Το ΑΠΘ βάζει «φρένο» στην ανεξέλεγκτη χρήση έργων από την Τεχνητή Νοημοσύνη
Ευρωπαϊκή ερευνητική πρόταση με ελληνικό συντονισμό φιλοδοξεί να καταγράφει ποιος δημιούργησε ένα έργο
Ποιος θεωρείται δημιουργός ενός άρθρου όταν αυτό έχει μεταφραστεί, διορθωθεί ή επεξεργαστεί με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης; Και πώς μπορεί ένας συγγραφέας ή ένας εκδοτικός οίκος να γνωρίζει αν το έργο του χρησιμοποιήθηκε για την εκπαίδευση ενός συστήματος AI χωρίς την άδειά του; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που επιχειρεί να αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή ερευνητική πρωτοβουλία PROVENANCE, με συντονιστή το ΑΠΘ.
Η πρόταση έχει υποβληθεί προς χρηματοδότηση στο πρόγραμμα Horizon Europe και συγκεντρώνει 15 οργανισμούς από 10 χώρες, μεταξύ των οποίων πανεπιστήμια, τεχνολογικές επιχειρήσεις, εκδοτικούς οίκους και φορείς του πολιτισμού. Στόχος είναι να αναπτυχθούν τεχνολογικά εργαλεία που θα προστατεύουν την πνευματική ιδιοκτησία και θα συμβάλλουν στη διασφάλιση δίκαιης αμοιβής για τους ανθρώπους που δημιουργούν περιεχόμενο.
Στο επίκεντρο βρίσκεται μια ιδέα που θυμίζει ψηφιακό διαβατήριο: κάθε βιβλίο, δημοσιογραφικό άρθρο, μετάφραση ή άλλο δημιουργικό έργο να συνοδεύεται από καταγεγραμμένες πληροφορίες για την προέλευσή του, τους δικαιούχους και τις αλλαγές που έχει υποστεί.
Ένα ψηφιακό αποτύπωμα για κάθε δημιουργικό έργο
Η βασική επιδίωξη του PROVENANCE είναι να διατηρείται η ταυτότητα ενός έργου ακόμη και όταν αυτό περνά από πολλαπλά στάδια επεξεργασίας με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης. Στο ψηφιακό του «διαβατήριο» θα μπορούν να καταγράφονται ο αρχικός δημιουργός, ο κάτοχος των πνευματικών δικαιωμάτων, οι άδειες χρήσης και οι παρεμβάσεις που έχουν πραγματοποιηθεί.
Ένα δημοσιογραφικό άρθρο, για παράδειγμα, μπορεί να μεταφραστεί σε άλλη γλώσσα μέσω ενός συστήματος AI ή να υποστεί γλωσσική επιμέλεια. Μέσα από τον προτεινόμενο μηχανισμό θα επιδιώκεται να παραμένουν διαθέσιμες οι πληροφορίες για τον συντάκτη, το μέσο στο οποίο δημοσιεύθηκε αρχικά, τις αλλαγές που έγιναν και τους όρους με τους οποίους επιτρέπεται η περαιτέρω αξιοποίησή του.
Η διαδικασία αυτή ονομάζεται ιχνηλασιμότητα και αφορά τη δυνατότητα παρακολούθησης της διαδρομής ενός έργου, από την αρχική δημιουργία μέχρι την τελική του μορφή. Με αυτόν τον τρόπο, η χρήση εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης δεν θα σημαίνει απαραίτητα ότι χάνεται το ιστορικό και η προέλευση του περιεχομένου.
Πώς θα διασφαλίζεται η αμοιβή των δημιουργών
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που θέτει η πρωτοβουλία δεν είναι μόνο τεχνολογικό, αλλά και οικονομικό. Τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης εκπαιδεύονται με τεράστιους όγκους δεδομένων, στους οποίους ενδέχεται να περιλαμβάνονται βιβλία, δημοσιογραφικά κείμενα και άλλα έργα που προστατεύονται από τη νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας.
Το ερώτημα είναι με ποιον τρόπο μπορεί να αναγνωριστεί η συμβολή των δημιουργών στην αξία που παράγεται από τη χρήση του περιεχομένου τους και πώς μπορούν να αμείβονται όταν αυτό αξιοποιείται από συστήματα AI.
Στο πλαίσιο του PROVENANCE προβλέπεται να εξεταστούν μηχανισμοί αναγνώρισης των δικαιούχων, καταγραφής της συγκατάθεσής τους και αποτύπωσης των όρων χρήσης που επιλέγουν. Παράλληλα, θα διερευνηθούν μοντέλα οικονομικής αποτίμησης και αμοιβής, ώστε η αξιοποίηση δημιουργικών έργων να γίνεται με μεγαλύτερη διαφάνεια.
Μία από τις κατευθύνσεις που εξετάζονται είναι οι άδειες και οι περιορισμοί χρήσης να μπορούν να αναγνωρίζονται από τα ίδια τα υπολογιστικά συστήματα. Έτσι, ένας εκδότης θα μπορούσε, για παράδειγμα, να επιτρέπει τη μετάφραση ενός βιβλίου μέσω AI, χωρίς να δίνει άδεια για τη χρήση του στην εκπαίδευση ενός εμπορικού μοντέλου.
Η σύνδεση των συγκεκριμένων όρων με το ίδιο το ψηφιακό έργο θα μπορούσε να διευκολύνει τη δημιουργία μιας πιο διαφανούς αγοράς περιεχομένου. Ωστόσο, η πρωτοβουλία δεν σημαίνει ότι έχουν ήδη λυθεί οι τεχνικές και νομικές δυσκολίες που σχετίζονται με τον εντοπισμό κάθε μη εξουσιοδοτημένης χρήσης.
Ο ρόλος του ΑΠΘ και η τεχνολογία Hermeneia
Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης έχει αναλάβει τον επίσημο συντονισμό της διεθνούς κοινοπραξίας. Από την πλευρά του ιδρύματος, σημαντικό ρόλο έχει ο Ιωάννης Αδάμος, επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών, με επιστημονική δραστηριότητα που περιλαμβάνει τον ανθρωποκεντρικό και βιώσιμο σχεδιασμό συστημάτων μεταφορών και υποδομών, καθώς και τα ευφυή συστήματα μεταφορών.
Τον τεχνικό και επιστημονικό συντονισμό της πρότασης, καθώς και την ευθύνη της βασικής ενότητας τεχνολογικής ανάπτυξης, έχει αναλάβει η βρετανική εταιρεία Clarita Global Matrix Ltd. Βασικό τεχνολογικό υπόβαθρο αποτελεί η πλατφόρμα Hermeneia, η οποία έχει αναπτυχθεί από την εταιρεία για την επεξεργασία δημιουργικού και εκδοτικού περιεχομένου.
Σε αντίθεση με εφαρμογές που επικεντρώνονται κυρίως στην παραγωγή νέων κειμένων, η Hermeneia έχει σχεδιαστεί για να υποστηρίζει εργασίες όπως η μετάφραση, η γλωσσική διόρθωση, η επιμέλεια και η προσαρμογή κειμένων. Σύμφωνα με την εταιρεία, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διατήρηση του προσωπικού ύφους του συγγραφέα και στον έλεγχο των αλλαγών που πραγματοποιεί το σύστημα.
Η πλατφόρμα, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν δοθεί, αξιοποιεί 2.100 παραμέτρους ελέγχου. Έχουν επίσης πραγματοποιηθεί δοκιμές με έναν ελληνικό και έναν βρετανικό εκδοτικό οίκο, χωρίς να έχουν δημοσιοποιηθεί οι επωνυμίες τους. Στο πλαίσιο του PROVENANCE επιδιώκεται η επέκταση αυτής της τεχνολογίας, ώστε να καταγράφονται όχι μόνο οι παρεμβάσεις σε ένα κείμενο, αλλά και η προέλευση, οι δικαιούχοι και οι άδειες χρήσης του.
Η ελληνική εταιρεία πίσω από την τεχνολογία
Η Clarita Global Matrix Ltd έχει έδρα το Λίβερπουλ και ιδρύθηκε τον Ιούλιο του 2025 από τον Δημήτριο Χριστοδούλου, ο οποίος εμφανίζεται ως διευθυντής της στο βρετανικό μητρώο επιχειρήσεων.
Η δραστηριότητά της δεν περιορίζεται στον εκδοτικό χώρο, καθώς περιλαμβάνει την ανάπτυξη εξειδικευμένων τεχνολογικών εφαρμογών για τη νομική επιστήμη, τη βιομηχανία, τον τραπεζικό και χρηματοοικονομικό τομέα, τη ναυτιλία και τη βιοτεχνολογία. Στον ναυτιλιακό κλάδο δραστηριοποιείται και μέσω της πλατφόρμας Neptune, η οποία αφορά την αξιοποίηση προηγμένων υπολογιστικών τεχνολογιών σε ναυτιλιακές και θαλάσσιες επιχειρήσεις.
Οι 15 οργανισμοί της ευρωπαϊκής κοινοπραξίας
Στο PROVENANCE συμμετέχουν, εκτός από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Πανεπιστήμιο του Νις στη Σερβία και το Τεχνικό Πανεπιστήμιο OSTİM στην Τουρκία. Από το Ηνωμένο Βασίλειο συμμετέχει η Clarita Global Matrix, ενώ η ελληνική παρουσία συμπληρώνεται από τις Dianoia Publications και CogninN.
Στην κοινοπραξία περιλαμβάνονται ακόμη οι PARADIGMA INNOVATION, Blue Synergy και Factoría de Industrias Creativas από την Ισπανία, η Panodyssey από τη Γαλλία, η OctaInsight από τη Νορβηγία, η Kakushin από την Κύπρο, η DamaSistem από την Τουρκία, η Impulse Connect από τη Βόρεια Μακεδονία και η DCTR – Associação Cultural από την Πορτογαλία.
Η σύνθεση αυτή αποτυπώνει τον διεπιστημονικό χαρακτήρα του εγχειρήματος. Η προστασία της δημιουργικής εργασίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν αφορά αποκλειστικά την τεχνολογία, αλλά συνδέεται άμεσα με τη νομοθεσία, την οικονομία, τον πολιτισμό και τους κανόνες λειτουργίας της αγοράς περιεχομένου.
Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και το AI Act
Η πρόταση εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή προσπάθεια για τη διαμόρφωση μιας δικαιότερης και πιο διαφανούς αγοράς πολιτιστικού και δημιουργικού περιεχομένου. Η σχετική πρόσκληση του Horizon Europe, με κωδικό HORIZON-CL2-2026-01-HERITAGE-04, διαθέτει συνολικό προϋπολογισμό 12 εκατομμυρίων ευρώ, με ενδεικτική χρηματοδότηση από 3 έως 4 εκατομμύρια ευρώ ανά ερευνητικό έργο.
Η προθεσμία υποβολής προτάσεων ολοκληρώθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 2026, ενώ η ενημέρωση των υποψηφίων για τα αποτελέσματα της αξιολόγησης αναμένεται έως τον Φεβρουάριο του 2027. Επομένως, το PROVENANCE βρίσκεται ακόμη στη διαδικασία αξιολόγησης και δεν έχει ανακοινωθεί ότι έχει εξασφαλίσει χρηματοδότηση.
Η σημασία της πρωτοβουλίας συνδέεται και με τις υποχρεώσεις που εισάγει ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη, γνωστός ως AI Act. Ειδικότερα, το άρθρο 53 προβλέπει ότι οι πάροχοι μοντέλων Τεχνητής Νοημοσύνης γενικού σκοπού πρέπει να διαθέτουν πολιτική συμμόρφωσης με την ευρωπαϊκή νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας και να δημοσιοποιούν επαρκώς αναλυτική περίληψη του περιεχομένου που χρησιμοποιήθηκε για την εκπαίδευση των μοντέλων τους.
Οι συγκεκριμένες υποχρεώσεις άρχισαν να εφαρμόζονται από τις 2 Αυγούστου 2025, με μεταβατικές προβλέψεις για μοντέλα που είχαν ήδη διατεθεί στην αγορά.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ανάπτυξη εργαλείων που μπορούν να καταγράφουν την προέλευση, τις αλλαγές και τους όρους χρήσης ενός δημιουργικού έργου αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Το PROVENANCE φιλοδοξεί να συμβάλει στη δημιουργία ενός πλαισίου όπου η τεχνολογική εξέλιξη δεν θα αφήνει εκτός εξίσωσης τους ανθρώπους που παράγουν το περιεχόμενο.