Το κενό ΦΠΑ, η αγορά και το μέρισμα της συμμόρφωσης

Η υποχώρηση του κενού ΦΠΑ στο 9% ενισχύει τα δημόσια έσοδα και ανοίγει τη συζήτηση για μειώσεις συντελεστών. Το κόστος προσαρμογής για τις μικρές επιχειρήσεις και η ανάγκη μιας νέας φορολογικής ισορροπίας

Το κενό ΦΠΑ, η αγορά και το μέρισμα της συμμόρφωσης

Η υποχώρηση του κενού ΦΠΑ κάτω από το 10% το 2024 αποτελεί μια σημαντική διαρθρωτική μεταβολή της ελληνικής οικονομίας, με συνέπειες που υπερβαίνουν τη βελτίωση των δημοσιονομικών επιδόσεων. Η αύξηση της φορολογικής συμμόρφωσης επιτρέπει την είσπραξη περισσότερων εσόδων χωρίς αύξηση των συντελεστών, δημιουργώντας προϋποθέσεις για μελλοντικές ελαφρύνσεις. Συγχρόνως, μεταβάλλει τους όρους λειτουργίας μιας αγοράς στην οποία οι αδήλωτες συναλλαγές αποτελούσαν επί δεκαετίες διαδεδομένη πρακτική.

Η εξέλιξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία τα νοικοκυριά πιέζονται από το κόστος διαβίωσης και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν υψηλές λειτουργικές δαπάνες. Η αποτελεσματικότερη είσπραξη των φόρων μπορεί να προσφέρει μια διέξοδο από τη διαρκή αναζήτηση πρόσθετων φορολογικών πόρων. Αναδεικνύει, όμως, και την ανάγκη προσαρμογής επιχειρήσεων που είχαν συνηθίσει να λειτουργούν με μέρος των εσόδων τους εκτός επίσημης οικονομίας.

Το ουσιαστικό ερώτημα αφορά την αξιοποίηση αυτής της μεταβολής. Κατά πόσο η διεύρυνση της φορολογικής βάσης μπορεί να χρηματοδοτήσει χαμηλότερους συντελεστές και να στηρίξει τη βιωσιμότητα της νόμιμης επιχειρηματικής δραστηριότητας;

Η δημοσιονομική σημασία της υποχώρησης του κενού

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το κενό ΦΠΑ στην Ελλάδα περιορίστηκε από 24% το 2019 σε 11,4% το 2023, ενώ τα προκαταρκτικά στοιχεία για το 2024 το τοποθετούν περίπου στο 9%. Μέσα σε πέντε χρόνια καταγράφεται μείωση 15 ποσοστιαίων μονάδων, που φέρνει τη χώρα κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η απόσταση που διανύθηκε γίνεται ακόμη πιο χαρακτηριστική σε σύγκριση με το 2017, όταν το αντίστοιχο ποσοστό προσέγγιζε το 29%.

Το συγκεκριμένο μέγεθος αποτυπώνει τη διαφορά ανάμεσα στον ΦΠΑ που θα έπρεπε να εισπράττεται σύμφωνα με τη νομοθεσία και στα ποσά που καταλήγουν τελικά στο Δημόσιο. Περιλαμβάνει απώλειες από φοροδιαφυγή, απάτες, πτωχεύσεις και άλλες αιτίες μη είσπραξης. Συνεπώς, η μείωσή του αποτελεί ένδειξη καλύτερης εισπραξιμότητας, χωρίς να ταυτίζεται με αντίστοιχη ποσοστιαία συρρίκνωση της παραοικονομίας.

Το 2023 οι πραγματικές εισπράξεις ΦΠΑ ανήλθαν σε περίπου 19,76 δισ. ευρώ, έναντι εκτιμώμενων απωλειών 2,53 δισ. ευρώ. Η βελτίωση της συμμόρφωσης έχει ιδιαίτερη δημοσιονομική αξία, επειδή ένα σημαντικό μέρος των πρόσθετων εισπράξεων μπορεί να επαναλαμβάνεται ετησίως. Η συστηματική καταγραφή συναλλαγών διευρύνει τη φορολογική βάση και καθιστά τα έσοδα περισσότερο προβλέψιμα.

Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν η αναδιοργάνωση της φορολογικής διοίκησης, η επέκταση των ηλεκτρονικών πληρωμών, τα ηλεκτρονικά βιβλία myDATA και η διασύνδεση των ταμειακών μηχανών με τα POS. Η δυνατότητα άμεσων διασταυρώσεων περιόρισε τις ευκαιρίες απόκρυψης, ενώ η αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας ενίσχυσε τη συνολική φορολογητέα ύλη.

Η πρόοδος αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη μεταβολή της φορολογικής ανταγωνιστικότητας της χώρας, η οποία έχει συνδυαστεί με μειώσεις επιβαρύνσεων και εκσυγχρονισμό των εισπρακτικών μηχανισμών. Παρά τις βελτιώσεις, οι φόροι κατανάλωσης παραμένουν σημαντικό βάρος για την ελληνική οικονομία.

Η δυνατότητα μείωσης του ΦΠΑ

Η συρρίκνωση της φοροδιαφυγής δημιουργεί δημοσιονομικά περιθώρια που μπορούν να αξιοποιηθούν για φορολογικές ελαφρύνσεις, δημόσιες επενδύσεις ή ενίσχυση των πρωτογενών πλεονασμάτων. Στην ελληνική περίπτωση, η επιλογή αποκτά πρόσθετη βαρύτητα λόγω του υψηλού δημόσιου χρέους και της ανάγκης διατήρησης της δημοσιονομικής αξιοπιστίας.

Με βάση το θεωρητικό συνολικό έσοδο ΦΠΑ του 2023, κάθε ποσοστιαία μονάδα περαιτέρω περιορισμού του κενού αντιστοιχεί σε περίπου 223 εκατ. ευρώ ετησίως. Εάν το ποσοστό υποχωρούσε από 9% σε 6%, με αμετάβλητη φορολογική βάση, το πρόσθετο όφελος θα προσέγγιζε τα 670 εκατ. ευρώ. Πρόκειται για ενδεικτικό υπολογισμό, καθώς τα πραγματικά έσοδα επηρεάζονται από την κατανάλωση, τις τιμές και τη σύνθεση της οικονομικής δραστηριότητας.

Το ερώτημα είναι εάν αυτή η προοπτική επαρκεί για τη μείωση των σημερινών συντελεστών 24% και 13%. Σύμφωνα με δημοσιευμένες εκτιμήσεις του υπουργείου Οικονομικών, η ταυτόχρονη υποχώρησή τους κατά μία ποσοστιαία μονάδα θα είχε, με βάση τα δεδομένα του 2024, ετήσιο κόστος άνω των 1,3 δισ. ευρώ. Επομένως, η περαιτέρω βελτίωση της εισπραξιμότητας θα μπορούσε να καλύψει μέρος μιας γενικευμένης παρέμβασης ή να χρηματοδοτήσει πιο περιορισμένες μειώσεις.

Υπάρχει, ωστόσο, μια κρίσιμη προϋπόθεση. Τα πρόσθετα έσοδα που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί δεν αποτελούν εξ ολοκλήρου νέο διαθέσιμο δημοσιονομικό χώρο. Μεγάλο μέρος τους έχει ενσωματωθεί στις προβλέψεις του προϋπολογισμού, ενώ οι ευρωπαϊκοί κανόνες επιβάλλουν συγκεκριμένους περιορισμούς στην εξέλιξη των δημοσίων δαπανών.

Επιπλέον, η μείωση ενός συντελεστή δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά ισόποση υποχώρηση της τελικής τιμής. Μέρος της ελάφρυνσης μπορεί να παραμείνει στις επιχειρήσεις, ενισχύοντας τα περιθώρια κέρδους τους. Η αποτελεσματικότητα κάθε παρέμβασης εξαρτάται επομένως από τις συνθήκες ανταγωνισμού και τις δυνατότητες μετακύλισης του φορολογικού οφέλους.

Το τέλος της άτυπης οικονομικής ισορροπίας

Η αποτελεσματικότερη καταγραφή των συναλλαγών μεταβάλλει μια βαθιά εδραιωμένη πραγματικότητα της ελληνικής αγοράς. Για αρκετές επιχειρήσεις, η απόκρυψη μέρους των εισπράξεων λειτουργούσε ως μέσο συγκράτησης τιμών, αύξησης εισοδημάτων και κάλυψης λειτουργικών δαπανών. Η πρακτική αυτή δημιουργούσε αθέμιτο πλεονέκτημα έναντι των συνεπών ανταγωνιστών, επιτρέποντας παράλληλα σε ορισμένες οικονομικά αδύναμες μονάδες να παραμένουν ενεργές.

Η μετάβαση σε πλήρη φορολογική συμμόρφωση ανατρέπει αυτή την ισορροπία. Μια επιχείρηση που εισέπραττε 100 ευρώ χωρίς παραστατικό, εφόσον υπάγεται σε ΦΠΑ 24%, πρέπει πλέον είτε να χρεώσει 124 ευρώ για να διατηρήσει την ίδια καθαρή αξία πώλησης είτε να αποδώσει μέρος της αρχικής τελικής τιμής ως φόρο. Στην πραγματική οικονομία συνυπολογίζονται βεβαίως ο εκπιπτόμενος ΦΠΑ εισροών, ο φόρος εισοδήματος και οι υπόλοιπες υποχρεώσεις.

Για τις επιχειρήσεις με περιορισμένα περιθώρια κέρδους, η προσαρμογή μπορεί να αποδειχθεί δύσκολη. Η αύξηση των τιμών ενδέχεται να περιορίσει τη ζήτηση, ενώ η απορρόφηση του πρόσθετου κόστους συμπιέζει την κερδοφορία. Αναδεικνύονται έτσι αδυναμίες που προηγουμένως καλύπτονταν από αδήλωτα έσοδα.

Η διαδικασία μπορεί να δημιουργήσει επιμέρους ανατιμητικές πιέσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι προκαλεί γενικευμένο πληθωρισμό. Σε ανταγωνιστικές αγορές, μέρος της επιβάρυνσης απορροφάται από τις επιχειρήσεις, ενώ οι παραγωγικότερες μονάδες μπορούν να ενισχύσουν τη θέση τους.

Η μεγαλύτερη διαφάνεια αποκαθιστά, πάντως, δικαιότερους όρους ανταγωνισμού. Παράλληλα, η εμφάνιση πραγματικών κύκλων εργασιών διευκολύνει την πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισμό και προσφέρει καλύτερες προϋποθέσεις επενδύσεων.

Οι κλάδοι που δέχονται τις μεγαλύτερες πιέσεις

Οι συνέπειες είναι εντονότερες σε δραστηριότητες με μεγάλο αριθμό συναλλαγών με ιδιώτες, περιορισμένη δυνατότητα αύξησης τιμών και υψηλό κόστος εργασίας.

Τα απολογιστικά στοιχεία της ΑΑΔΕ για το 2025 καταγράφουν παραβατικότητα 61% στους ελέγχους δραστηριοτήτων εμπορίου και επισκευής οχημάτων, 58,1% στις χερσαίες μεταφορές και 50,3% στις προσωπικές υπηρεσίες. Στην εστίαση το αντίστοιχο ποσοστό ανήλθε σε 32,4%, στα καταλύματα σε 31,6% και στο λιανεμπόριο σε 29,3%. Τα στοιχεία αφορούν τις ελεγχόμενες επιχειρήσεις και διάφορες φορολογικές παραβάσεις, επομένως δεν αποτελούν ποσοστά φοροδιαφυγής για το σύνολο κάθε κλάδου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ευρήματα των ελέγχων στα συνεργεία αυτοκινήτων, όπου η υψηλή συχνότητα παραβάσεων αποτυπώνει τη δυσκολία αντιμετώπισης παγιωμένων πρακτικών.

Στην εστίαση, οι μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν αυξημένες δαπάνες προσωπικού, ενέργειας και πρώτων υλών. Στις τεχνικές υπηρεσίες, όπως οι υδραυλικές και ηλεκτρολογικές εργασίες, η άμεση συναλλαγή με ιδιώτες εξακολουθεί να προσφέρει κίνητρα απόκρυψης εσόδων, καθώς ο πελάτης συνήθως δεν έχει δυνατότητα έκπτωσης ΦΠΑ.

Ανάλογες δυσκολίες εμφανίζονται στις προσωπικές υπηρεσίες, όπου σημαντικό μέρος της προστιθέμενης αξίας προέρχεται από την εργασία. Στο μικρό λιανεμπόριο κυριαρχεί η πίεση του ανταγωνισμού από μεγαλύτερες αλυσίδες, ενώ στον τουρισμό προστίθενται η εποχικότητα και η εξάρτηση από σύντομες περιόδους υψηλής ζήτησης.

Το πρόβλημα επεκτείνεται πέρα από τις επιχειρήσεις που αποκρύπτουν συναλλαγές. Σύμφωνα με έρευνα για τις προκλήσεις της μικρομεσαίας επιχειρηματικότητας, το υψηλό λειτουργικό κόστος, η γραφειοκρατία και η δυσκολία χρηματοδότησης περιορίζουν σημαντικά τις αναπτυξιακές δυνατότητες. Η αυστηρότερη συμμόρφωση καθιστά περισσότερο εμφανή αυτά τα διαρθρωτικά προβλήματα.

Η επόμενη φορολογική ισορροπία

Η συρρίκνωση του κενού ΦΠΑ προσφέρει τη δυνατότητα σταδιακής αναδιάρθρωσης της φορολογικής πολιτικής, με στόχο τη μείωση του κόστους της νόμιμης οικονομικής δραστηριότητας.

Για τις επιχειρήσεις εντάσεως εργασίας, η περαιτέρω αποκλιμάκωση των ασφαλιστικών εισφορών μπορεί να έχει μεγαλύτερη επίδραση στη βιωσιμότητα από μια περιορισμένη μείωση του ΦΠΑ. Στις τεχνικές και προσωπικές υπηρεσίες μπορούν να εξεταστούν πρόσθετα κίνητρα έκδοσης παραστατικών, ενώ για τις μικρές επιχειρήσεις ιδιαίτερη σημασία έχουν η απλούστευση των υποχρεώσεων και η ταχύτερη επιστροφή φόρων.

Η δημοσιονομική αξιοποίηση της καλύτερης εισπραξιμότητας απαιτεί, ωστόσο, προσεκτική στάθμιση. Οι μόνιμες ελαφρύνσεις χρειάζονται αντίστοιχα διατηρήσιμα έσοδα, ενώ η επιλογή των παρεμβάσεων πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ανταγωνιστικότητα και την παραγωγικότητα, αποφεύγοντας νέες στρεβλώσεις.

Η υποχώρηση του κενού ΦΠΑ αποτυπώνει την πρόοδο μιας μακρόχρονης προσπάθειας εκσυγχρονισμού της φορολογικής διοίκησης. Η συνέχεια προϋποθέτει τη διατήρηση της αποτελεσματικότητας των ελέγχων, σε συνδυασμό με ένα σταθερότερο και λιγότερο επιβαρυντικό περιβάλλον για την επιχειρηματικότητα.

Το ζητούμενο πλέον είναι να αποκτήσει η φορολογική συμμόρφωση ένα μετρήσιμο οικονομικό μέρισμα. Η διεύρυνση της φορολογικής βάσης μπορεί να αποτελέσει πηγή σταδιακών ελαφρύνσεων, ενισχύοντας την παραγωγική δραστηριότητα και περιορίζοντας τα κίνητρα επιστροφής στην παραοικονομία.

Αυτή είναι η βαθύτερη σημασία της μεταβολής. Η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής μπορεί να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας, εφόσον τα δημοσιονομικά της αποτελέσματα αξιοποιηθούν για να καταστεί η νόμιμη επιχειρηματική δραστηριότητα περισσότερο βιώσιμη. Εκεί θα κριθεί η δυνατότητα μετατροπής της δημοσιονομικής προόδου σε μακροχρόνιο αναπτυξιακό όφελος.