Όταν ο φόβος της μοναξιάς μεταμφιέζεται σε συντροφικότητα

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν επιλέγουν τη συντροφικότητα επειδή είναι έτοιμοι να μοιραστούν τον εαυτό τους, αλλά επειδή δεν αντέχουν να μείνουν μόνοι, και αυτή η λεπτή, σχεδόν αόρατη διαφορά, είναι αρκετή για να μετατρέψει μια σχέση από αληθινή συνάντηση ψυχών σε μηχανισμό αποφυγής του εσωτερικού κενού. Όταν ο άνθρωπος δεν έχει συμφιλιωθεί με την παρουσία του, όταν η σιωπή του τον απειλεί αντί να τον ηρεμεί, τότε ο άλλος μετατρέπεται σε προσωρινό καταφύγιο, σε μια ψευδαίσθηση πληρότητας που έρχεται να καλύψει όσα ο ίδιος δεν άντεξε να αντικρίσει, αναζητώντας έξω του την ασφάλεια που δεν έχει ακόμη οικοδομήσει μέσα του.

Η μοναξιά δεν είναι απλώς η απουσία ανθρώπων, αλλά η έλλειψη εσωτερικής σύνδεσης και η ανικανότητα να σταθούμε μέσα μας χωρίς να αποσπούμε την προσοχή μας, να ακούμε τις σκέψεις μας χωρίς να τις πολεμούμε, να ακουμπάμε τα συναισθήματα που αποφεύγαμε για χρόνια. Όταν δεν μπορούμε να συνυπάρξουμε με τον εαυτό μας, προσπαθούμε να σωθούμε μέσα από τον άλλον. Τότε η συντροφικότητα παύει να είναι φυσική συνέχεια της ύπαρξης και μετατρέπεται σε τρόπο διαφυγής, μια προσπάθεια να σβήσουμε τον φόβο της εσωτερικής σιωπής ντύνοντάς τον με την ψευδαίσθηση της αγάπης.

Όπως έχει επισημάνει ο Gabor Maté, κανείς δεν μπορεί να δημιουργήσει υγιείς και βαθιές σχέσεις αν πρώτα δεν έχει κατακτήσει την ικανότητα να μένει μόνος και να νιώθει άνετα με τον εαυτό του, γιατί μόνο όταν η μοναξιά πάψει να βιώνεται ως απειλή, μετατρέπεται σε έδαφος ελευθερίας και εσωτερικής πληρότητας. Όσο πιο ήρεμα μπορούμε να υπάρχουμε μέσα στη δική μας παρουσία, τόσο πιο αυθεντικά μπορούμε να συνδεθούμε με την παρουσία του άλλου χωρίς να χανόμαστε μέσα της, και τότε η ωριμότητα της αγάπης δεν σημαίνει απομόνωση αλλά τη δυνατότητα να διατηρούμε την αυτονομία μας ακόμη και μέσα στην ένωση, να ανήκουμε χωρίς να υποτασσόμαστε και να αγαπάμε χωρίς να εξαρτόμαστε.

Η ψυχολογία γνωρίζει πως αυτή η ικανότητα διαμορφώνεται από πολύ νωρίς, μέσα στους πρώτους δεσμούς της ζωής που χαράσσουν μέσα μας το πρότυπο του «μαζί». Αν ο δεσμός υπήρξε ασταθής, το παιδί μαθαίνει να ζει σε συνεχή εγρήγορση, συνδέοντας την αγάπη με την αβεβαιότητα και την οικειότητα με τον φόβο. Έτσι, στην ενήλικη ζωή, πλησιάζει με λαχτάρα αλλά απομακρύνεται με πανικό, διεκδικεί την αποδοχή αλλά δεν εμπιστεύεται, επιθυμεί την εγγύτητα αλλά κρατά αποστάσεις, εγκλωβισμένο σε έναν φαύλο κύκλο όπου η ανάγκη και ο φόβος παλεύουν αδιάκοπα μέσα του.

Στην ψυχοδυναμική θεώρηση αυτό περιγράφεται ως επαναληπτικός καταναγκασμός, η ασυνείδητη προσπάθεια να αναπαράγουμε το παλιό τραύμα με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά το τέλος θα είναι διαφορετικό. Δεν ερωτευόμαστε μόνο τον άλλον, αλλά και την υπόσχεση ότι μέσα από εκείνον θα επουλώσουμε όσα δεν θεραπεύτηκαν ποτέ, κι έτσι η σχέση γίνεται μια σκηνή επανόρθωσης, μια προσπάθεια να διορθώσουμε το παρελθόν ενώ στην πραγματικότητα το επαναλαμβάνουμε.

Όταν η σχέση γεννιέται από ανάγκη, εγκλωβίζεται σε αυτήν. Ο ένας γίνεται καθρέφτης της ανασφάλειας του άλλου, η αγάπη μετατρέπεται σε εξάρτηση και η παρουσία σε καταφύγιο που δεν προσφέρει πραγματική γαλήνη. Γιατί η ψυχή δεν θεραπεύεται μέσα από τη φυγή, αλλά μέσα από την επίγνωση. Μόνο όταν μάθουμε να στεκόμαστε δίπλα στον εαυτό μας με συμπόνια και να νιώθουμε άνετα μέσα στη δική μας παρουσία, η παρουσία του άλλου παύει να είναι αναγκαιότητα και γίνεται επιλογή, και τότε αρχίζει η ωριμότητα της αγάπης, εκεί όπου το «σε χρειάζομαι» μετατρέπεται σε «σε επιλέγω», όχι γιατί μου λείπει κάτι χωρίς εσένα, αλλά γιατί μαζί σου μπορώ να υπάρξω πιο ολόκληρος.

Η αγάπη που γεννιέται από πληρότητα δεν πνίγει ούτε ελέγχει ούτε διεκδικεί, αλλά αφήνει χώρο, εμπιστεύεται και φωτίζει. Είναι η αγάπη που δεν υπόσχεται να καλύψει τα κενά αλλά να τα κατανοήσει, που δεν προσπαθεί να σώσει αλλά να σταθεί, που δεν γεννιέται για να θεραπεύσει το τραύμα αλλά για να το μεταμορφώσει σε επίγνωση.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ώριμη μορφή συντροφικότητας, όταν δύο άνθρωποι συναντιούνται όχι για να αποφύγουν τη μοναξιά αλλά για να μοιραστούν την ησυχία που έχουν κατακτήσει μέσα τους, όχι για να κρυφτούν πίσω από τον άλλον αλλά για να τον κοιτάξουν στα μάτια χωρίς φόβο, όχι για να σωθούν αλλά για να υπάρξουν — ελεύθεροι, παρόντες και αληθινοί.