφους, βακτήρια μπορούν να μετατρέψουν μέρος των νιτρικών σε νιτρώδη. Στη συνέχεια, τα νιτρώδη μπορούν να οξειδώσουν την αιμοσφαιρίνη και να τη μετατρέψουν σε μεθαιμοσφαιρίνη, μια μορφή που δεν μεταφέρει αποτελεσματικά οξυγόνο στους ιστούς. Σε περίπτωση σοβαρής έκθεσης μπορεί να προκληθεί μεθαιμοσφαιριναιμία, γνωστή και ως «σύνδρομο του μπλε μωρού». Τα βρέφη είναι περισσότερο ευάλωτα επειδή οι ενζυμικοί μηχανισμοί τους δεν έχουν ακόμη ωριμάσει πλήρως. Μετά τον τέταρτο μήνα περίπου, η εντερική χλωρίδα αλλάζει, η εμβρυϊκή αιμοσφαιρίνη αντικαθίσταται σταδιακά από την ενήλικη και τα ένζυμα που επαναφέρουν τη μεθαιμοσφαιρίνη στη φυσιολογική της μορφή γίνονται πιο δραστικά. Με αυτόν τον τρόπο, η ευαισθησία σταδιακά μειώνεται.

Ποια είναι τα όρια για τα νιτρικά

Το όριο των 10 mg/L προτάθηκε για την πρόληψη της βρεφικής μεθαιμοσφαιριναιμίας και ειδικά για την προστασία των βρεφών που τρέφονται με μπιμπερό. Ο ΠΟΥ χρησιμοποιεί ως κατευθυντήρια τιμή τα 50 mg/L ως νιτρικό ιόν, ενώ για τα νιτρώδη η αντίστοιχη κατευθυντήρια τιμή είναι 3 mg/L ως NO₂⁻. Πρόκειται για όριο ασφάλειας και όχι για έναν «στόχο» που πρέπει να πλησιάζει ένα νερό. Για παράδειγμα, ένα νερό με 2 mg/L και ένα νερό με 40 mg/L μπορεί να συμμορφώνονται με το ευρωπαϊκό όριο, όμως το προϊόν με τη χαμηλότερη ποσότητα έχει προφανώς μικρότερη περιεκτικότητα σε νιτρικά.

Η ίδια η ευρωπαϊκή νομοθεσία επιτρέπει στις αρμόδιες αρχές των κρατών-μελών να χρησιμοποιούν χαμηλότερες τιμές αναφοράς κατά την αναγνώριση φυσικών μεταλλικών νερών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Βέλγιο, όπου, προκειμένου ένα φυσικό μεταλλικό νερό ή νερό πηγής να φέρει την ειδική ένδειξη ότι είναι κατάλληλο για την παρασκευή βρεφικής τροφής, τα νιτρικά πρέπει να βρίσκονται κάτω από 25 mg/L, μαζί με αυστηρότερες προϋποθέσεις για νιτρώδη, νάτριο, φθόριο και άλλα συστατικά.

Γιατί πρέπει να υπολογίζονται μαζί νιτρικά και νιτρώδη

Η ιρλανδική μελέτη αναφέρει ότι, για να θεωρείται ένα προϊόν νερού ασφαλές για βρέφη, πρέπει να τηρείται η σχέση: [νιτρικά]/50 + [νιτρώδη]/3 ≤ 1

Νιτρικά και νιτρώδη συμβάλλουν στον ίδιο βιολογικό μηχανισμό δημιουργίας μεθαιμοσφαιρίνης. Για τον λόγο αυτό, σημασία έχει η συνδυασμένη έκθεση και όχι μόνο η ποσότητα ενός από τα δύο.

Τι πρέπει να κοιτάμε στην ετικέτα

Στην ετικέτα του εμφιαλωμένου νερού αναζητούμε την ένδειξη «Νιτρικά / Nitrates / NO₃⁻» και, όπου αναγράφεται, «Νιτρώδη / Nitrites / NO₂⁻». Η τιμή δίνεται συνήθως σε mg/L. Όσο μικρότερος είναι ο αριθμός, τόσο χαμηλότερη είναι η περιεκτικότητα του συγκεκριμένου νερού σε νιτρικά. Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή στη μορφή με την οποία εκφράζεται η μέτρηση. Όταν η ετικέτα γράφει NO₃⁻, η τιμή αφορά το σύνολο του νιτρικού ιόντος. Αν αναγράφεται NO₃–N ή «nitrate as nitrogen», η μέτρηση αφορά μόνο το άζωτο που περιέχεται στο μόριο και ο αριθμός θα είναι περίπου 4,4 φορές μικρότερος.

Υπάρχουν εμφιαλωμένα νερά με χαμηλές συγκεντρώσεις νιτρικών και, σπανιότερα, πηγές στις οποίες οι τιμές βρίσκονται κάτω από το όριο ανίχνευσης. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί το φυσικό νερό AQUA Carpatica από την προστατευμένη πηγή Bajenaru, στα Καρπάθια Όρη της Ρουμανίας. Η πηγή τροφοδοτείται από προστατευμένο υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα, σε περιοχή απομακρυσμένη από έντονη γεωργική δραστηριότητα και άλλες πιθανές πηγές επιβάρυνσης.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της φυσικοχημικής ανάλυσης, το Φυσικό Μεταλλικό Νερό AQUA Carpatica περιέχει 0,6 mg/L νιτρικών, ενώ στο φυσικώς Ανθρακούχο Νερό AQUA Carpatica τα νιτρικά καταγράφονται ως μη ανιχνεύσιμα. Η χαμηλή περιεκτικότητα σε νιτρικά αποτελεί χαρακτηριστικό της σύστασής του και υπενθυμίζει ότι, όταν επιλέγουμε εμφιαλωμένο νερό, έχει σημασία να γνωρίζουμε τι ακριβώς περιέχει. Σε μια εποχή που οι άνθρωποι επιλέγουν όλο και περισσότερο υγιεινά και «καθαρά» τρόφιμα, η σωστή ενημέρωση για τα νιτρικά μπορεί να μετατρέψει μια σειρά δυσνόητων αριθμών στην ετικέτα σε πραγματικό εργαλείο διαλογής ποιοτικών προϊόντων, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για τον ευαίσθητο οργανισμό των βρεφών.