Μικροβίωμα: Το «κρυφό όργανο» που επηρεάζει την υγεία μας

Τρισεκατομμύρια μικροοργανισμοί ζουν πάνω μας και μέσα μας, δημιουργώντας ένα αόρατο αλλά εξαιρετικά δραστήριο οικοσύστημα. Βρίσκονται στο έντερο, στο δέρμα, στο στόμα και στο ουρογεννητικό σύστημα και αλληλεπιδρούν καθημερινά με τον ανθρώπινο οργανισμό.

Αυτό το σύνολο μικροοργανισμών, μαζί με το γενετικό τους υλικό και το περιβάλλον στο οποίο αναπτύσσονται, ονομάζεται μικροβίωμα. Η μελέτη του αποτελεί σήμερα ένα από τα πλέον δυναμικά πεδία της ιατρικής έρευνας, καθώς φαίνεται ότι επηρεάζει όχι μόνο την πέψη, αλλά και το ανοσοποιητικό, τον μεταβολισμό, τη φλεγμονή, τις ορμόνες και την ανταπόκριση του οργανισμού σε θεραπείες.

Η Γεωργία Γκιούλα, Ιατρός Βιοπαθολόγος, Καθηγήτρια Ιατρικής Βιοπαθολογίας-Μικροβιολογίας στο Τμήμα Ιατρικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Διευθύντρια του Εθνικού Κέντρου Αναφοράς Γρίπης Βόρειας Ελλάδας, EURL, και επιστημονικά υπεύθυνη του Εργαστηρίου Ηπατολογίας στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, εξηγεί στο TheOpinion τη σημασία του.

Ένα «επιπλέον όργανο» του σώματός μας

«Μικροβίωμα είναι τα τρισεκατομμύρια βακτήρια και τα άλλα είδη μικροοργανισμών που αποικίζουν το ανθρώπινο σώμα, μαζί με τη γενετική πληροφορία που διαθέτουν και το περιβάλλον με το οποίο αλληλεπιδρούν», αναφέρει η κ. Γκιούλα.

Η μεγαλύτερη μικροβιακή κοινότητα βρίσκεται στο έντερο, όπου οι μικροοργανισμοί συμμετέχουν στην πέψη, στην παραγωγή ουσιών απαραίτητων για τον οργανισμό και στη ρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος.

«Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε πως ο άνθρωπος είναι φιλοξενούμενος στο σύμπαν των μικροβίων».

Πολλοί ερευνητές περιγράφουν το μικροβίωμα ως ένα «επιπλέον όργανο», όχι με την ανατομική έννοια, αλλά λόγω της σύνθετης και διαρκούς επίδρασής του στη λειτουργία του οργανισμού.

Πότε δημιουργείται το μικροβίωμά μας

Η καθοριστική διαμόρφωση του μικροβιώματος ξεκινά με τη γέννηση, με τη μητέρα να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο.

Ο τρόπος του τοκετού, φυσιολογικός ή με καισαρική τομή, καθώς και ο μητρικός θηλασμός ή το βρεφικό γάλα επηρεάζουν τη σύνθεση του εντερικού μικροβιώματος στα πρώτα χρόνια της ζωής.

Το μικροβίωμα εξελίσσεται ταχύτατα και σταθεροποιείται περίπου στην ηλικία των τριών ετών. Ωστόσο, παραμένει δυναμικό και μπορεί να επηρεάζεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής από τη διατροφή, τα φάρμακα, τις λοιμώξεις, το άγχος, τον ύπνο, τα ταξίδια και συνολικά τον τρόπο ζωής.

Πώς γίνεται η ανάλυσή του

Για πολλά χρόνια, μεγάλο μέρος αυτής της μικροβιακής κοινότητας παρέμενε αόρατο, καθώς οι κλασικές εργαστηριακές μέθοδοι δεν μπορούσαν να εντοπίσουν το σύνολο των μικροοργανισμών.

Η ανάπτυξη της μοριακής βιολογίας και των τεχνικών αλληλούχησης νέας γενιάς επέτρεψε τη λεπτομερέστερη χαρτογράφηση του μικροβιώματος.

Στην περίπτωση του εντέρου, η εξέταση πραγματοποιείται συνήθως με δείγμα κοπράνων και είναι μη επεμβατική. Μπορεί να δώσει πληροφορίες για τα είδη των μικροοργανισμών, τη σχετική αφθονία τους και, ανάλογα με τη μέθοδο, για τις λειτουργίες ή τα προϊόντα τους.

Η κ. Γκιούλα επισημαίνει, ωστόσο, ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί.

«Η ανάλυση πρέπει να πραγματοποιείται σε εξειδικευμένα εργαστήρια και να αξιολογείται από ειδικούς εργαστηριακούς γιατρούς».

Το αποτέλεσμα δεν αποτελεί αυτοτελή διάγνωση. Πρέπει να συνδυάζεται με το ιατρικό ιστορικό, τα συμπτώματα, τη φαρμακευτική αγωγή, τη διατροφή και τη συνολική κλινική εικόνα.

Πότε έχει αξία η ανάλυση μικροβιώματος

Η ανάλυση μπορεί να έχει ενδιαφέρον σε ανθρώπους με επίμονα γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως φούσκωμα, δυσκοιλιότητα, διάρροια ή συχνές ενοχλήσεις.

Το μικροβίωμα μελετάται επίσης σε σχέση με αλλεργίες, μεταβολικές και φλεγμονώδεις διαταραχές, παχυσαρκία, γυναικεία αναπαραγωγική υγεία και ανταπόκριση σε ορισμένες θεραπείες.

«Η ανάλυση μικροβιώματος δεν είναι μια “μόδα ευεξίας”, αλλά ένα εργαλείο που μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τη συνολική κατάσταση της υγείας μας».

Η αξία της εξαρτάται, όμως, από το ερώτημα που καλείται να απαντήσει, την αξιοπιστία της μεθόδου και την επιστημονική ερμηνεία.

Δεν αντικαθιστά τις καθιερωμένες διαγνωστικές εξετάσεις ούτε την εκτίμηση του θεράποντος ιατρού. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε εμπορικά τεστ που υπόσχονται αυτόματα εξατομικευμένες διατροφές ή επιλογή προβιοτικών χωρίς επαρκή ιατρική αξιολόγηση.

Με ποιες ασθένειες συνδέεται

Η διεθνής βιβλιογραφία έχει αναδείξει συσχετίσεις ανάμεσα σε μεταβολές του μικροβιώματος και σε πολλά νοσήματα.

Οι φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου και το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου ήταν από τα πρώτα πεδία που μελετήθηκαν. Έρευνες εξετάζουν επίσης τη σχέση του μικροβιώματος με το μεταβολικό σύνδρομο, τον σακχαρώδη διαβήτη, την παχυσαρκία, τα αυτοάνοσα και αλλεργικά νοσήματα, ορισμένους τύπους καρκίνου, καθώς και νευρολογικές ή ψυχιατρικές παθήσεις.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο λεγόμενος άξονας εντέρου-εγκεφάλου, δηλαδή η αμφίδρομη επικοινωνία ανάμεσα στο γαστρεντερικό σύστημα, το νευρικό, το ανοσοποιητικό και το ενδοκρινικό σύστημα.

Χρειάζεται, ωστόσο, να διακρίνουμε τη συσχέτιση από την αιτιότητα. Το γεγονός ότι σε ένα νόσημα παρατηρείται διαφορετική σύνθεση μικροβιώματος δεν σημαίνει πάντοτε ότι το μικροβίωμα προκάλεσε τη νόσο. Οι αλλαγές μπορεί να αποτελούν συνέπεια της ασθένειας, της διατροφής ή της φαρμακευτικής αγωγής.

Η κ. Γκιούλα αναφέρεται επίσης στη σημασία του κολπικού μικροβιώματος για την προστασία της ουρογεννητικής περιοχής, αλλά και στο ερευνητικό ενδιαφέρον γύρω από το μικροβίωμα του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος και τη γονιμότητα.

Μπορούμε να αλλάξουμε το μικροβίωμά μας;

Το μικροβίωμα δεν είναι αμετάβλητο. Η διατροφή, τα φάρμακα, τα αντιβιοτικά, οι λοιμώξεις, το άγχος, ο ύπνος και η σωματική δραστηριότητα μπορούν να μεταβάλλουν τη σύνθεση και τη λειτουργία του.

Η ανάλυση μπορεί να προσφέρει πληροφορίες για πιθανές ανισορροπίες, μειωμένη ποικιλότητα ή μεταβολές συγκεκριμένων μικροβιακών ομάδων. Δεν υπάρχει, όμως, μία λύση που να ταιριάζει σε όλους.

«Επειδή κάθε άνθρωπος έχει μοναδικό μικροβίωμα, δεν μπορεί να υπάρξει μία γενική προσέγγιση που να είναι κατάλληλη για όλους».

Δύο άνθρωποι με τα ίδια συμπτώματα μπορεί να έχουν διαφορετικές ανάγκες. Γι’ αυτό και η τυχαία λήψη προβιοτικών ή η εφαρμογή αυστηρών διατροφών χωρίς επιστημονική καθοδήγηση δεν αποτελεί απαραίτητα τη σωστή λύση.

«Αντί κάποιος να δοκιμάζει τυχαία προβιοτικά ή διατροφές, μπορεί να ακολουθήσει μια περισσότερο στοχευμένη και εξατομικευμένη προσέγγιση, βασισμένη στις πραγματικές ανάγκες του οργανισμού του», σημειώνει η κ. Γκιούλα.

Θα γίνει εξέταση ρουτίνας;

Η Καθηγήτρια εκτιμά ότι στο μέλλον η ανάλυση του μικροβιώματος θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό μέρος της προληπτικής και εξατομικευμένης ιατρικής.

«Το μικροβίωμα φαίνεται ότι θα έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στη νέα εποχή της πρόληψης και της εξατομίκευσης».

Η επιστήμη αναζητά μικροβιακά χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως βιοδείκτες για την εκτίμηση κινδύνου, την πρόγνωση ή την ανταπόκριση σε θεραπείες.

Για να γίνει, όμως, εξέταση ρουτίνας, απαιτούνται κοινά εργαστηριακά πρότυπα, μεγαλύτερες βάσεις δεδομένων και σαφείς οδηγίες για το πώς ένα αποτέλεσμα μετατρέπεται σε ασφαλή ιατρική απόφαση.

«Το σημαντικότερο είναι ότι το μικροβίωμα μπορεί να τροποποιηθεί. Δεν μιλάμε απλώς για μια εξέταση που δείχνει κάτι, αλλά για ένα εργαλείο που μπορεί να οδηγήσει σε περισσότερο στοχευμένες παρεμβάσεις και ουσιαστική βελτίωση της υγείας», καταλήγει η κ. Γκιούλα.

Η μελέτη του μικροβιώματος αλλάζει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το ανθρώπινο σώμα: όχι ως έναν απομονωμένο οργανισμό, αλλά ως ένα σύνθετο οικοσύστημα που συνυπάρχει καθημερινά με τρισεκατομμύρια αόρατους συνοδοιπόρους.