Ποιος είναι ο Ντόναλντ Τραμπ στην πραγματικότητα και τι περιμένουμε από αυτόν – Ένας ερευνητής απαντά στο TheOpinion

Ο Ντόναλντ Τραμπ είναι αδιαμφισβήτητα το πρόσωπο των ημερών, καθώς για δεύτερη φορά εξελέγη πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και πέρα από τη χώρα του, όλος ο πλανήτης αναμένει να δει το πώς θα κυλήσει η δεύτερη θητεία του.

Ο 78χρονος, 47ος Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, αναλαμβάνει τα ηνία της χώρας εφαρμόζοντας από την πρώτη ημέρα μεγάλες αλλαγές, με πολλούς να χαρακτηρίζουν «σκοτεινά» τα χρόνια που θα ακολουθήσουν επί της προεδρίας του.

Κάθε του κίνηση και εμφάνιση σχολιάζεται ποικιλοτρόπως. Ο τρόπος που μιλά, χορεύει ή στέκεται δίπλα στη σύζυγό του Μελάνια και τα παιδιά του, ερμηνεύεται από αναλυτές σε όλο τον κόσμο. Οι γκάφες του και η ευκολία με την οποία θέλει να καταργήσει συμφωνίες, διατάγματα ή να «αγοράσει» χώρες, «λούζουν» με κρύο ιδρώτα τους Αμερικανούς, του ηγέτες χωρών που αφορούν και φυσικά τους ίδιους τους Αμερικανούς.

Ποιος είναι όμως ο Τραμπ; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά που τον ανέδειξαν για δεύτερη φορά «πλανητάρχη» και αύξησαν τους φανατικούς θαυμαστές του; Τι περιμένουμε από αυτόν κατά τη δεύτερη θητεία;

Σε αυτές τις ερωτήσεις απαντά στο TheOpinion ο Γιώργος Βενιζέλος*, Λέκτορας Πολιτικής Επικοινωνίας και Κοινής Γνώμης στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου, σε μια προσπάθειά μας να μάθουμε περισσότερα για τον Ντόναλντ Τραμπ και να προετοιμαστούμε, αν αυτό είναι φυσικά εφικτό, για όσα «έρχονται» από τις ΗΠΑ.

Ποιος είναι ο Ντόναλντ Τραμπ στην πραγματικότητα; Ένας λαϊκιστής πολιτικός ή μια καλοστημένη περσόνα;

Ίσως κανένα από τα δύο. Ή και τα δύο. Αρχικά πρέπει να κατανοήσουμε τι σημαίνει το να είναι κανείς «λαϊκιστής» και τι σημαίνει να είναι «μια καλοστημένη περσόνα» Ξεκινώντας από το δεύτερο, όλοι γνωρίζουν πως ο Ντόναλτ Τραμπ πριν την διεκδίκηση της προεδρίας των ΗΠΑ το 2015 ήταν ήδη ευρέως γνωστός. Όχι ως πολιτικός αλλά ως μια τηλεοπτική περσόνα, κυρίως μέσω του show The Apprentice. Επίσης, έχει κυκλοφορήσει διάφορα βιβλία όπως το The Art of Deal. Ήταν δύο φορές υποψήφιος για βραβείο Emmy και έχει εμφανιστεί στις διαφημίσεις μεγάλων εταιρειών γρήγορου φαγητού, όπως McDonalds και Pizza Hut. Με απλά λόγια ήταν ήδη γνωστός στο Αμερικανικό κοινό, όχι για την πολιτική του δράση αλλά ως celebrity. Εννοείται πως η εμπειρία του στον χώρο του lifestyle και της τηλεόρασης του δίνει ένα μοναδικό αέρα και μια αναγνώριση που εξαργυρώνει πολιτικά.

Για να απαντήσουμε το δεύτερο, τι σημαίνει λαϊκιστής, πρέπει να πάμε πέρα επιδερμικές αναλύσεις που στερεοτυπικά συνδέουν το φαινόμενο του λαϊκισμού με την δημαγωγία, την ακροδεξιά, την χειραγώγηση. Σύμφωνα με την βιβλιογραφία, λαϊκιστής είναι κάποιος ο οποίος είτε μέσω του λόγου του είτε μέσω του στιλ του, της κοινωνικοπολιτιστικής του συμπεριφοράς, συνειδητής ή ασυνείδητης, δημιουργεί ταυτίσεις με τον «λαό» και, ταυτόχρονα, εναντιώνεται στις «ελίτ». Με άλλα λόγια ο λόγος του, ο τρόπος που μιλά (πχ η προφορά του), το επίπεδο των γνώσεων του, η ποιότητα και το βάθος αυτών που λέει, ο τρόπος που ντύνεται και περπατά έρχονται σε ρήξη με τον – συχνά ελιτίστικο – τρόπο που έχουμε συνηθίσει στους κοινότυπους πολιτικούς.

Η απήχηση του λαϊκισμού δεν είναι πάντα προϊόν προμελετημένης επικοινωνιακής στρατηγικής. Μπορεί στην περίπτωση Τραμπ, ειδικά μέχρι το 2016 – 2017, να έπαιξε ρόλο η επικοινωνιακή του ομάδα και η φιλοσοφία του πρώην σύμβουλου του, Στιβ Μπάνον. Όμως, σημαντικό ρόλο παίζει επίσης και η «αυθεντικότητα» του Τραμπ. Δεν προσποιείται, έτσι είναι.

Πώς μπορεί να συγκεντρώνει τόσους εμμονικούς θαυμαστές, την ίδια ώρα που έχει οδηγηθεί στη δικαιοσύνη για τόσο σοβαρά αδικήματα;

Όντως, στην περίπτωση Τραμπ διαφαίνεται ένα μεγάλο παράδοξο. Έγινε ο πρώτος πρόεδρος στην ιστορία των ΗΠΑ ο οποίος παραπέμφθηκε δύο φορές προς καθαίρεση ενώ επιπλέον του έχει απαγγελθεί σωρεία κατηγοριών και διώξεων και έχει μάλιστα ήδη καταδικαστεί για μερικές από αυτές. Παρόλα αυτά, φαίνεται πως η δημοφιλία του δεν έχει επηρεαστεί και έχει καταφέρει να επανεκλεγεί με μια συντριπτική νίκη.

Έχει πείσει τους οπαδούς του ότι «το κατεστημένο» τον κυνηγά, και κατ’ επέκταση κυνηγά τον ίδιον «τον λαό». Τα επανειλημμένα ψέματα και η «άξεστη» συμπεριφορά του φαίνεται να μην απασχολούν. Αυτό δεν σημαίνει πως οι ψηφοφόροι του είναι «ανόητοι» ή «αφελείς». Αν το 2016 δεν γνώριζαν τι ψήφιζαν, το 2024 γνώριζαν. Ήθελαν τον Τραμπ. Αυτό υπογραμμίζει πως τελικά ούτε η αλήθεια ούτε και η λογική έχουν σημασία στην πολιτική, τουλάχιστον όχι περισσότερη από το πάθος και την απόλαυση. Το σημαντικότερο όμως είναι πως ο Τραμπ συμβολίζει μια τιμωρία ενάντια σε ένα πολιτικό κατεστημένο το οποίο, σύμφωνα με τους υποστηρικτές του προέδρου, έχει παρατήσει τον απλό λαό.

Η σκηνική του παρουσία γίνεται viral συνεχώς. Είναι άλλη μια «στημένη» κίνηση για να τον συζητούν ή είναι ο άνθρωπος που ενεργεί χωρίς σενάρια;

Πιθανότατα ο ίδιος ο Τραμπ και οι επικοινωνιολόγοι του να γνωρίζουν ότι το στιλ του «πουλάει». Δεν έχει σημασία όμως αν είναι στημένο ή όχι. Σημασία έχει πως αυτό λειτουργεί θετικά για τον ίδιο. Σημασία έχει ότι εξαργυρώνει πολιτικά, ενώ το κοινότυπο στιλ των «κανονικών πολιτικών» όχι. Αντιθέτως, το κοινότυπο στιλ των «κανονικών» πολιτικών είναι βαρετό. Ακόμα και όταν κάποιοι πολιτικοί προσπαθούν να μιμηθούν κατά κάποιο τρόπο την αμεσότητα του Τραμπ (πχ φορώντας καπέλα, πηγαίνοντας σε καταστήματα fast-food, κρατώντας κατοικίδια κλπ), δεν φαίνεται να δουλεύει.

Ειδικοί έχουν μελετήσει τις διαφορές όταν ο Τράμπ διαβάζει μια ομιλία και όταν απλά ενεργεί έξω από το σενάριο. Στην πρώτη περίπτωση φαίνεται πως ο λόγος του είναι πιο συγκροτημένος (ίσως και πιο λαϊκίστικός με την στενή ακαδημαϊκή έννοια του όρου). Στην δεύτερη περίπτωση φαίνεται πως ο Τράμπ λέει πιο πολλές ασυναρτησίες. Είναι, όμως, πιο «διασκεδαστικός», πιο αυθεντικός, πιο σοκαριστικός. Το ευρύτερο στιλ του παραβιάζει τους κανόνες πολιτικής και κοινωνικής συμπεριφοράς. Η σκηνική του παρουσία είναι ασυνήθιστη. Έχει μια αλλόκοτη παρουσία στην σκηνή, κάποτε χορεύει, σουφρώνει το στόμα του, κάνει μορφασμούς, κουνάει τα χέρια του με περίεργο τρόπο. Σε αντίθεση με τους «καθωσπρέπει» συμβατικούς πολιτικούς, έχει πάντα ένα ανεπίσημο ύφος, ακόμη και σε επίσημες περιστάσεις.

Για κάποιους (πχ. τους φιλελεύθερους) είναι ασύλληπτο το πώς κάποιος με μια τόσο «άξεστη» προσωπικότητα, που χαρακτηρίζεται από άγνοια και ακραία συμπεριφορά καταφέρνει να είναι τόσο δημοφιλής, πόσο μάλλον να είναι ο «πλανητάρχης». Όμως, είναι ακριβώς αυτό το στυλ που συμβάλει στην πλατιά απήχησή του και στην ταύτιση μιας μερίδας του πληθυσμού μαζί του.

Το στιλ του παραβιάζει τους «κώδικες» της κοινωνικοπολιτικής συμπεριφοράς. Όμως όσο το κάνει τόσο συζητιέται. Προσφέρει θέαμα που σπάζει την πλήξη της καθημερινότητας. Η φιγούρα του Τράμπ ενσαρκώνει την περιφρόνηση, αν όχι την τιμωρία, του αποξενωμένου πολιτικού κατεστημένου.

Η ρήξη δημιουργεί ευφορία. Κινεί το ενδιαφέρον, απελευθερώνει τα συλλογικά πάθη που στην περίπτωση Τράμπ έχουν να κάνουν με το μίσος και την νοσταλγία. Δημιουργούν μια πλατιά -και συνάμα παράδοξη στα μάτια πολλών- συμμαχία μεταξύ κατώτερων και ανώτερων κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων που εναντιώνονται στον κυρίαρχο νεοφιλελευθερισμό και την παγκοσμιοποίηση – είτε γιατί οι αποτυχημένες πολιτικές τους έχουν προκαλέσει σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις στα λαϊκά στρώματα είτε επειδή έχουν αλλάξει τον (φαντασιακό) χαρακτήρα του «γνήσιου» και «παραδοσιακού» τρόπου ζωής.

Τι είναι αυτό που κέρδισε τους ψηφοφόρους και ανέβασε τα ποσοστά του;

Πέραν από το στιλ του και το τί συμβολίζει η φιγούρα του πρέπει να δει κανείς και τον ρόλο που έπαιξαν οι Δημοκρατικοί στον θρίαμβο του Τραμπ. Η θητεία Μπάιντεν ήταν πολύ μέτρια ενώ το σίριαλ με την απόσυρση του στοίχησε επίσης.

Σημαντικότατο στοιχείο αποτελεί ο ελιτισμός και η αλαζονεία που κυριεύει την ηγεσία των Δημοκρατικών τις τελευταίες δεκαετίες. Εγκατέλειψαν την βάση τους και μεταλλάχθηκαν σταδιακά από κόμμα των εργατών και των συνδικάτων σε ένα ελιτίστικο κόμμα. Η αλαζονεία αυτή συμπυκνώνεται στον χαρακτηρισμό «αξιοθρήνητοι» που απέδωσε η Χίλαρι Κλίντον στους οπαδούς του Τραμπ το 2016.

Οι Δημοκρατικοί έχουν χάσει την επαφή της με την καθημερινότητα του κόσμου και εμμένουν στις πολιτικές του νεοφιλελευθερισμού. Αντίθετα ο Τραμπ μοιρολογεί την Αμερική που παρακμάζει και υπόσχεται να την κάνει «σπουδαία ξανά», μέσα από ένα νοσταλγικό αντιδραστικό αφήγημα. Υπόσχεται να επιβάλει την τάξη σε μια χώρα όπου οι παραδοσιακές ηθικές αξίες έχουν διαφθαρεί, υποτίθεται εξαιτίας των μετα-μοντέρνων αστικών ιδεών.

Τι κινδυνεύει περισσότερο στη νέα του θητεία; Πχ τα δικαιώματα ή η ελευθερία του λόγου;

Πολλές φορές το θέαμα που προσφέρει ο Τραμπ καμουφλάρει τις επιπτώσεις που έχει ο αντιδραστικός, συντηρητικός, ακροδεξιός χαρακτήρας των πολιτικών που προωθεί. Ήδη εν μέσω της προεκλογικής του εκστρατείας έδωσε το στίγμα της θητείας που θα ακολουθήσει. Είναι λιγότερο λαϊκιστής και περισσότερο αυταρχικός. Το ίδιο αποδεικνύουν και οι επιλογές τον ανθρώπων που τοποθέτησε δίπλα του. Μέσω της ορκωμοσίας του (20/1/2025) εξήγγειλε ήδη «ακραία μέτρα» όπως η επιβολή κατάστασης έκτακτης κατάστασης στα σύνορα με το Μεξικό, ανάκλησης υπηκοοτήτων ιθαγένειας σε παιδιά μεταναστών που γεννήθηκαν στις ΗΠΑ, επαναπατρισμού μεταναστών, ανάκληση διαταγμάτων που προστατεύουν τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ και εξαγγελία ότι πλέον θα αναγνωρίζονται δυο μόνο φύλα , η μετονομασία του Κόλπου του Μεξικού σε Κόλπο της Αμερικής. Επίσης αποσύρει τις ΗΠΑ από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και την Συμφωνία του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή. Τέλος, έδωσε προεδρική χάρη στους «ταραξίες» της 6ης Ιανουαρίου.

Η εικόνα δεν είναι θετική αλλά δεν ξέρουμε τι θα θεσμοθετηθεί στο τέλος. Κάποιες παρεμβάσεις του ίσως να αμφισβητηθούν από την Δικαιοσύνη. Στην πρώτη του θητεία οι δημοκρατικές δομές του κράτους και η γραφειοκρατία αντιστάθηκαν. Έτσι δεν κατάφερε να κάνει πολλά – τουλάχιστον όσον αφορά το θεσμικό κομμάτι γιατί όσον αφορά το κοινωνικό φαίνεται πως η αντιδραστική ρητορική του κανονικοποιήθηκε. Δεν διακατέχεται από τόση άγνοια τώρα όμως. Πιθανότατα να αγνοήσει συνταγματικές και άλλες θεσμικές δικλίδες επιφέροντας σοβαρές επιπτώσεις στην Αμερικανική δημοκρατία. Μπορεί και όχι όμως. Ο χρόνος θα δείξει.

Τι θα «φέρει» η δεύτερη του θητεία για την Ελλάδα, την Κύπρο και γενικότερα τη Μεσόγειο;

Οι κυβερνήσεις Ελλάδας και Κύπρου είναι φιλοαμερικανικές. Έσπευσαν να δείξουν ότι θέλουν να συνεχίσουν να έχουν καλές σχέσεις με την νέα ηγεσία των ΗΠΑ. Η Κύπρος μάλιστα φαίνεται να έχει συνάψει συμφωνία για αγορά στρατιωτικού εξοπλισμού, εκπαίδευσης στρατιωτικών στις ΗΠΑ κλπ.

Παραδοσιακά οι σχέσεις χωρών μεταξύ τους είναι δύσκολο να αλλάξουν εκτός από περιπτώσεις όπου συμβαίνουν κάποια δραματικά γεγονότα. Ίσως όμως η εκλογή του «μη συμβατικού» Τραμπ να αποτελεί ένα τέτοιο γεγονός. Μπορεί και όχι.

Βέβαια γνωρίζουμε ότι ο Τραμπ «απείλησε» την Ευρώπη με επιβολή δασμών 10% στα Ευρωπαϊκά προϊόντα. Αυτό θα επηρεάσει και τις χώρες μας αν γίνει αφού θα επηρεάσει αρχικά τις μεγάλες εξαγωγικές οικονομίες, όπως η Γερμανία που ήλπιζε να βρει διέξοδο όσον αφορά την αυτοκινητοβιομηχανία της στην Αμερικανική αγορά ούτως ώστε να ανακάμψει. Ιδίως μετά την απώλεια της Κινεζικής αγοράς. Ούτε η Ελλάδα ούτε και η Κύπρος εξάγουν σε σημαντικό βαθμό στις ΗΠΑ, όμως πιθανότατα να έχουν επιπτώσεις αφού παραμένουν πάντα μέρος της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Με βάση τους χειρισμούς της κατά την περίοδο της κρίσης, της πανδημίας αλλά και μετά από αυτήν δεν είμαι σίγουρος πια αντανακλαστικά έχει η ΕΕ για να απαντήσει με δραστικά μέτρα που θα προστατεύσουν όχι απλά τις οικονομίες των χωρών της αλλά και της κοινωνίες τους από την άμβλυνση των ανισοτήτων και της φτωχοποίησης.

Μπορούμε να κάνουμε μια πρόβλεψη για το τι περιμένουμε από αυτόν την επόμενη 5ετια ή είναι τελείως απρόβλεπτος τελικά;

Κανένας πολιτικός επιστήμονας δεν θέλει να κάνει προβλέψεις. Δεν μπορούμε ούτε να κινδυνολογούμε αλλά ούτε να κάνουμε ότι δεν συμβαίνει τίποτα. Ο Τραμπ έκανε ήδη κάποιες δηλώσεις για την Γροιλανδία, τον Καναδά και τον Παναμά. Κάποιοι τις εντάσσουν στο πλαίσιο των «ασυναρτησιών» ενός «τρελού». Ίσως να έχουν μια λογική πίσω τους η οποία μας παρουσιάζεται με τον πιο απρόβλεπτο, παραβατικό, τρόπο (αντί με τον αναμενόμενο, πολλές φορές σκιώδη τρόπο των κοινότυπων πολιτικών). Τέτοιες δηλώσεις εντάσσονται στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής. Προφανώς δεν επικοινωνούν τον πανικό και την ηθικολογία της φιλελεύθερης πλευράς. Αντίθετα παρουσιάζουν την κρίση ως ευκαιρία (όπως θα έκανε κάθε καλός επιχειρηματίας). Μια ευκαιρία για να αξιοποιηθούν αναξιοποίητες πηγές. Λιώνουν οι πάγοι άρα υπάρχει χώρος για οικονομικές δραστηριότητες. Η Ρωσία είχε παραδοσιακά φιλοδοξίες στην Αρκτική όπου ήδη κάνει στρατιωτικές ασκήσεις και φιλοδοξεί στις πλούσιες φυσικές πηγές της αλλά πολλοί δεν γνωρίζουν για αυτό. Εννοείται πως είναι κυνικό, ενώ λιώνουν οι πάγοι και η θερμοκρασία του πλανήτη ανεβαίνει οι μόνοι έγνοια κάποιων είναι ‘‘to drill baby drill’’.

* Ο Γιώργος Βενιζέλος είναι Λέκτορας Πολιτικής Επικοινωνίας και Κοινής Γνώμης στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου. Είναι συγγραφέας του βιβλίου Populism in Power: Discourse and Performativity in SYRIZA and Donald Trump. Συντονίζει το Populism Specialist Group της Βρετανικής Εταιρίας Πολιτικών Σπουδών.