Σάκης Σερέφας: Η ιστορία της Θεσσαλονίκης μέσα από τα δημόσια αποχωρητήρια

Μια ανατρεπτική ιστορική και κοινωνική μελέτη της Θεσσαλονίκης στους δύο τελευταίους αιώνες, ιδωμένη μέσα από τους δημόσιους χώρους υγιεινής

Σάκης Σερέφας: Η ιστορία της Θεσσαλονίκης μέσα από τα δημόσια αποχωρητήρια

«Μια ανατρεπτική ιστορική και κοινωνική μελέτη της Θεσσαλονίκης στους δύο τελευταίους αιώνες, ιδωμένη μέσα από τους δημόσιους χώρους υγιεινής». Έτσι περιγράφουν μεταξύ άλλων οι εκδόσεις Επίκεντρο την υπόθεση του βιβλίου «Τα δημόσια αποχωρητήρια της Θεσσαλονίκης γράφουν ιστορία» του Σάκη Σερέφα.

Στο νέο του βιβλίο ο Σάκης Σερέφας ακολουθεί τη διαδρομή της πόλης στους δύο τελευταίους αιώνες. Η αφετηρία είναι ένα διάταγμα του 1883 που απαγόρευε «την εν μέση οδώ ενούρησιν». Ακολουθούν οι πυρκαγιές του 1890 και του 1917, οι καταυλισμοί των προσφύγων, ο σεισμός του 1978 και ο αγώνας για έναν καθαρό Θερμαϊκό. Μια απρόσμενη και συναρπαστική ματιά στην ιστορία της Θεσσαλονίκης, με σπάνιο αρχειακό υλικό, ντοκουμέντα, εικόνες και μια ανθολογία ποιημάτων.

Ο συγγραφέας που αγαπά την Θεσσαλονίκη και το δείχνει μέσα από το έργο του μιλά στο TheOpinion για το πώς ξεκίνησε την έρευνα και τη συγγραφή αυτής της ιστορίας, ή καλύτερα αυτής της πλευράς της ιστορίας της Θεσσαλονίκης.

  • Δεν είχαμε σκεφτεί ποτέ ότι ένας τόσο… ταπεινός χώρος μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για να δούμε με διαφορετική ματιά την ιστορία της πόλης. Η ιδέα εξαιρετική. Ποιο είναι το πιο ανατρεπτικό ή σοκαριστικό στοιχείο που ανακαλύψατε στην έρευνά σας για τα δημόσια αποχωρητήρια της Θεσσαλονίκης;

Ομολογώ πως δεν ήταν στις προθέσεις μου να γράψω ένα ολόκληρο βιβλίο για την ιστορία της Θεσσαλονίκης παράλληλα με την ιστορία των δημόσιων αποχωρητηρίων της. Ένα άρθρο 4-5 σελίδων ήθελα να γράψω όλο κι όλο. Όταν ξεκίνησα την έρευνα για να βρω στοιχεία, καθώς δεν έχει γραφτεί τίποτε σχετικά, αιφνιδιάστηκα. Ήταν τόση η πληθώρα των πληροφοριών και των ντοκουμέντων, που εννόησα πως ένα βιβλίο γεννιέται. Είδα πως όλη η ιστορία της πόλης, από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα, «κουμπώνει» εντυπωσιακά με την ιστορία των δημόσιων αποχωρητηρίων της και της δημόσιας υγιεινής. Τα στοιχεία που είναι ιδιαίτερα σοκαριστικά είναι το μέγα πρόβλημα της «εν μέση οδώ» δημόσιας ούρησης, λόγω έλλειψης δημόσιων αποχωρητηρίων, καθώς και η άθλια κατάσταση των δημόσιων αποχωρητηρίων στους προσφυγικούς συνοικισμούς που ιδρύθηκαν στη δεκαετία του 30. Τα σχετικά δημοσιεύματα των εφημερίδων που περιλαμβάνονται στο βιβλίο, ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, αποτυπώνουν τη ζοφερή κατάσταση, που εγκυμονούσε τεράστιο κίνδυνο για τη δημόσια υγεία.

  • Αν τα δημόσια αποχωρητήρια μιας πόλης είναι ο καθρέφτης της δημόσιας υγείας και των κοινωνικών της ηθών, τι βαθμό παίρνει η Θεσσαλονίκη του χθες και τι η Θεσσαλονίκη του σήμερα;

Οπωσδήποτε σήμερα η κατάσταση είναι πιο ανθρώπινη. Κι αυτό, αφενός γιατί ανακαινίστηκαν πρόσφατα δέκα δημόσιες τουαλέτες, αλλά κυρίως γιατί οι διαβάτες εξυπηρετούνται πλέον από τις τουαλέτες των καταστημάτων εστίασης, που είναι πάμπολλα. Στη Γερμανία, υπάρχει πρόβλεψη ώστε όσα από αυτά εντάσσονται οικειοθελώς σε μια σχετική λίστα, δίνοντας τη δυνατότητα να εξυπηρετούν περαστικούς που θέλουν απλώς  να χρησιμοποιήσουν τις τουαλέτες τους χωρίς να καταναλώσουν κάτι, τότε, λαμβάνουν ένα σχετικό επίδομα από το κράτος.

  • Έχετε ασχοληθεί με τα αποχωρητήρια, τα παλιά επαγγέλματα, τις γειτονιές και τις αθέατες γωνιές της πόλης. Γιατί σας γοητεύει τόσο πολύ η «βρώμικη», η καθημερινή και η περιθωριακή ιστορία της Θεσσαλονίκης, αντί για τη μεγάλη, επίσημη ιστορία των μνημείων;

Η «επίσημη» ιστορία των πόλεων, εστιάζει στη μεγάλη εικόνα τους. Είναι σα να βλέπεις μια πόλη πανοραμικά, από ψηλά, μέσα από ένα ελικόπτερο. Βλέπεις τις λεωφόρους, τα μεγάλα κτίρια, τα σπουδαία μνημεία, τα επιβλητικά κτίρια, μα δεν βλέπεις τον παππού με τον βλαμμένο προστάτη του που ξεκουμπώνεται ντροπιασμένος και ουρεί καταμεσήμερα πίσω από έναν θάμνο γιατί δεν βρίσκει δημόσιο αποχωρητήριο.

  • Περπατάτε συνεχώς στην πόλη για να την αποκωδικοποιήσετε. Ποιο σημείο της Θεσσαλονίκης σήμερα νιώθετε ότι «φωνάζει» για να γραφτεί ένα βιβλίο γι’ αυτό, αλλά δεν το έχετε κάνει ακόμα;

Το επόμενο βιβλίο μου για την πόλη, που έχει ήδη γραφτεί, λέγεται Το Δέντρο Είδε και είναι μια εξιστόρηση της ιστορίας της μέσα από τα αιωνόβια δέντρα της σε διάφορες γειτονιές της, στο κέντρο και στα περίχωρα. Τα αιωνόβια δέντρα με εξιτάρουν πολύ. Δεν είναι βουβά, όπως νομίζουμε. Εκλύουν ιστορίες.

  • Η δουλειά σας βασίζεται σε εξαντλητική έρευνα αρχείων, αλλά το αποτέλεσμα είναι εξαιρετικά ζωντανό. Πώς καταφέρνετε να μετατρέπετε τη «σκόνη» των αρχείων σε απολαυστική λογοτεχνία;

Μετατρέποντας το ερευνητικό υλικό σε ιστορίες που θα ήθελα να μου αφηγηθεί κάποιος. Γίνομαι ο παραμυθάς του εαυτού μου. Μόνο που δεν χρειάζεται να επινοήσω φανταστικά και μαγικά στοιχεία, όπως σε ένα κλασικό παραμύθι. Η πραγματικότητα που αναδύεται μέσα από το αρχειακό υλικό υπερβαίνει κάθε φαντασία.

  • Αν μπορούσατε να ταξιδέψετε στον χρόνο και να συναντήσετε έναν οποιονδήποτε Θεσσαλονικιό του 1920 σε ένα δημόσιο αποχωρητήριο της εποχής, τι θα τον ρωτούσατε;

Θα ήθελα να τον βάλω να μου πει ποια γραφήματα βλέπει στους τοίχους των δημόσιων αποχωρητηρίων, σκίτσα, συνθήματα, στιχάκια, κλπ. Δυστυχώς, δεν έχουν σωθεί. Μέσα στο βιβλίο παραθέτω τέτοια γραφήματα, ανώνυμα φυσικά, από τα ρωμαϊκά και τα βυζαντινά χρόνια, από τις βρετανικές τουαλέτες του 18ου αιώνα καθώς και από τις κινέζικες δημόσιες τουαλέτες με αντικυβερνητικά συνθήματα κατά των περιορισμών που επιβλήθηκαν στην περίοδο του Covid στα 2022.

  • Έχετε γράψει ποίηση, πεζογραφία, θέατρο, παιδικά βιβλία και ιστορικά ντοκουμέντα. Σε ποιο από όλα αυτά τα «κοστούμια» νιώθετε πιο άνετα ή μήπως για εσάς η γραφή είναι μία, ανεξάρτητα από το είδος;

Το «κοστούμι» μου είναι στολή δύτη. Βουτάω στη θάλασσα των ιστοριών, της γραφής, του λόγου, κι ό,τι πιάσω κάθε φορά. Η Θάλασσα, όμως, είναι μία.

Ποιος είναι ο Σάκης Σερέφας

Ο Σάκης Σερέφας, γεννημένος στη Θεσσαλονίκη, γράφει ποίηση, πεζογραφία, θέατρο και μελέτες για πόλεις. Έχει γράψει γύρω στα 70 βιβλία, ενώ 25 θεατρικά έργα του έχουν ανέβει στο Εθνικό Θέατρο, στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, στην Πειραματική Σκηνή της Τέχνης, στην Οξφόρδη, στο Λονδίνο, στις Βρυξέλλες και αλλού.

Το θεατρικό έργο του Ζωούλα τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Συγγραφής Θεατρικού Έργου (2026).

Η ποιητική συλλογή του Κήτη τιμήθηκε με το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών “Λάμπρου Πορφύρα” (2022).

Το θεατρικό έργο του Χέρια τιμήθηκε με το πρώτο βραβείο συγγραφής θεατρικού έργου μικρής φόρμας στον διεθνή διαγωνισμό του Διεθνούς Φεστιβάλ Αναλόγιο (2021).

Το θεατρικό έργο του Μαμ τιμήθηκε με το βραβείο νεοελληνικού έργου «Κάρολος Κουν 2007», της Ένωσης Ελλήνων Θεατρικών Κριτικών.

Το θεατρικό έργο του Λιωμένο Βούτυρο παρουσιάστηκε ως πρόταση του Υπουργείου Πολιτισμού στο Διεθνές Φεστιβάλ του Σαράγιεβο (2012).

Το θεατρικό έργο του Αποστολή στον Πλανήτη Γη τιμήθηκε με το Βραβείο του Υπουργείου Πολιτισμού (2007).

Το θεατρικό έργο του Θα Σε Πάρει ο Δρόμος περιλαμβάνεται στον κατάλογο «Τα 120 καλύτερα σύγχρονα ευρωπαϊκά θεατρικά έργα» της European Theatre Convention (ETC, 2010).

Το βιβλίο του Ένας Δεινόσαυρος στο Μπαλκόνι Μου τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Βιβλίου Γνώσεων για Παιδιά (2008).

Το βιβλίο του Δρόμο παίρνω, δρόμο αφήνω τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου (2013)

Το βιβλίο του Φαντάσου να…έπεφτε ένα σύννεφο στο κεφάλι σου! τιμήθηκε με το Βραβείο «Βίτω Αγγελοπούλου» από τον Κύκλο του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου Greek IBBY για το 2025.

Το βιβλίο του Μια Τρύπα στο Νερό τιμήθηκε με το Βραβείο «Πηνελόπη Μαξίμου» για το 2012 από τον Κύκλο του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου-Greek IBBY.

Σάκης Σερέφας: Η ιστορία της Θεσσαλονίκης μέσα από τα δημόσια αποχωρητήρια