Το πρόσωπο πίσω από το βιβλίο: Ο βιβλιοπώλης της γειτονιάς

Με αφορμή την Εβδομάδα Μικρών Βιβλιοπωλείων, που φέτος έφερε κοντά περισσότερα από 140 μικρά βιβλιοπωλεία σε Ελλάδα και Κύπρο, βιβλιοπώλισσες της Θεσσαλονίκης μιλούν για τη σχέση με τους αναγνώστες, τις δυσκολίες μιας μικρής επιχείρησης και τη δύναμη των χώρων που επιμένουν να λειτουργούν σαν ζωντανά κύτταρα της γειτονιάς.

Η Εβδομάδα Μικρών Βιβλιοπωλείων, πρωτοβουλία της Ντέμης Κουτσοσταμάτη, επέστρεψε και φέτος από τις 25 έως τις 30 Μαΐου, με τη συμμετοχή περισσότερων από 140 μικρών βιβλιοπωλείων σε Ελλάδα και Κύπρο. Στην πέμπτη της χρονιά πια, αποκτά στοιχεία θεσμού που έχει ήδη καθιερωθεί, σύμφωνα με την κα Κουτσοσταμάτη. Η φετινή θεματική, «Bookstores in Action – Ενεργά Βιβλιοπωλεία», αναδεικνύει μία παραγνωρισμένη, ίσως κάποιες φορές, πτυχή της ταυτότητας και δράσης του βιβλιοπωλείου. Του μικρού, πολλές φορές, βιβλιοπωλείου, το οποίο πέρα από χώρο πώλησης των βιβλίων, είναι ένας χώρος όπου οργανώνονται δράσεις, φιλοξενούνται δημιουργοί, μαζεύονται παιδιά γύρω από ένα τραπέζι, κάποιες φορές ακόμη και στηρίζονται σχολικές βιβλιοθήκες ή ακόμη φροντίζονται σχέσεις.

Μοιάζει περισσότερο με γιορτή αυτήν η πρωτοβουλία, η οποία μπολιάζεται από τον ενθουσιασμό όλων των βιβλιόφιλων. Ο στόχο; Να κρατήσουν ζωντανή τη σχέση με το βιβλίο δια μέσου από της προσωπικής επαφής, της συζήτησης, της εμπιστοσύνης, αλλά και της γειτονιάς.

Η Δήμητρα Χαρατσίδου, ιδιοκτήτρια του βιβλιοπωλείου «Κάτι Γίνεται» στην Θεσσαλονίκη βλέπει την Εβδομάδα Μικρών Βιβλιοπωλείων πρωτίστως ως μια αφορμή να ακουστεί η φωνή των μικρών. Το βιβλιοπωλείο της συμμετέχει από την πρώτη χρονιά, ακόμη κι όταν δεν οργανώνει δική του δράση. «Είμαστε από την πρώτη χρονιά εκεί και τη στηρίζουμε — και θα τη στηρίζουμε συνέχεια, όσα χρόνια κρατήσει, ελπίζουμε πολλά», δηλώνει η ίδια στο theopinion. Για την ίδια, η αξία της πρωτοβουλίας βρίσκεται και στη συναδελφικότητα που δημιουργεί: «Ακούγεται η φωνή μας, οι συνεργασίες μας, η καλή μας σχέση. Γίνονται ωραία πράγματα στις πόλεις, οπότε είναι γιορτή. Γιατί όχι;»

Στο δικό της βιβλιοπωλείο, όπως λέει, σημαντικό κομμάτι του κοινού είναι «το παιδί και η οικογένεια» — ίσως το πιο χαρακτηριστικό κοινό των βιβλιοπωλείων της γειτονιάς, εκεί όπου η σχέση με το βιβλίο χτίζεται συχνά από πολύ νωρίς. Οι δυσκολίες, ωστόσο, παραμένουν. «Μια μεγάλη πρόκληση είναι ότι υπάρχει πολύ δυνατός ανταγωνισμός από μεγάλα εμπορικά συστήματα. Αυτό είναι το νούμερο ένα», σημειώνει, προσθέτοντας και το βάρος των οικονομικών και φορολογικών υποχρεώσεων που πιέζουν συνολικά τις μικρές επιχειρήσεις.

Τα βιβλιοπωλεία δίνουν τον δικό τους αγώνα. Απέναντι στην οικονομική κρίση, απέναντι σε όσους τα αντιμετωπίζουν ως είδος πολυτελείας, απέναντι στον εθισμό της μικρής οθόνης. Άλλωστε, υπάρχουν βιβλιοπωλεία στα οποία δεν μπαίνεις απλώς για να αγοράσεις ένα βιβλίο. Συχνά, στα μικρά βιβλιοπωλεία της γειτονιάς, η πώληση είναι μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Το υπόλοιπο είναι η σχέση.

«Πρώτα απ’ όλα υπάρχει αυτή η προσωπική επαφή που υπάρχει στο μικρό βιβλιοπωλείο», λέει η νηπιαγωγός και ιδιοκτήτρια του βιβλιοπωλείου «Πράσινο Σύννεφο» στην Καλαμαριά Μυρσίνη Καλογεράκη, περιγράφοντας τη διαφορά ανάμεσα στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς και μια μεγάλη αλυσίδα. «Υπάρχει αντίστοιχη προσωπική σχέση. Είναι κάτι διαφορετικό. Είναι πιο ανθρώπινη».

Το βιβλιοπωλείο αυτό λειτουργεί από τα τέλη του 2014, σε μια περίοδο που κάθε επιχειρηματικό βήμα έμοιαζε σχεδόν παράτολμο, όπως λέει η ιδιοκτήτρια. «Ομαλές περιόδους δεν ζήσαμε», λέει χαρακτηριστικά η ίδια. Πρώτα η οικονομική κρίση, μετά τα capital controls, στη συνέχεια η πανδημία. Κι όμως, το άνοιξαν γιατί είχαν, όπως λέει, «κάτι πολύ συγκεκριμένο στο μυαλό, έναν χώρο όπου θα γίνονται δράσεις, όπου θα έρχονται παιδιά να ξεφυλλίσουν βιβλία, μεγάλοι να συζητήσουν, αναγνώστες να συναντήσουν συγγραφείς και δημιουργούς.

Οι δυσκολίες δεν κρύβονται. Η οικονομική πίεση, οι φορολογικές υποχρεώσεις, ο ανταγωνισμός από μεγάλες αλυσίδες και ηλεκτρονικά καταστήματα διαμορφώνουν ένα περιβάλλον καθόλου ρομαντικό, καθώς η αγορά του βιβλίου δεν έμεινε έξω από τις νέες καταναλωτικές συνήθειες.

Ακριβώς όπως η κα Καλογεράκη, έτσι και η Βάλια Μιχελάκη, δεν βλέπει την Εβδομάδα Μικρών Βιβλιοπωλείων απλά ως μια ευκαιρία προβολής, αλλά και ως μια αφορμή να ξανασυστηθεί το βιβλιοπωλείο στον κόσμο του, να καλέσει παιδιά και μεγάλους μέσα στον χώρο, να δείξει ότι το βιβλίο δεν ζει μόνο στο ράφι ή στην οθόνη, αλλά στη συνάντηση που δημιουργείται γύρω του.

Η κ. Μιχελάκη μιλά για το δικό της βιβλιοπωλείο, το Book Garden, στην Χαριλάου, ως ένα όνειρο που έγινε πραγματικότητα. Η ίδια υπήρξε, όπως λέει, θαμώνας βιβλιοπωλείων και εκδηλώσεων πριν περάσει «από την άλλη πλευρά», ως επαγγελματίας πλέον. «Όπου γίνονταν εκδηλώσεις τρέχαμε», θυμάται. Αυτή η εμπειρία φαίνεται να διαμόρφωσε και τη δική της αντίληψη, καθώς οι δράσεις αυτές  δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο, ούτε απλώς ένα εργαλείο προβολής. Είναι τρόπος να χτιστεί μια ουσιαστική σχέση με το βιβλίο.

«Όποια δράση κι αν κάνεις, έχει μόνο θετικό αποτύπωμα», τονίζει χαρακτηριστικά. «Και κόσμο πολύ να μη μαζέψει, πάλι θετικό είναι το αποτύπωμα. Μαζεύεται ο κόσμος, γνωρίζει το βιβλίο, βρίσκεται μέσα στον χώρο που έχεις επενδύσει την αγάπη σου σε αυτό και καταλαβαίνει».

Στο βιβλιοπωλείο της, το παιδικό βιβλίο και η οικογένεια έχουν κεντρική θέση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο ορίζοντας σταματά εκεί. Υπάρχει η επιθυμία να ανοίξει περισσότερο και προς τους ενήλικες αναγνώστες, με παρουσιάσεις και δράσεις που δεν θα αφορούν μόνο τα παιδιά. Προς το παρόν, όμως, οι παιδικές δράσεις δείχνουν με τον πιο καθαρό τρόπο τι μπορεί να σημαίνει ένα βιβλιοπωλείο της γειτονιάς.

Ποικίλες και πρωτότυπες οι δράσεις που τα παραπάνω βιβλιοπωλεία – και όχι μόνο – υλοποιούν, έχοντας συχνά το παιδί και τον έφηβο στο επίκεντρο. Δρώμενα που καλλιεργούν την περιβαλλοντική συνείδηση, ενθαρρύνοντας τα παιδιά να ξεκινήσουν τον δικό τους μικρό κήπο, που συγκεντρώνουν παιδικά βιβλία για σχολικές βιβλιοθήκες, αλλά και απρόσμενες ιδέες, όπως το «τυφλό ραντεβού» με ένα βιβλίο, που καλούσε τους αναγνώστες να επιλέξουν τίτλους χωρίς να βλέπουν το εξώφυλλο, μόνο από λίγα στοιχεία τα οποία είχαν γραφτεί πάνω στη συσκευασία είναι ελάχιστες από τις θεματικές που αναδείχθηκαν μέσα από τα events της εβδομάδας που πέρασε.

Αυτές οι δράσεις μοιράζονται τον στόχο του να επαναφέρουν το βιβλίο στο σώμα, στη φωνή, στο τραπέζι, στο βλέμμα, στη συνύπαρξη. Άλλωστε, η απόσταση από ένα παιδί που μυρίζει για πρώτη φορά το χαρτί μέχρι έναν υποψιασμένο αναγνώστη και ορκισμένο βιβλιόφιλο είναι μικρότερη από όσο αρχικά φαίνεται.