Άνοιξε η πρώτη κλινική «ψηφιακής άνοιας» στην Ιαπωνία

Η υπερβολική χρήση των smartphones εξελίσσεται σε παγκόσμια κρίση δημόσιας υγείας. Με δισεκατομμύρια συσκευές σε κυκλοφορία και ολοένα περισσότερες ώρες μπροστά στην οθόνη, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται πια στην κόπωση ή την απόσπαση προσοχής. Στην Ιαπωνία, η απάντηση έρχεται με δύο πρωτοβουλίες: έναν δημοτικό οδηγό περιορισμού της οθόνης και το πρώτο εξειδικευμένο ιατρείο για τη λεγόμενη «ψηφιακή άνοια».

Η χρήση των έξυπνων κινητών αυξάνεται ραγδαία σε όλο τον κόσμο. Το 2024 καταγράφηκαν 4,25 δισ. μοναδικοί χρήστες, ενώ συνολικά εκτιμάται ότι κυκλοφορούν περίπου 7,3 δισ. smartphones παγκοσμίως. Σε αρκετές χώρες, ο μέσος χρόνος παραμονής μπροστά στην οθόνη ξεπερνά τις 5 ώρες ημερησίως, με επιπτώσεις που αφορούν τον ύπνο, την όραση, τη συγκέντρωση και τη γνωστική λειτουργία.

Το παράδοξο: περισσότερη σύνδεση, περισσότερη μοναξιά

Στην Ιαπωνία, η μέση χρήση smartphone είναι συγκριτικά χαμηλότερη – περίπου τρεις ώρες την ημέρα. Ωστόσο, τα δεδομένα αποκαλύπτουν ένα ανησυχητικό παράδοξο: όσο αυξάνεται ο χρόνος χρήσης, τόσο εντείνεται το αίσθημα μοναξιάς.

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Nikkei, το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονο στη Γενιά Ζ (1997–2012). Νέοι άνθρωποι περνούν ώρες σε σύντομα βίντεο και ατελείωτο scrolling, χωρίς ουσιαστική κοινωνική επαφή. Δεν είναι τυχαίο ότι περίπου το 10% των μαθητών λυκείου και το 25% των φοιτητών εμφανίζουν επιπτώσεις στις σχολικές ή ακαδημαϊκές τους επιδόσεις.

Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία ενός 20χρονου υπαλλήλου: «Ξεκινάω να δω ένα βίντεο και πριν το καταλάβω έχουν περάσει δύο ώρες. Ο χρόνος πετάει».

Οι δύο πρωτοβουλίες της Ιαπωνίας κατά της υπερχρήσης

Δημοτικός οδηγός περιορισμού της οθόνης

Στην πόλη Τογιοάκε, υιοθετήθηκε ο πρώτος δημοτικός οδηγός χρήσης smartphone, που απευθύνεται σε όλους τους πολίτες, ακόμη και σε ανηλίκους.

• Συνιστώμενος χρόνος: έως 2 ώρες ημερησίως, μόνο στον ελεύθερο χρόνο
• Ώρα απενεργοποίησης: έως τις 21:00 για παιδιά δημοτικού και έως τις 22:00 για εφήβους και ενήλικες

Το μέτρο δεν συνοδεύεται από κυρώσεις. Στόχος του είναι η ενίσχυση του οικογενειακού διαλόγου και του αυτοελέγχου, απαντώντας στην αυξανόμενη ανησυχία γονέων για παιδιά που απομονώνονται από δραστηριότητες και κοινωνικές σχέσεις.

Το πρώτο ιατρείο για την «ψηφιακή άνοια»

Η πιο καινοτόμα κίνηση είναι η ίδρυση του πρώτου εξωτερικού ιατρείου που εξειδικεύεται στη λεγόμενη «ψηφιακή άνοια», στην κλινική Kanamachi Ekimae Clinic.

Σύμφωνα με το Japan Today, το ιατρείο απευθύνεται κυρίως σε ανθρώπους γύρω στα 30 έτη, οι οποίοι εμφανίζουν απώλεια μνήμης, μειωμένη συγκέντρωση και δυσκολία επεξεργασίας πληροφοριών, όχι λόγω νευροεκφυλιστικής νόσου, αλλά εξαιτίας της συνεχούς έκθεσης σε μεγάλο όγκο ψηφιακού περιεχομένου.

Η συμβουλευτική διεξάγεται διαδικτυακά, ώστε να είναι προσβάσιμη σε όλους, και περιλαμβάνει:

• λήψη αναλυτικού ιστορικού
• αξιολόγηση συμπτωμάτων και τρόπου ζωής
• οδηγίες για υγιή χρήση του κινητού και διαχείριση χρόνου
• και, εφόσον απαιτείται, φαρμακευτική αγωγή

Σύμφωνα με την κλινική, 10–20 εκατ. Ιάπωνες ενδέχεται να διατρέχουν κίνδυνο, ενώ καθημερινά εξετάζονται σχεδόν 10 ασθενείς.

Γιατί μας αφορά και στην Ελλάδα

Όσα συμβαίνουν στην Ιαπωνία δεν είναι μακρινό σενάριο. Μας αφορούν άμεσα και στην Ελλάδα.

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με υψηλή καθημερινή χρήση smartphone, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες. Τα τελευταία χρόνια αυξάνονται τα περιστατικά διαταραχής συγκέντρωσης, προβλημάτων ύπνου, γνωστικής κόπωσης και συναισθηματικής αποσύνδεσης, κυρίως σε μαθητές, φοιτητές και νέους εργαζόμενους. Παράλληλα, η μοναξιά και το αίσθημα συνεχούς σύγκρισης ενισχύονται από τα social media, χωρίς να υπάρχουν θεσμοθετημένα εργαλεία πρόληψης ή εκπαίδευσης στη σωστή ψηφιακή χρήση.

Σε αντίθεση με την Ιαπωνία, όπου ο δημόσιος διάλογος έχει ήδη μεταφραστεί σε συγκεκριμένες παρεμβάσεις, στην Ελλάδα το ζήτημα παραμένει σε μεγάλο βαθμό ατομική υπόθεση: θέμα οικογενειακής διαχείρισης ή προσωπικής αντοχής. Δεν αντιμετωπίζεται ακόμη ως ζήτημα δημόσιας υγείας που αφορά την εκπαίδευση, την ψυχική ευεξία και την κοινωνική συνοχή.

Η «ψηφιακή άνοια» είναι μια προειδοποίηση. Το ζητούμενο δεν είναι η επιστροφή σε έναν αναλογικό κόσμο που δεν υπάρχει πια. Είναι η εκπαίδευση σε έναν ψηφιακό κόσμο που απαιτεί όρια. Γιατί η υγεία, σωματική, ψυχική και κοινωνική, δεν μετριέται σε ειδοποιήσεις ή λεπτά scrolling, αλλά στην ικανότητά μας να συγκεντρωνόμαστε, να θυμόμαστε και να σχετιζόμαστε.

Ίσως, τελικά, το πιο ουσιαστικό βήμα ευεξίας σήμερα να είναι το αυτονόητο: να σηκώνουμε το βλέμμα από την οθόνη και να επιστρέφουμε, έστω και για λίγο, στην πραγματική ζωή.