Σκάνδαλο στα Κατεχόμενα: Βρετανοί απέκτησαν με εξωσωματική παιδιά με τουρκικό DNΑ

Μια υπόθεση που εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τον έλεγχο των θεραπειών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στα κατεχόμενα της Κύπρου βρίσκεται στο επίκεντρο διεθνούς έρευνας, καθώς οικογένειες υποστηρίζουν ότι τα παιδιά τους γεννήθηκαν με γενετικό υλικό διαφορετικό από εκείνο που είχαν επιλέξει πριν από τη θεραπεία εξωσωματικής γονιμοποίησης.

Σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευνας του BBC, τουλάχιστον 30 παιδιά, στην πλειονότητά τους με βρετανική υπηκοότητα, συνδέονται μέχρι στιγμής με καταγγελίες για χρήση διαφορετικού σπέρματος ή ωαρίου. Ο αριθμός ενδέχεται να αυξηθεί, καθώς ολοένα και περισσότεροι γονείς εξετάζουν την υπόθεσή τους και προχωρούν σε εξετάσεις DNA.

Στο επίκεντρο βρίσκεται το Dogus IVF Centre, κλινική στη βόρεια Κύπρο, την οποία οικογένειες επέλεγαν μεταξύ άλλων λόγω της δυνατότητας πρόσβασης σε διεθνείς τράπεζες γενετικού υλικού και της επιλογής συγκεκριμένων δοτών.

Οι καταγγελίες δεν έχουν ακόμη οδηγήσει σε οριστικό συμπέρασμα για το τι συνέβη σε όλες τις περιπτώσεις. Ωστόσο, οι ομοιότητες ανάμεσα στις μαρτυρίες των οικογενειών έχουν προκαλέσει ανησυχία, ενώ οι Αρχές στα κατεχόμενα έχουν ανακοινώσει ότι διεξάγουν έρευνα.

Όταν η επιλογή του δότη γίνεται μέρος της θεραπείας

Για τους ανθρώπους που καταφεύγουν σε δωρεά σπέρματος ή ωαρίων, η επιλογή του δότη δεν αποτελεί μια τυπική λεπτομέρεια. Οι πληροφορίες που συνοδεύουν κάθε προφίλ μπορεί να περιλαμβάνουν στοιχεία για το ιατρικό ιστορικό, τη φυσική εμφάνιση, την εκπαίδευση, την προσωπικότητα και άλλα χαρακτηριστικά.

Αυτό ακριβώς συνέβη και στις οικογένειες που μίλησαν στο BBC. Οι γονείς υποστηρίζουν ότι είχαν επιλέξει συγκεκριμένους ανώνυμους δότες και είχαν την πεποίθηση ότι το γενετικό υλικό που αντιστοιχούσε στα προφίλ αυτά θα χρησιμοποιούνταν στη θεραπεία τους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αμφιβολίες ξεκίνησαν μετά τη γέννηση των παιδιών, όταν οι γονείς παρατήρησαν χαρακτηριστικά που δεν ταίριαζαν με όσα γνώριζαν για τον επιλεγμένο δότη. Οι υποψίες ενισχύθηκαν αργότερα από εξετάσεις DNA.

Η περίπτωση της Ρέιτσελ και του 13χρονου γιου της

Μία από τις περιπτώσεις που ανέδειξε η έρευνα αφορά τη Ρέιτσελ, η οποία είχε απευθυνθεί στο Dogus το 2012, σε ηλικία 39 ετών.

Χρειαζόταν δότη σπέρματος προκειμένου να γονιμοποιηθούν τα ωάριά της και να δημιουργηθεί έμβρυο για εμφύτευση. Σύμφωνα με την ίδια, το πακέτο θεραπείας κόστιζε περίπου 4.000 ευρώ και περιλάμβανε, όπως της είχε παρουσιαστεί, σπέρμα από τη Cryos International, τη μεγάλη τράπεζα σπέρματος με έδρα τη Δανία.

Η ίδια επέλεξε έναν ανώνυμο Δανό δότη, γνωστό στο προφίλ του ως «Ditto». Ένα από τα στοιχεία που την είχε επηρεάσει ήταν η δυνατότητα που, σύμφωνα με το προφίλ του, θα είχε οποιοδήποτε παιδί του να αναζητήσει την ταυτότητά του όταν ενηλικιωθεί.

Η Ρέιτσελ ταξίδεψε στα κατεχόμενα, ολοκλήρωσε τη θεραπεία και έμεινε έγκυος. Ωστόσο, στη συνέχεια άρχισαν να δημιουργούνται ερωτήματα σχετικά με το αν είχε πράγματι χρησιμοποιηθεί ο συγκεκριμένος δότης.

Όπως περιγράφει, είχε ζητήσει επανειλημμένα έγγραφο που να επιβεβαιώνει ότι χρησιμοποιήθηκε το σπέρμα του δότη που είχε επιλέξει, χωρίς να λάβει την απάντηση που περίμενε. Αργότερα, η εμφάνιση του γιου της, Τζόνα, ενίσχυσε τις αμφιβολίες της.

Δεκατρία χρόνια μετά τη θεραπεία, η Ρέιτσελ και ο γιος της υποβλήθηκαν σε εξετάσεις DNA. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο Τζόνα είναι βιολογικός γιος της, όμως δεν συνδέεται με τον δότη που είχε επιλέξει η μητέρα του.

Η ίδια υποστηρίζει ότι το γεγονός αυτό δεν αλλάζει σε τίποτα τη σχέση της με το παιδί της. Αυτό που την απασχολεί είναι η άγνωστη βιολογική του προέλευση και το ενδεχόμενο να υπάρχουν άλλα παιδιά που έχουν γεννηθεί από τον ίδιο άγνωστο δότη.

Στο μικροσκόπιο η σχέση με τη Cryos

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της υπόθεσης αφορά την Cryos International. Οργανισμός που παρουσιάστηκε στις οικογένειες ως πηγή του γενετικού υλικού που επέλεγαν φέρεται να μην έχει καταγεγραμμένες παραδόσεις σπέρματος στην Dogus.

Η ίδια η Cryos ανέφερε στο BBC ότι έχει θέσει την Dogus σε μαύρη λίστα από το 2016 και ότι δεν διαθέτει στοιχεία που να δείχνουν πως έχει παραδώσει σπέρμα στην κλινική. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα για τις οικογένειες: εάν το γενετικό υλικό δεν προερχόταν από την τράπεζα που είχαν επιλέξει, τότε από πού προερχόταν ο δότης που χρησιμοποιήθηκε;

Η Cryos έχει επίσης υπογραμμίσει ότι διαθέτει διαδικασίες ασφαλείας για τη διαχείριση του γενετικού υλικού, ενώ ειδικοί στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή έχουν επισημάνει ότι ένα μεμονωμένο λάθος μπορεί να είναι σπάνιο, ενώ η επανάληψη παρόμοιων περιστατικών εγείρει πολύ σοβαρότερα ερωτήματα.

Οι καταγγελίες δεν περιορίζονται σε μία οικογένεια

Η υπόθεση άρχισε να γίνεται γνωστή νωρίτερα μέσα στο 2026, όταν το BBC παρουσίασε τις πρώτες περιπτώσεις. Αρχικά είχαν εντοπιστεί επτά παιδιά που συνδέονταν με οικογένειες οι οποίες αμφισβητούσαν την ταυτότητα του δότη που χρησιμοποιήθηκε στις θεραπείες τους.

Στη συνέχεια, περισσότεροι γονείς επικοινώνησαν με το βρετανικό δίκτυο. Οι ιστορίες τους παρουσίαζαν κοινά στοιχεία: επιλογή συγκεκριμένου δότη, διαβεβαιώσεις ότι το γενετικό υλικό θα προερχόταν από αυτόν και, αργότερα, αμφιβολίες που οδήγησαν σε γενετικούς ελέγχους.

Σε μία από τις περιπτώσεις που είχαν δημοσιοποιηθεί νωρίτερα, ένα ζευγάρι από τη Βρετανία είχε επιλέξει τον ίδιο δότη για τα δύο παιδιά του, προκειμένου τα αδέλφια να έχουν κοινή βιολογική καταγωγή. Μετά από εξετάσεις DNA διαπιστώθηκε ότι τα δύο παιδιά δεν ήταν βιολογικά αδέλφια και δεν είχαν προκύψει από τον συγκεκριμένο δότη.

Οι περιπτώσεις αυτές είναι εκείνες που ενίσχυσαν τους φόβους ότι δεν πρόκειται απλώς για ένα μεμονωμένο εργαστηριακό λάθος.

Έρευνα από το υπουργείο Υγείας στα κατεχόμενα

Μετά τις πρώτες καταγγελίες, το υπουργείο Υγείας στα κατεχόμενα ανακοίνωσε ότι ξεκίνησε επίσημη έρευνα για την κλινική. Σύμφωνα με δηλώσεις του αρμόδιου υπουργού, οι καταγγελίες αντιμετωπίζονται ως επίσημες και έχει πραγματοποιηθεί έλεγχος στην εγκατάσταση.

Οι Αρχές έχουν αναφέρει ότι τα περιστατικά που εξετάζονται χρονολογούνται τουλάχιστον από το 2016 και ότι η έρευνα θα βασιστεί στο νομοθετικό πλαίσιο που ίσχυε κατά την περίοδο κατά την οποία συνέβησαν. Τα αποτελέσματα, σύμφωνα με τις ίδιες δηλώσεις, αναμένεται να δημοσιοποιηθούν όταν ολοκληρωθεί η διαδικασία.

Παράλληλα, πρόσωπα που συνδέονται με τη λειτουργία της κλινικής έχουν αμφισβητήσει μέρος των καταγγελιών. Η γιατρός Φιρντέβς Ούγκουζ Τιπ αρνήθηκε ότι έχει διαπράξει κάτι παράνομο, ενώ έχει επίσης αμφισβητήσει κατά πόσο ορισμένες εξετάσεις DNA μπορούν από μόνες τους να αποδείξουν με απόλυτη βεβαιότητα την ταυτότητα του δότη. Η Dogus, σύμφωνα με το BBC, δεν απάντησε στα αιτήματα για σχολιασμό της υπόθεσης.

Το μεγαλύτερο ερώτημα αφορά τα παιδιά

Πέρα από το ζήτημα της ευθύνης της κλινικής ή των προσώπων που εμπλέκονται, η υπόθεση δημιουργεί ένα πολύ πιο σύνθετο πρόβλημα για τις οικογένειες.

Η επιλογή δότη συνδέεται όχι μόνο με την επιθυμία των γονέων να γνωρίζουν ορισμένα χαρακτηριστικά του ανθρώπου από τον οποίο προέρχεται το γενετικό υλικό, αλλά και με πληροφορίες που μπορεί να έχουν σημασία για την υγεία και τη μελλοντική ταυτότητα ενός παιδιού.

Στην περίπτωση της Ρέιτσελ, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο ποιος ήταν ο πραγματικός δότης. Είναι και αν υπάρχουν άλλα παιδιά που έχουν γεννηθεί από τον ίδιο άνδρα, χωρίς οι οικογένειές τους να γνωρίζουν ότι μπορεί να είναι γενετικά συγγενείς.

Η ίδια φοβάται ότι ο γιος της μπορεί να έχει άγνωστα γενετικά αδέλφια και να έχει χάσει την ευκαιρία να γνωρίσει τον άνθρωπο που νόμιζε ότι ήταν ο βιολογικός του πατέρας.

Η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη και δεν έχει αποδειχθεί ότι όλες οι καταγγελλόμενες περιπτώσεις οφείλονται σε σκόπιμη εξαπάτηση. Ωστόσο, ο αριθμός των οικογενειών που έχουν εμφανιστεί και τα κοινά στοιχεία στις υποθέσεις τους έχουν μετατρέψει μια σειρά από φαινομενικά μεμονωμένες αμφιβολίες σε ένα ζήτημα που πλέον απαιτεί επίσημες απαντήσεις.