Ο Καποδίστριας του Σμαραγδή: Από την κινηματογραφική αγιογραφία στην ιδεολογική χειραγώγηση

Η νέα ταινία του Γιάννη Σμαραγδή «Καποδίστριας» εντάσσεται με συνέπεια στο προσωπικό κινηματογραφικό του σύμπαν. Ένα σύμπαν όπου οι μεγάλες ιστορικές μορφές δεν αντιμετωπίζονται ως σύνθετα υποκείμενα της εποχής τους, αλλά ως φορείς μιας διαχρονικής αποστολής. Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο σκηνοθέτης επιλέγει τη μυθοπλασία. Το πρόβλημα είναι ότι η μυθοπλασία, αντί να φωτίζει τα ιστορικά δεδομένα, τα υπερκαλύπτει και τελικά τα ακυρώνει. Έτσι, ο «Καποδίστριας» δεν λειτουργεί ως καλλιτεχνική ερμηνεία της Ιστορίας, αλλά ως ιδεολογικό φίλτρο που επιβάλλεται πάνω της.

Σκηνοθετική αγιογραφία και αισθητική του δέους

Σε σκηνοθετικό επίπεδο, η ταινία δομείται πάνω σε μια διαρκή παραγωγή ιερής εικόνας. Η κάμερα σπάνια στέκεται σε απόσταση από τον κεντρικό ήρωα. Τον περιβάλλει με χαμηλό φωτισμό, επιβλητική μουσική και συνθέσεις που θυμίζουν περισσότερο θρησκευτικό πίνακα παρά κινηματογραφική αφήγηση. Η πιο χαρακτηριστική -και το λιγότερο αμήχανη- σκηνή αυτής της επιλογής είναι το όραμα του Καποδίστρια, όπου η παρουσία της Παναγίας λειτουργεί ως επιβεβαίωση της θεϊκής του αποστολής.

Η σκηνή αυτή δεν αποτελεί απλώς μια ποιητική αδεία. Αποτελεί καθοριστική δήλωση πρόθεσης. Ο Καποδίστριας δεν παρουσιάζεται ως πολιτικός που λαμβάνει δύσκολες αποφάσεις σε ένα εχθρικό περιβάλλον, αλλά ως εκλεκτός που κινείται πέρα από την ανθρώπινη αμφιβολία. Κινηματογραφικά, αυτό ακυρώνει κάθε έννοια εσωτερικής σύγκρουσης. Ιστορικά, μετατρέπει έναν Ευρωπαίο διπλωμάτη του 19ου αιώνα σε μεταφυσικό σύμβολο. Η σκηνοθεσία δεν αφήνει περιθώριο στον θεατή να αναρωτηθεί αν ο ήρωας σφάλλει, μόνο να συγκινηθεί από την υποτιθέμενη πνευματική του ανωτερότητα.

Σενάριο χωρίς συγκρούσεις, πολιτική χωρίς κοινωνία

Το σενάριο ακολουθεί την ίδια μονοδιάστατη λογική. Οι συγκρούσεις δεν είναι πολιτικές, αλλά ηθικές. Από τη μία ο φωτισμένος Κυβερνήτης, από την άλλη οι πρόκριτοι, οι στρατιωτικοί και οι πολιτικοί της Επανάστασης, παρουσιασμένοι ως συλλογικό εμπόδιο στην πρόοδο. Δεν εξετάζονται οι κοινωνικές τους ρίζες, οι τοπικές ισορροπίες, οι πραγματικές αγωνίες ενός πληθυσμού που μόλις είχε βγει από πόλεμο και εμφύλιες συγκρούσεις.

Η εχθρότητα του Καποδίστρια προς τα εγχώρια πολιτικά κόμματα παρουσιάζεται ως αναγκαία κάθαρση. Η διάλυση θεσμών και η αναστολή αντιπροσωπευτικών διαδικασιών δεν εγγράφονται ως αυταρχικές επιλογές, αλλά ως προσωρινή θυσία για το εθνικό καλό. Εδώ η μυθοπλασία απομακρύνεται αποφασιστικά από τα ιστορικά δεδομένα. Η σύγχρονη ιστοριογραφία αναγνωρίζει τον διοικητικό ζήλο και την ανιδιοτέλεια του Καποδίστρια, αλλά ταυτόχρονα επισημαίνει τον συγκεντρωτισμό του και την αδυναμία του να ενσωματώσει πολιτικά τις τοπικές ελίτ. Η ταινία κρατά μόνο το πρώτο σκέλος και αποσιωπά το δεύτερο.

Ιστορικές αντιπαραβολές και επιλεκτική μνήμη

Ο κινηματογραφικός Καποδίστριας εμφανίζεται ως μοναχικός πατριώτης που πολεμά τα ξένα συμφέροντα. Η αντιπαράθεση με τον Μέττερνιχ και οι αιχμές προς τους Άγγλους παρουσιάζονται ως απόδειξη ηθικής ανωτερότητας. Ωστόσο, ιστορικά, ο Καποδίστριας υπήρξε γέννημα και θρέμμα της ευρωπαϊκής διπλωματίας. Η πορεία του στη ρωσική υπηρεσία, οι ισορροπίες που επιδίωκε και οι περιορισμοί που αντιμετώπιζε από τις Μεγάλες Δυνάμεις συνιστούν ένα πεδίο σύνθετων διαπραγματεύσεων. Η ταινία μετατρέπει αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα σε απλό δίπολο καλών και κακών.

Η ρωσοφιλική ατμόσφαιρα λειτουργεί όχι ως ιστορικό πλαίσιο, αλλά ως σύγχρονο υπαινικτικό σχόλιο. Η Ρωσία εμφανίζεται ως πνευματικός σύμμαχος, ενώ η Δύση ως κυνική και εχθρική. Πρόκειται για αναχρονιστική ανάγνωση που φορτώνει τον 19ο αιώνα με συγκεκριμένες ιδεολογικές και γεωπολιτικές προσεγγίσεις του 21ου. Η μυθοπλασία εδώ δεν ερμηνεύει την Ιστορία, την επανασχεδιάζει σύμφωνα με ένα συγκεκριμένο πολιτικό αξιακό σύστημα.

Από την τέχνη στην προπαγάνδα

Όταν η ταινία κορυφώνεται με τη δολοφονία του Καποδίστρια, η σκηνοθεσία επιλέγει ξανά το τελετουργικό. Η σκηνή θυμίζει θρησκευτικό δράμα. Ο θάνατος λειτουργεί ως μαρτύριο, όχι ως αποτέλεσμα μιας ακραίας πολιτικής πόλωσης. Έτσι, εξαφανίζεται η ιστορική ευθύνη όλων των πλευρών και παραμένει μόνο το αφήγημα της θυσίας. Η πολιτική μετατρέπεται σε θεολογία.

Σε αυτό το σημείο η ταινία παύει να είναι απλώς προβληματική καλλιτεχνικά. Γίνεται πολιτικά παρεμβατική. Προτείνει ένα πρότυπο εξουσίας όπου η δημοκρατία εμφανίζεται ως εμπόδιο, οι θεσμοί ως πολυτέλεια και η κοινωνική διαφωνία ως παθολογία. Το μήνυμα είναι σαφές και βαθιά αντιφιλελεύθερο. Τόσο η Ιστορία, όσο και η Τέχνη εργαλειοποιείται μόνο και μόνο για να νομιμοποιήσει μια σύγχρονη πολιτική φαντασίωση.

Καταληκτικά: Γιατί αποτυγχάνει (και) αυτή η ταινία του Σμαραγδή

Ο «Καποδίστριας» του Σμαραγδή δεν αποτυγχάνει επειδή επιλέγει τη μυθοπλασία. Αποτυγχάνει επειδή χρησιμοποιεί τη μυθοπλασία για να σιωπήσει την Ιστορία. Αντί να αναμετρηθεί με τις αντιφάσεις μιας μεγάλης προσωπικότητας, τις εξαφανίζει. Αντί να εμπιστευτεί την πολυπλοκότητα του παρελθόντος, την αντικαθιστά με έναν πολιτικά βολικό μύθο. Η Ιστορία δεν λειτουργεί ως πεδίο ερμηνείας, αλλά ως πρώτη ύλη ιδεολογικής κατασκευής.

Ο Αντρέ Μπαζέν έγραφε ότι ο κινηματογράφος οφείλει να σέβεται την ηθική αμφισημία της πραγματικότητας, ακόμη και όταν την αναπαριστά ποιητικά. Εδώ συμβαίνει το αντίθετο. Η αμφισημία εξαλείφεται, η σύγκρουση εξαγνίζεται και η δεσποτική εξουσία καθαγιάζεται. Το αποτέλεσμα δεν είναι ιστορικό σινεμά, αλλά κινηματογραφημένη πολιτική επιθυμία.

Και κάπως έτσι, στο όνομα της εθνικής συγκίνησης, η τέχνη υποχωρεί μπροστά στον μανιχαϊσμό του δόγματος. Ο Καποδίστριας δεν αντιμετωπίζεται ως ιστορικό πρόσωπο που έδρασε, συγκρούστηκε, πέτυχε και απέτυχε σε συγκεκριμένες συνθήκες, αλλά ως απόδειξη ότι η Ιστορία δικαιώνεται μόνο όταν επιβεβαιώνει τις βεβαιότητές μας. Όταν ο κινηματογράφος παύει να ρωτά και αρχίζει να κηρύττει, δεν υπηρετεί ούτε την Ιστορία ούτε την τέχνη. Υπηρετεί απλώς την εξουσία που θα ήθελε ο ίδιος να είχε υπάρξει.

Σμαραγδής: «Ο ”Καποδίστριας” θα είναι το τέλος μου ως σκηνοθέτης» (VIDEO)