Anna Unfiltered: Ο Άρχοντας των (ελληνικών) Μυγών

Υπάρχουν ειδήσεις που τις διαβάζεις και τις ξαναδιαβάζεις διερωτώμενος αν είναι όντως μια δυσοίωνη πρόβλεψη ή το μέλλον που έχουμε ήδη αρχίσει να οικοδομούμε. Και αυτό ακριβώς ένιωσα την εβδομάδα που πέρασε, όταν έπεσε στα χέρια μου η Ageing Report 2026 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία ούτε λίγο ούτε πολύ λέει ότι η Ελλάδα αργοπεθαίνει. Δεν είναι σχήμα λόγου, δυστυχώς. Είναι αυτό που συμπεραίνει οιοσδήποτε νοήμων διαβάσει τους αριθμούς, που – όπως τις περισσότερες φορές – είναι αμείλικτοι: μέσα στα επόμενα 50 χρόνια η χώρα μας θα αριθμεί μόλις 7,6 εκατομμύρια κατοίκους, με ποσοστό ηλικίας 65 ετών και άνω αυξημένο από το 22% στο 33%. Επί τούτου δεν τους ονομάζω Έλληνες. Διότι ποιος ξέρει, θα είναι; Αν θυμηθώ το εύστοχο σχόλιο του ‘’προφήτη’’ Χριστόφορου Ζαραλίκου, που αναφερόταν στην Ελλάδα όχι ως ‘’χώρα’’ αλλά ως ‘’χώρο’’, στον οποίο ανενόχλητοι μπαινοβγαίνουν οι διάφοροι, μπορεί ναι μπορεί και όχι. Εκ των ανωτέρω, ένα είναι απολύτως βέβαιο: όσοι θα βρίσκονται γυρωτρόγυρα το σωτήριον έτος 2080 θα είναι τρία εκατομμύρια λιγότεροι από σήμερα, παρηκμασμένοι και γερασμένοι.

Θα ταίριαζε εδώ ταμάμ η ατάκα-κόσμημα της Τζάκρη, αλλά εντάξει, λέω να κρατήσω ένα επίπεδο. Όμως, μια χώρα που πληθυσμιακά μικραίνει και γερνάει συνεχώς, αν δεν αλλάξει κάτι δραστικά, θα κληθεί να συντηρήσει ένα διαρκώς μεγαλύτερο ηλικιακά σύνολο με ολοένα και λιγότερους ανθρώπους σε παραγωγική ηλικία. Τι σου θυμίζει αυτό αναγνώστη μου; Σίγουρα, πάντως, όχι ότι «στην Ελλάδα είναι όλα ζάχαρη» του Αδώνιδος, ε;

Δεν μεμψιμοιρώ και οπωσδήποτε δεν ανήκω στην κατηγορία των ‘’κακομοιραίων’’ που είναι μες στη μίρλα, ειδικά τώρα που υπάρχουν σοβαρότερα πράγματα να ασχοληθούμε από το δημογραφικό: προεκλογική περίοδος, αποπροσανατολισμός του κοινού με ξαφνική βροχή αποκαλύψεων για φορολογικές απάτες, ‘’και α και ου’’, παραιτηθέντες και μοριοδοτηθέντες, τι δεν έχει ο ντορβάς. Άλλωστε, το 2080 είναι πολύ μακριά. Οι περισσότεροι απ’ τους σημερινούς πρωταγωνιστές της δημόσιας ζωής δεν θα χρειαστεί καν να λογοδοτήσουν για το αποτέλεσμα, γιατί να χολοσκάνε; Εξαιρετικά βολικό, αν το καλοσκεφτείς!

Παραδοξολογίας συνέχεια, λοιπόν. Μια χώρα που μονίμως επικαλείται το ένδοξο παρελθόν, αυτοθαυμάζεται για την ιστορική της συνέχεια και διαφημίζει τον πολιτισμό της, στέκεται παντελώς αμήχανη – μη σου πω άπραγη – όταν καλείται να σχεδιάσει το μέλλον της. Οι απανταχού Ελληναράδες πολιτικοί έχουν άποψη για Περικλή, Σωκράτη, Πλάτωνα κι Αριστοτέλη, αλλά καμία απολύτως γνώμη για το πώς θα βοηθήσουν τους ανθρώπους που θα κατοικήσουν αυτόν τον τόπο αύριο. Μάστορες, το δίχως άλλο, στη διαχείριση της Ιστορίας. Σκράπες στη διασφάλιση του μέλλοντος.

Υπάρχει ένα βιβλίο που οφείλουμε να (ξανα)διαβάσουμε. Ο «Άρχοντας των Μυγών» του William Golding. Εν τάχει να σου θυμίσω την πλοκή αναγνώστη μου: μια ομάδα παιδιών βρίσκεται απομονωμένη σε νησί, μακριά από ενήλικες και θεσμούς. Αρχικά επιχειρούν να οργανωθούν, να θέσουν κανόνες, να διατηρήσουν μια στοιχειώδη τάξη. Σταδιακά, όμως, η εύθραυστη αυτή κοινωνική συμφωνία καταρρέει. Ο φόβος, η βία, ο ανταγωνισμός και κυρίως η δίψα για εξουσία παίρνουν τη θέση της λογικής και της συλλογικής ευθύνης. Η πληθυσμιακή συρρίκνωση της Ελλάδας μπορεί να μη συνιστά λογοτεχνική αλληγορία για την κατάρρευση του πολιτισμού. Είναι, όμως, ένας ιδιαίτερα εύγλωττος συμβολισμός για το τι συμβαίνει όταν μια κοινωνία χάνει την ικανότητά της να σκέφτεται συλλογικά και να σχεδιάζει πέρα από τον ορίζοντα της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης. Και μπορεί στο νησί του Golding, τα παιδιά να έχουν χάσει τους ενήλικες, εμείς εδώ, όμως, κινδυνεύουμε άμεσα να χάσουμε τα παιδιά. Και αυτό, ομολογουμένως, είναι ακόμα ένα είδος πολιτισμικής αποτυχίας.

Αναρωτιέμαι, βέβαια, πώς ακριβώς περιμένουμε να δημιουργήσουν οικογένεια οι νέοι, όταν δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν έστω και μια αξιοπρεπή γκαρσονιέρα; Πώς να σχεδιάσουν τη μελλοντική ζωή τους, όταν δεν ξέρουν ούτε τι τους ξημερώνει αύριο; Όταν οι μισθοί εξανεμίζονται στα μέσα του μήνα, όταν η καθημερινότητα τους εξαντλεί, όταν και μόνο η σκέψη ανατροφής ενός παιδιού θυμίζει οικονομικό άθλο. Πώς να πείσουμε έναν νέο επιστήμονα για το πολυδιαφημιζόμενο brain gain(1). Και κυρίως, πώς τολμάμε ακόμη να αντιμετωπίζουμε τη φυγή στο εξωτερικό ως μια ατομική επιλογή, αποφεύγοντας να αντικρύσουμε κατάματα την ευθύνη;

Στον αρχαίο ελληνικό λόγο η λέξη ‘’αφραδία’’ ξεπερνούσε τα όρια της απλής απροσεξίας ή ενός τυχαίου σφάλματος. Εξέφραζε μια βαθύτερη πνευματική και ηθική τύφλωση, κατά την οποία το άτομο ενεργούσε στερούμενο φρόνησης, μέτρου. Ε, λοιπόν, όσο κι αν έψαξα δεν βρήκα καταλληλότερη λέξη που να χαρακτηρίζει τη συλλογική μας αβελτηρία απέναντι στο προφανές. Και μάλλον θα τη χρησιμοποιώ εφεξής, όχι μόνο για το δημογραφικό, αλλά για τα μύρια όσα προβλήματα μας ταλανίζουν.

Απ’ την άλλη, δε θα ‘θελα να αντιμετωπίσω τους αριθμούς της Κομισιόν ως μιαν αναπόφευκτη προφητεία. Πρόκειται για δημογραφικές προβολές που βασίζονται σε συγκεκριμένες παραδοχές, οι οποίες δεν είναι ούτε θέσφατες ούτε μη αναστρέψιμες. Ακριβώς γι’ αυτό, μάλιστα, είναι ακόμη πιο σημαντικές. Επειδή αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο να αλλάξουμε πορεία. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει η πολιτική βούληση. Ειδικά για μια χώρα σαν τη δική μας, που κουτσά-στραβά επιβίωσε από πολέμους, κατοχές, εμφύλιους, οικονομικές καταστροφές και αλλεπάλληλες κρίσεις, είναι τελείως ειρωνικό να κινδυνεύει να χάσει το πολυτιμότερο στοιχείο της όχι από εξωτερική απειλή, αλλά από τη δική της αδυναμία να φροντίσει το αύριο.

Αλήθεια, δεν ξέρω τι μπορεί να είχε στο μυαλό του ο Sir(2) Golding τότε, αλλά αν του ζητούσαμε σήμερα να ξαναγράψει ένα παρόμοιο με εκείνο του 1954 αριστούργημα, πάω στοίχημα ότι θα άλλαζε τον τίτλο εξάπαντος. Ο Άρχοντας των Ελληνικών Μυγών, μου φαίνεται ό,τι πρέπει.

(1)Brain Gain: Η αντίστροφη τάση του Brain Drain, δηλαδή η επιστροφή εξειδικευμένων επιστημόνων και επαγγελματιών στη χώρα καταγωγής τους ή η προσέλκυση ανθρώπινου δυναμικού υψηλής εξειδίκευσης από το εξωτερικό.

(2)Sir: Τιμητικός τίτλος της βρετανικής μοναρχίας, ο οποίος απονέμεται σε άνδρες ως αναγνώριση της σημαντικής προσφοράς τους σε διάφορους τομείς της δημόσιας ζωής. Ο Νομπελίστας συγγραφέας χρίστηκε ιππότης (Knight Bachelor) το καλοκαίρι του 1988 από τη βασίλισσα Ελισάβετ Β΄, στο πλαίσιο των ετήσιων τιμητικών διακρίσεων για τα γενέθλιά της (Queen’s Birthday Honours), σε αναγνώριση της σημαντικής προσφοράς του στη βρετανική λογοτεχνία. Έκτοτε έφερε τον τίτλο Sir William Golding.