Σουηδία: μια κάλπη στο όριο και μια χώρα σε μετάβαση

Το αποτέλεσμα παραμένει ανοιχτό, αλλά η κοινωνική γεωγραφία της ψήφου δείχνει ήδη μια βαθύτερη αναδιάταξη του σουηδικού πολιτικού συστήματος.

Σουηδία: μια κάλπη στο όριο και μια χώρα σε μετάβαση

Η νύχτα των σουηδικών εκλογών εξελίχθηκε σε μία από τις πιο οριακές αναμετρήσεις των τελευταίων δεκαετιών. Με περίπου το 92% των ψήφων καταμετρημένο, το μπλοκ της αντιπολίτευσης υπό τη Μαγκνταλένα Άντερσον εμφανίζεται να προηγείται με 175 έδρες έναντι 174 του κυβερνητικού στρατοπέδου του Ουλφ Κρίστερσον, ενώ η διαφορά ανάμεσα στα δύο μπλοκ κινείται περίπου στις 20.000 ψήφους. Το 49,3% έναντι 49,1% περιγράφει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο την εικόνα μιας χώρας χωρισμένης σχεδόν στη μέση. Η καταμέτρηση, πάντως, δεν έχει τελειώσει. Οι ψήφοι που θα προστεθούν την Τετάρτη, μεταξύ των οποίων εκείνες από το εξωτερικό και οι καθυστερημένες πρόωρες ψήφοι, μπορούν ακόμη να επηρεάσουν την κατανομή των εδρών.

Ακόμη κι αν το προβάδισμα της αντιπολίτευσης διατηρηθεί, όμως, η κάλπη δεν προσφέρεται για μια απλή αφήγηση «επιστροφής της Κεντροαριστεράς». Οι Σοσιαλδημοκράτες παραμένουν πρώτο κόμμα, αλλά κινούνται κάτω από το 28%, σε ένα ιστορικά χαμηλό επίπεδο για ένα κόμμα που για δεκαετίες ταυτιζόταν σχεδόν με το ίδιο το σουηδικό κράτος πρόνοιας. Οι Μετριοπαθείς του Κρίστερσον, με περίπου 19,8%, φαίνεται να ανακτούν τη δεύτερη θέση, ενώ οι Σουηδοί Δημοκράτες υποχωρούν περίπου στο 17,7%, χάνοντας τόσο τη θέση της δεύτερης πολιτικής δύναμης όσο και μέρος της δυναμικής που τους είχε καταστήσει το 2022 τον ισχυρότερο εταίρο της δεξιάς πλευράς.

Ένα αποτέλεσμα που κρύβει περισσότερα από όσα δείχνει

Το πρώτο πολιτικό συμπέρασμα είναι ότι η Σουηδία μπαίνει ακόμη βαθύτερα σε μια εποχή κατακερματισμού. Τα δύο μεγάλα παραδοσιακά κόμματα, Σοσιαλδημοκράτες και Μετριοπαθείς, συγκεντρώνουν μαζί λιγότερο από το μισό εκλογικό σώμα, ενώ η δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης εξαρτάται πλέον από μικρότερους σχηματισμούς με πολύ διαφορετικές μεταξύ τους αφετηρίες. Η εικόνα απέχει αρκετά από το παλαιότερο σουηδικό μοντέλο, όταν οι Σοσιαλδημοκράτες μπορούσαν να οργανώνουν γύρω τους ολόκληρο το πολιτικό σύστημα και η κεντροδεξιά λειτουργούσε ως η σταθερή εναλλακτική.

Η αριθμητική των 175 εδρών δεν λύνει το πρόβλημα της διακυβέρνησης. Το αντιπολιτευόμενο μπλοκ περιλαμβάνει τους Σοσιαλδημοκράτες, το Κόμμα της Αριστεράς, τους Πράσινους και το Κόμμα του Κέντρου. Το τελευταίο έχει ξεκαθαρίσει ότι δεν πρόκειται να δεχθεί συμμετοχή της Αριστεράς σε κυβέρνηση και έχει φτάσει στο σημείο να προτιμά νέες εκλογές από ένα τέτοιο σχήμα. Η Αριστερά, από την άλλη πλευρά, έχει ενισχύσει την απαίτησή της για πραγματική κυβερνητική συμμετοχή. Ακόμη και αν η Άντερσον κερδίσει λοιπόν την αριθμητική μάχη, θα χρειαστεί μια πολύ πιο δύσκολη πολιτική διαπραγμάτευση για να μετατρέψει τις έδρες σε βιώσιμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Από την άλλη πλευρά, η διάσωση των Φιλελευθέρων πάνω από το όριο του 4% αποδείχθηκε κρίσιμη για το δεξιό μπλοκ. Το VALU του SVT δείχνει ότι μεγάλο μέρος της εκλογικής τους ανάκαμψης προήλθε από μετακινήσεις ψηφοφόρων των Μετριοπαθών, δηλαδή από μια συνειδητή τακτική ψήφο με στόχο να μη χαθεί ένας κυβερνητικός εταίρος κάτω από το κοινοβουλευτικό κατώφλι. Τέσσερις στους δέκα φετινούς ψηφοφόρους των Φιλελευθέρων προέρχονταν, σύμφωνα με την έρευνα, από τους Μετριοπαθείς. Η σουηδική κάλπη επιβεβαιώνει έτσι πόσο στρατηγικά ψηφίζει πλέον ένα μέρος του εκλογικού σώματος, με κριτήριο όχι μόνο το κόμμα που προτιμά, αλλά και την επιβίωση του μπλοκ στο οποίο θέλει να δώσει κυβερνητική δυνατότητα.

Οι νέοι γύρισαν προς τα αριστερά

Το πιο ενδιαφέρον δημογραφικό στοιχείο βρίσκεται στους νεότερους ψηφοφόρους. Στην ηλικιακή ομάδα 18 έως 21 ετών, το VALU καταγράφει 50% υπέρ των κομμάτων της αντιπολίτευσης και 48% υπέρ των κομμάτων του Tidö. Πρόκειται για ουσιαστική ανατροπή σε σχέση με το 2022, όταν το δεξιό μπλοκ είχε φτάσει στο 58% στους πρωτοψηφίσαντες και οι Μετριοπαθείς μαζί με τους Σουηδούς Δημοκράτες πλησίαζαν μόνοι τους την απόλυτη πλειοψηφία αυτής της ηλικιακής κατηγορίας.

Η μεταβολή είναι ακόμη πιο καθαρή στην περίπτωση του SD. Στους 18 έως 21 ετών, οι Σουηδοί Δημοκράτες πέφτουν από 22% το 2022 σε περίπου 15% σήμερα. Η τάση είχε αρχίσει να διακρίνεται ήδη πριν από τις εκλογές, όταν μετρήσεις κατέγραφαν μετατόπιση των νεότερων ψηφοφόρων προς τα αριστερά και κυρίως προς την Αριστερά και τους Πράσινους. Το αποτέλεσμα αμφισβητεί την εύκολη ευρωπαϊκή γενίκευση ότι οι νέοι, και ειδικά οι νέοι άνδρες, μετακινούνται σταθερά και γραμμικά προς τη ριζοσπαστική Δεξιά. Η σουηδική περίπτωση δείχνει ότι οι νεότερες ηλικίες παραμένουν περισσότερο ευμετάβλητες, επηρεαζόμενες από το κόστος ζωής, τη στέγη, το κλίμα, την εκπαίδευση και την κοινωνική κινητικότητα όσο και από τη μετανάστευση ή την εγκληματικότητα.

Το χάσμα ανδρών και γυναικών παραμένει

Η δεύτερη μεγάλη κοινωνική τομή αφορά το φύλο. Οι γυναίκες εξακολουθούν να τοποθετούνται σαφώς αριστερότερα, με το VALU να δίνει περίπου 57% στο αντιπολιτευόμενο μπλοκ και 41% στα κόμματα του Tidö. Στους άνδρες η εικόνα αντιστρέφεται, με 54% υπέρ του κυβερνητικού στρατοπέδου και 44% υπέρ της αντιπολίτευσης. Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι το χάσμα φαίνεται να έχει περιοριστεί σε σχέση με το 2022, επειδή η αντιπολίτευση βελτιώνει τη θέση της και μεταξύ των ανδρών.

Η έμφυλη διαφορά έχει πλέον δομικό χαρακτήρα σε μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής πολιτικής, όμως στη Σουηδία συνδέεται και με άλλες κοινωνικές μεταβλητές. Οι γυναίκες έχουν υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο και μεγαλύτερη παρουσία σε επαγγέλματα του δημόσιου τομέα, ενώ οι άνδρες εμφανίζουν μεγαλύτερη συγκέντρωση σε ομάδες που είναι δεκτικότερες στη ρητορική για ασφάλεια, εγκληματικότητα και περιορισμό της μετανάστευσης. Το SD εξακολουθεί να έχει σαφώς πιο ανδρικό εκλογικό προφίλ, όπως και ισχυρότερη παρουσία σε μεσαίες ηλικίες, σε ψηφοφόρους χαμηλότερης ή μέσης εκπαίδευσης και σε τμήματα της περιφέρειας. Οι Σοσιαλδημοκράτες, αντίθετα, διατηρούν μεγαλύτερη απήχηση στις γυναίκες, στους μεγαλύτερους σε ηλικία ψηφοφόρους και σε πολίτες μεταναστευτικής προέλευσης.

Η ήττα του SD δεν σημαίνει επιστροφή στο παλιό μοντέλο

Η υποχώρηση των Σουηδών Δημοκρατών έχει ιδιαίτερο βάρος, καθώς φαίνεται να αποτελεί την πρώτη εκλογική οπισθοχώρησή τους από τότε που μπήκαν στο Riksdag το 2010. Θα ήταν όμως λάθος να θεωρηθεί ότι η σουηδική κοινωνία επέστρεψε στις πολιτικές ισορροπίες της προηγούμενης δεκαετίας. Το SD μπορεί να χάσει ψήφους και ταυτόχρονα να έχει ήδη μεταβάλει σε μεγάλο βαθμό το πλαίσιο μέσα στο οποίο συζητούν όλα τα υπόλοιπα κόμματα.

Η κυβέρνηση Κρίστερσον υιοθέτησε στη διάρκεια της τετραετίας πολύ αυστηρότερη πολιτική στο μεταναστευτικό, ενίσχυσε την αστυνομική και ποινική αντιμετώπιση της εγκληματικότητας και μετέφερε ολόκληρη τη δημόσια συζήτηση προς ζητήματα ασφάλειας, ενσωμάτωσης και κοινωνικής συνοχής. Παράλληλα, ο ίδιος ο Κρίστερσον εγκατέλειψε την παλαιότερη επιφύλαξη απέναντι στο SD και δήλωσε πριν από τις εκλογές έτοιμος να του δώσει υπουργικές θέσεις σε περίπτωση νέας νίκης του δεξιού μπλοκ. Ακόμη και ένα αποδυναμωμένο SD έχει συνεπώς καταφέρει κάτι που πριν από λίγα χρόνια φαινόταν σχεδόν αδιανόητο, να γίνει πιθανός κυβερνητικός εταίρος και να μεταφέρει βασικές θέσεις του στην πολιτική ατζέντα της παραδοσιακής Κεντροδεξιάς.

Μια ευρωπαϊκή τάση πιο σύνθετη από την «άνοδο της Ακροδεξιάς»

Εδώ βρίσκεται και η ευρωπαϊκή σημασία του αποτελέσματος. Αν η πανευρωπαϊκή τάση περιγραφεί αποκλειστικά ως συνεχής αύξηση των ποσοστών της ριζοσπαστικής Δεξιάς, η Σουηδία αποτελεί σαφή προειδοποίηση απέναντι σε μια υπεραπλουστευτική ανάγνωση. Το SD χάνει έδαφος, υποχωρεί ιδιαίτερα στους νέους και παραδίδει ξανά στους Μετριοπαθείς τη δεύτερη θέση. Την ίδια στιγμή, όμως, η επιρροή των θέσεών του στο σύστημα παραμένει πολύ μεγαλύτερη από το εκλογικό του ποσοστό.

Αυτό ακριβώς παρατηρείται σε διαφορετικές εκδοχές και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η ριζοσπαστική Δεξιά δεν χρειάζεται κάθε φορά να κερδίζει για να αλλάζει τον πολιτικό άξονα. Αρκεί να επιβάλει τα θέματα πάνω στα οποία διεξάγεται η συζήτηση, να πιέζει τα παραδοσιακά συντηρητικά κόμματα προς αυστηρότερες θέσεις και να μετατρέπεται σταδιακά από αποκλεισμένο παίκτη σε αποδεκτό εταίρο. Στη Σουηδία αυτή η διαδικασία έχει ήδη προχωρήσει περισσότερο από όσο δείχνει η σημερινή πτώση του SD.

Γι’ αυτό και το βαθύτερο μήνυμα της κάλπης βρίσκεται πέρα από το ποιος θα πάρει τελικά την 175η έδρα. Η χώρα εμφανίζεται πολιτικά πολωμένη, κοινωνικά κατακερματισμένη και πολύ λιγότερο προβλέψιμη από το παρελθόν. Οι νέοι μετακινούνται αυτή τη φορά προς τα αριστερά, οι γυναίκες παραμένουν σαφώς πιο προοδευτικές από τους άνδρες, οι Σοσιαλδημοκράτες μπορεί να επιστρέψουν στην εξουσία με ένα ιστορικά αδύναμο ποσοστό και η εθνικιστική Δεξιά υποχωρεί χωρίς να χάνει τη θεσμική επιρροή που απέκτησε. Η Σουηδία, επομένως, δεν αναιρεί την ευρωπαϊκή τάση. Την κάνει πιο σύνθετη και ίσως πιο αποκαλυπτική.