Η Πτολεμαΐδα διεκδικεί την επόμενη ανάσα της

Με έργα 35 καλλιτεχνών από τη διεθνή σκηνή, η δεύτερη Carbon Tierra Biennale κοιτάζει τη ζωή που συνεχίζεται γύρω από τα ορυχεία, ανοίγοντας τη συζήτηση για όσα δικαιούνται οι άνθρωποι ενός τόπου που επί δεκαετίες τροφοδοτούσε τη χώρα με ενέργεια.

Τι απομένει στους ανθρώπους όταν υποχωρεί η βιομηχανία γύρω από την οποία έφτιαξαν τη ζωή τους; Στην Πτολεμαΐδα, όπου ο λιγνίτης έδωσε δουλειά, διαμόρφωσε το τοπίο και καθόρισε την καθημερινότητα ολόκληρων γενεών, η απάντηση αφορά το εισόδημα, την υγεία, τη γη που θα παραδοθεί στους επόμενους. Αφορά κι εκείνους που εξακολουθούν να κατοικούν εδώ, ακούγοντας να περιγράφεται ως «μετάβαση» μια αλλαγή της οποίας το κόστος καλούνται οι ίδιοι να διαχειριστούν.

Μέσα σε αυτή την εκκρεμότητα τοποθετείται η δεύτερη Carbon Tierra Biennale, που ξεκινά στις 23 Οκτωβρίου και διαρκεί έως τις 15 Νοεμβρίου. Επιλέγοντας τον τίτλο «Ανάσα μέσα στις στάχτες», φέρνει στην Πτολεμαΐδα έργα 35 καλλιτεχνών από τη διεθνή σκηνή, για να εξετάσει πώς συνεχίζεται η ζωή σε έναν τόπο που έχει αλλάξει βαθιά και του οποίου οι πληγές παραμένουν ανοιχτές.

Βιντεοτέχνη, ντοκιμαντέρ, εγκαταστάσεις και επιτελεστικές δράσεις θα παρουσιαστούν σε διαφορετικούς χώρους της πόλης, με το κύριο πρόγραμμα και τις κινηματογραφικές προβολές να συγκεντρώνονται στο τριήμερο 23 έως 25 Οκτωβρίου. Τη διοργάνωση αναλαμβάνει η kilowArt platform, σε συνεργασία με το CUT Contemporary Fine Arts Lab του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, ενώ την επιμέλεια, την καλλιτεχνική διεύθυνση και τη διεύθυνση παραγωγής έχει ο Γιώργος Λάζογλου.

Συνεχίζοντας την έρευνα που άρχισε με την έκθεση Wounded Landscapes το 2024, η φετινή Μπιενάλε πλησιάζει όσα συχνά διαφεύγουν από τις εικόνες των ορυχείων. Τον αέρα που εισέρχεται στο σώμα, τα κατάλοιπα που εξακολουθούν να κυκλοφορούν, τις συνέπειες που παρατείνονται πολύ πέρα από τον χρόνο της παραγωγής. «Δεν εισπνέουμε μόνο οξυγόνο. Εισπνέουμε σωματίδια, κατάλοιπα και ίχνη διαδικασιών που προηγούνται από εμάς και μας υπερβαίνουν», διαβάζουμε στο κείμενο επιμέλειας.

Διαβάζοντας, δε, τη βιομηχανική ιστορία μέσα από την αναπνοή, η έκθεση φέρνει τη συζήτηση πολύ κοντά στον άνθρωπο. Εκεί όπου οι αποφάσεις για την ενέργεια και την εκμετάλλευση της γης αποκτούν σωματικές συνέπειες, ενώ η δυνατότητα να φύγει κανείς, προστατεύοντας τον εαυτό του, παραμένει άνισα μοιρασμένη. Και όπου η επιμονή της ζωής, όσο συγκινητική κι αν είναι, δεν απαλλάσσει κανέναν από την ευθύνη για τη βλάβη.

Τα έργα

Από αυτή την αφετηρία, η Πτολεμαΐδα συναντά τόπους μακρινούς, με τους οποίους μοιράζεται ορισμένα δύσκολα ερωτήματα. Στο The Silver and the Cross, ο Harun Farocki παρατηρεί έναν πίνακα, επανεξετάζοντας την ιστορία της εξόρυξης αργύρου στο Ποτοσί της Βολιβίας. Η Ximena Garrido-Lecca, στο Contornos, ακολουθεί το όριο ανάμεσα στο ορυχείο και τον δημόσιο χώρο στο Cerro de Pasco του Περού. Και η Ana Vaz, αντιπαραβάλλοντας τοπία της Βραζιλίας και της Γαλλίας στο Olhe Bem as Montanhas, καταγράφει βουνά που μεταμορφώνονται καθώς η ύλη αφαιρείται από τη μια περιοχή και συσσωρεύεται στην άλλη.

Περνώντας από το έδαφος στο νερό, οι διαδρομές των έργων αποκαλύπτουν σχέσεις που η γεωγραφική απόσταση συχνά συγκαλύπτει. Η Ursula Biemann συνδέει στο Deep Weather την εξόρυξη πετρελαϊκής άμμου στον Καναδά με την κατασκευή αναχωμάτων στο Μπανγκλαντές. Στις ακτές του Gadani, στο Πακιστάν, η Hira Nabi κινηματογραφεί εργάτες που διαλύουν πλοία, φέρνοντας στο All That Perishes at the Edge of Land τον καθημερινό μόχθο όσων αναλαμβάνουν τις επικίνδυνες εργασίες μιας παγκόσμιας οικονομίας.

Υπάρχουν όμως και οι στιγμές που το βλέμμα παραμένει στην καθημερινότητα, αφήνοντας τους κατοίκους να υπάρξουν πέρα από την καταστροφή που έχει ταυτιστεί με τον τόπο τους. Αυτό επιχειρεί η Zina Saro-Wiwa στο Niger Delta: A Documentary, παρατηρώντας τη ζωή στις όχθες ενός ποταμού στο Ogoniland. Στο Kon Kon, η Cecilia Vicuña πλησιάζει τις ακτές της Χιλής μέσα από την αλιεία, την οικολογική αλλαγή και την προφορική μνήμη, αναζητώντας τη γνώση που μεταφέρεται από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Η Krasimira Butseva εξετάζει στο Balkan Mine τη μνήμη της καταναγκαστικής εργασίας στη Βουλγαρία, ενώ ο Αντώνης Βολανάκης, στο Blind Date: Ό,τι δεν είναι Αδρανές, φέρνει κοντά έναν αρχαιολόγο και έναν ντόπιο εξερευνητή, ακολουθώντας τα ίχνη του πρώην μεταλλείου του Αγίου Σώστη στη Σίφνο. Τόπους εξόρυξης και ιστορίες εκτοπισμού στην Ελλάδα συσχετίζει η Angela Melitopoulos στο Crossings, καθώς η Mónica de Miranda αναζητά στα δάση του Σάο Τομέ τα ίχνη της αποικιοκρατίας.

Στην ίδια την Πτολεμαΐδα επιστρέφουν έργα που προέκυψαν από τη συνάντηση με την περιοχή. Η Κλίτσα Αντωνίου αναζητά δυνατότητες δράσης σε ένα εγκαταλελειμμένο αεροδρόμιο κοντά στην πόλη, με το States of Exception: Coordinates of Possibility. Η Θένια Αντωνιάδου και η Shekine Naidi, στο Terra Nera, φέρνουν τη σωματική παρουσία σε επαφή με τα ίχνη της εξόρυξης στη Δυτική Μακεδονία. Ο Kalle Brolin συνδέει τη μνήμη και τη συλλογική φαντασία με το λιγνιτικό τοπίο στο The Great, έχοντας δουλέψει ερευνητικά στην Πτολεμαΐδα.

Ποιοι, τελικά, έχουν λόγο στο μέλλον που σχεδιάζεται; Το ερώτημα διαπερνά το Recipe for Utopia της Αγγελικής Αυγητίδου, αποκτώντας ιδιαίτερο βάρος σε μια πόλη που βρίσκεται μπροστά σε τόσο μεγάλες αποφάσεις για τη ζωή της.

Στο εναρκτήριο τριήμερο θα παρουσιαστούν επίσης δύο ζωντανές περφόρμανς, το Shifting Grounds της Θένιας Αντωνιάδου στις 23 Οκτωβρίου και μια περφόρμανς του Slaven Tolj στις 24 Οκτωβρίου. Στις 25 Οκτωβρίου, καλλιτέχνες, ερευνητές και κοινό θα συζητήσουν σε συνέδριο την περιβαλλοντική και κοινωνική κληρονομιά της εξόρυξης και τις δυνατότητες ζωής μετά τον άνθρακα. Μια συζήτηση που αφορά άμεσα όσους μένουν εδώ, περιμένοντας να δουν τι θα σημαίνει το υποσχόμενο μέλλον για τη δική τους καθημερινότητα.

Η Μπιενάλε πραγματοποιείται με την οικονομική υποστήριξη και υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού.

Πληροφορίες στο kilowartplatform.gr, στο Instagram @carbontierrabiennale, στο kilowart.platform@gmail.com.

Τις φωτό παραχώρησε στο The Opinion η διοργάνωση της Carbon Tierra Biennale