«Η πολιτική ως φροντίδα: στοχασμοί για μια δημοκρατία πέρα από την κανονικότητα»

Το βιβλίο Πολιτική χειραφέτηση και κοινωνική κριτική του καθηγητή,  Νικόλα Σεβαστάκη, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, είναι μια εξαιρετικά στοχαστική και ώριμη συμβολή στον σύγχρονο φιλοσοφικό διάλογο για το νόημα και τις δυνατότητες της πολιτικής.

Πρόκειται για ένα έργο που διαβάζεται ως στοχαστικό οδοιπορικό, μέσα από το οποίο ο συγγραφέας επανεξετάζει, με προσήλωση αλλά και τόλμη, βασικές μορφές και ιδέες της νεωτερικής πολιτικής σκέψης,  όχι με νοσταλγία ή ακαδημαϊκή απόσταση, αλλά με το βλέμμα στραμμένο σε ένα παρόν ταραγμένο, ρευστό και συχνά απογοητευτικό.

Η ιδιαιτερότητα του βιβλίου έγκειται στον τρόπο με τον οποίο ενοποιούνται, μέσα από μια σφιχτή και πολυφωνική αφήγηση, στοχαστές τόσο γνωστοί όσο και ξεχασμένοι  από τον Μαρξ και τον Τοκβίλ έως τον Pierre Leroux, τον Jules Barni και τον Nietzsche. Κοινός παρονομαστής δεν είναι κάποια μηχανική ερμηνευτική γραμμή, αλλά η έγνοια για την πολιτική ως πράξη χειραφέτησης, ως μορφή ζωής που συνδέεται με τη δυνατότητα των ανθρώπων να κατοικούν τον κόσμο όχι παθητικά, αλλά συνειδητά, συμμετοχικά και ενσυνείδητα. Ο Μαρξ, όπως παρουσιάζεται εδώ, δεν είναι απλώς ο θεωρητικός του ταξικού ανταγωνισμού, αλλά ένας στοχαστής της ηθικής αποσταθεροποίησης που προκαλεί η καπιταλιστική κυριαρχία. Ο Τοκβίλ εμφανίζεται ως βαθύς αναλυτής των παθογενειών της δημοκρατίας, ειδικά της τάσης της να εκφυλίζεται σε κηδεμονικό κρατισμό, ενώ ο Νίτσε ως προφήτης της κρίσης των αξιών και της υπόγειας βούλησης για εξουσία που στοιχειώνει και τις πιο ευγενείς ιδεολογίες.

Το ενδιαφέρον ωστόσο δεν περιορίζεται στη φιλολογική ανάλυση ή στην ιστορική χαρτογράφηση ιδεών. Το ζητούμενο είναι βαθιά πολιτικό, καθώς τίθεται το ερώτημα αν η σύγχρονη δημοκρατία παραμένει πράγματι ένας ζωντανός χώρος συμμετοχής και έντασης ή αν έχει διολισθήσει σε μια νεοφιλελεύθερη κανονικότητα, όπου ο πολίτης παύει να είναι ενεργό υποκείμενο και μετατρέπεται σε καταναλωτή “λύσεων” που του προσφέρονται. Στο πλαίσιο αυτό, η ανάδειξη του ρεπουμπλικανικού παραδείγματος ως εναλλακτικής γραμμής ανάγνωσης της πολιτικής φιλοσοφίας δεν είναι απλώς θεωρητική επιλογή, αλλά μια πρόταση ύπαρξης και πολιτικής στάσης. Η δημοκρατία νοείται ως δέσμευση απέναντι σε κοινές υποθέσεις, ως πεδίο κοινωνικής σύγκρουσης, αλλά και ως άσκηση πολιτικής αρετής.

Ιδιαίτερα αξιοσημείωτη είναι η έμφαση που δίνεται στην κοινωνική διάσταση της πολιτικής, στη σημασία της αλληλεγγύης και της φροντίδας, όχι ως ηθικολογικών εννοιών, αλλά ως προϋποθέσεων του πολιτικού βίου. Το βιβλίο δεν διστάζει να προσεγγίσει και τις οικολογικές διαστάσεις της σύγχρονης κρίσης, επιχειρώντας να συνδέσει τον ρεπουμπλικανισμό με μια νέα, μη εργαλειακή σχέση με τον κόσμο. Μέσα από αυτή τη διαλεκτική, αναδύεται η πρόταση ενός “οικορεπουμπλικανισμού”, στον οποίο η κοινωνική δικαιοσύνη, η πολιτική συμμετοχή και η περιβαλλοντική ευαισθησία αποτελούν αδιαχώριστους άξονες της ελευθερίας.

Το έργο διατηρεί μια σπάνια ισορροπία είναι βαθύ χωρίς να είναι ερμητικό, πυκνό χωρίς να γίνεται κλειστό, θεωρητικό χωρίς να χάνει την επαφή με την εμπειρική και ιστορική πραγματικότητα. Ο λόγος του είναι νηφάλιος αλλά ποτέ άψυχος. Είναι κριτικός χωρίς να γίνεται κυνικός και πολιτικός χωρίς να είναι ποτέ εργαλειακός ή ιδεολογικά διδακτικός. Με αυτή την έννοια, είναι ένα βιβλίο που δεν ζητά απλώς να διαβαστεί, αλλά να αφομοιωθεί και να μετασχηματίσει τον τρόπο με τον οποίο ο αναγνώστης σκέφτεται και βιώνει την πολιτική.

Μέσα από αυτή τη σύνθετη, διεισδυτική και ταυτόχρονα μετρημένη διαπραγμάτευση, το βιβλίο κατορθώνει να υπερβεί τα όρια μιας καθαρά ακαδημαϊκής συμβολής. Αποτελεί σίγουρα μία από τις πιο ουσιαστικές ελληνικές φιλοσοφικές επεξεργασίες της τελευταίας δεκαετίας και επιβεβαιώνει πως η πολιτική σκέψη μπορεί ακόμη να ασκεί γόνιμη, αναστοχαστική πίεση στο παρόν  όχι ως άσκηση νοητικής αυτάρκειας, αλλά ως έκφραση φροντίδας για το κοινό και για το δυνατό.