Νίκος Χρυσάκης: Τι αλλάζει στην προστασία των ζώων και ποιο είναι το μεγάλο στοίχημα

Από το pet.gov.gr μέχρι τον νέο Εθνικό Μηχανισμό Προστασίας Ζώων, το τοπίο στην προστασία των ζώων συντροφιάς αλλάζει. Ποια είναι τα νέα εργαλεία που βρίσκονται πλέον στη διάθεση της Πολιτείας και ποιο είναι το επόμενο μεγάλο στοίχημα;

Ο Ειδικός Γραμματέας για την Προστασία των Ζώων Συντροφιάς, Νίκος Χρυσάκης, μιλά στο TheOpinion για τις αλλαγές που έχουν γίνει, τα επόμενα βήματα, την εικόνα που παρουσιάζει η Θεσσαλονίκη και τον ρόλο των δήμων και της Ελληνικής Αστυνομίας.

Με πολυετή εμπειρία σε υποθέσεις κακοποίησης και προστασίας ζώων, αλλά και στην εκπαίδευση αστυνομικών στελεχών, ο Νίκος Χρυσάκης έχει εξειδικευτεί σε ζητήματα προστασίας των ζώων συντροφιάς. Από τον Μάιο του 2024 υπηρετεί ως Ειδικός Γραμματέας για την Προστασία των Ζώων Συντροφιάς.

Από τη δημιουργία της Ειδικής Γραμματείας για την Προστασία των Ζώων Συντροφιάς, τι έχει αλλάξει στην πράξη; Ποιο είναι σήμερα το μεγαλύτερο στοίχημα για εσάς;

Η σημαντικότερη αλλαγή είναι ότι η προστασία των ζώων συντροφιάς έχει αποκτήσει πλέον έναν σταθερό θεσμικό πυρήνα μέσα στην Πολιτεία. Με τον ν. 4830/2021 δημιουργήθηκε ένα νέο πλαίσιο, το οποίο δεν περιορίζεται στην αντιμετώπιση μεμονωμένων περιστατικών, αλλά επιχειρεί να οργανώσει συνολικά την πρόληψη, την υπεύθυνη ιδιοκτησία, τη διαχείριση των αδέσποτων, την εποπτεία και τον έλεγχο.

Στην πράξη, έχουμε σήμερα το Εθνικό Μητρώο Ζώων Συντροφιάς pet.gov.gr, την Πανελλήνια Πλατφόρμα Υιοθεσίας, ψηφιακές διαδικασίες για την απώλεια και την εύρεση ζώων, συστηματικότερη παρακολούθηση της διαχείρισης των αδέσποτων από τους δήμους, προγράμματα εκπαίδευσης στελεχών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και πλέον ένα οργανωμένο θεσμικό πλαίσιο για την προστασία των ζώων σε συνθήκες φυσικών καταστροφών.

Το μεγαλύτερο στοίχημα για εμάς, όμως, παραμένει η εφαρμογή και, κυρίως, η πρόληψη. Κανένας νόμος και καμία ψηφιακή πλατφόρμα δεν μπορούν από μόνα τους να αλλάξουν την πραγματικότητα. Χρειάζεται συνέπεια από την Πολιτεία, τους δήμους και τις αρμόδιες αρχές, αλλά και υπεύθυνη στάση από όλους μας. Η πραγματική επιτυχία θα είναι να περιορίσουμε την ίδια την πηγή του προβλήματος: τη δημιουργία νέων αδέσποτων και τις εγκαταλείψεις.

Ο νόμος για την κακοποίηση των ζώων έγινε αυστηρότερος, όμως τα περιστατικά βίας συνεχίζονται. Είναι τελικά η βία κατά των ζώων η κορυφή ενός μεγαλύτερου «παγόβουνου»;

Η βία απέναντι στα ζώα δεν είναι ποτέ ένα μεμονωμένο περιστατικό ούτε μια «γραφική» παράβαση ήσσονος σημασίας. Είναι μια σοβαρή εκδήλωση εγκληματικότητας και πράγματι συνιστά την «κορυφή του παγόβουνου» μιας ευρύτερης βίαιης και αντικοινωνικής συμπεριφοράς.

Η διεθνής βιβλιογραφία επιβεβαιώνει σταθερά ότι τα ζώα αποτελούν συχνά τον πρώτο κρίκο στην αλυσίδα της βίας. Ο θύτης δοκιμάζει εκεί για πρώτη φορά την επιβολή και τον έλεγχο, πριν διοχετεύσει την ίδια κακοποιητική συμπεριφορά στο οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον (ενδοοικογενειακή ή διαπροσωπική βία). Η κακοποίηση ενός ζώου αποτελεί ένα ηχηρό προειδοποιητικό σήμα που η πολιτεία δεν μπορεί να αγνοεί.

Για την ουσιαστική αντιμετώπιση της βίας, η προσέγγισή μας δομείται σε τρεις βασικούς άξονες:

• Θεσμική ενοποίηση & διασταύρωση δεδομένων: Είναι απαραίτητο να θεσμοθετηθεί η συστηματική καταγραφή και η διασύνδεση των εγκλημάτων κατά των ζώων με τα περιστατικά ενδοοικογενειακής/διαπροσωπικής βίας και εγκληματικότητας στη χώρα μας, κάτι που μέχρι σήμερα απουσιάζει.
• Αποτελεσματική εφαρμογή & ελεγκτικοί μηχανισμοί: Η αυστηροποίηση του νόμου ήταν απαραίτητη, αλλά η καταστολή είναι μόνο η μία όψη. Απαιτούνται συστηματικοί έλεγχοι, άμεση διερεύνηση των καταγγελιών και συντονισμός των Αρχών στο πεδίο.
• Πρόληψη και καλλιέργεια ενσυναίσθησης: Η ριζική αντιμετώπιση απαιτεί επένδυση στην παιδεία από μικρή ηλικία. Ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία συμπεριφέρεται στα ζώα δείχνει το επίπεδο του σεβασμού της απέναντι στη ζωή συνολικά.

Η προστασία των ζώων συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια ολόκληρης της κοινωνίας. Η έγκαιρη παρέμβαση σε αυτά τα περιστατικά λειτουργεί προληπτικά για τη βία σε κάθε της μορφή.

Έχουμε πλέον ένα ψηφιακό εργαλείο που καταγράφει τα ζώα συντροφιάς. Μπορούμε σήμερα, χάρη στο pet.gov.gr, να ξέρουμε πού ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα με τα αδέσποτα και τις εγκαταλείψεις;

Για πρώτη φορά έχουμε τη δυνατότητα να αποκτούμε μια πολύ πιο ολοκληρωμένη και τεκμηριωμένη εικόνα. Πρέπει, όμως, να είμαστε ακριβείς ως προς το τι μπορούν να μας δείξουν τα δεδομένα.

Το Εθνικό Μητρώο Ζώων Συντροφιάς συγκεντρώνει σε ένα ενιαίο ψηφιακό περιβάλλον πληροφορία που στο παρελθόν ήταν κατακερματισμένη. Μπορούμε έτσι να γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για τα δεσποζόμενα και τα καταγεγραμμένα αδέσποτα ζώα, τις στειρώσεις, τις υιοθεσίες και τις ενέργειες των δήμων και να εντοπίζουμε τάσεις ή περιοχές όπου απαιτείται μεγαλύτερη παρέμβαση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα ψηφιακό σύστημα μπορεί να γνωρίζει αυτομάτως κάθε ζώο που βρίσκεται στον δρόμο ή να καταγράφει κάθε εγκατάλειψη τη στιγμή που συμβαίνει. Η ποιότητα της εικόνας εξαρτάται από τη συνεπή καταχώριση και επικαιροποίηση των στοιχείων από όλους τους εμπλεκόμενους.

Ακριβώς εκεί βρίσκεται και η μεγάλη αξία του pet.gov.gr: όσο πληρέστερα τροφοδοτείται το σύστημα, τόσο περισσότερο μπορούμε να περνάμε από τις εκτιμήσεις στα πραγματικά δεδομένα και από τις οριζόντιες παρεμβάσεις σε περισσότερο στοχευμένες πολιτικές.

Πόσο έτοιμη είναι η χώρα να προστατεύσει τα ζώα σε μια μεγάλη φυσική καταστροφή; Τι αλλάζει στην πράξη με τον νέο Εθνικό Μηχανισμό Προστασίας Ζώων;

Οι φυσικές καταστροφές των τελευταίων ετών μας έχουν δείξει με τον πιο έντονο τρόπο ότι τα ζώα πρέπει να αποτελούν μέρος του σχεδιασμού για την αντιμετώπιση μιας κρίσης και όχι μια παράμετρο που εξετάζεται εκ των υστέρων.

Με το νέο θεσμικό πλαίσιο, η Ελλάδα γίνεται η τρίτη χώρα στην Ευρώπη που εντάσσει θεσμικά την προστασία των ζώων κατά τη διάρκεια φυσικών καταστροφών στον επίσημο σχεδιασμό Πολιτικής Προστασίας. Πρόκειται για μια σημαντική αλλαγή: η μέριμνα για τα ζώα περνά πλέον από την αποσπασματική διαχείριση στο πεδίο σε έναν οργανωμένο και θεσμοθετημένο μηχανισμό πρόληψης, ετοιμότητας και απόκρισης.

Στην πράξη, ο Εθνικός Μηχανισμός οργανώνει τη διάσωση, την απομάκρυνση και ασφαλή μεταφορά, την προσωρινή φιλοξενία, την κτηνιατρική φροντίδα και, όπου απαιτείται, την επανένωση των ζώων με τους κηδεμόνες τους σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Παράλληλα, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για σαφέστερους ρόλους και καλύτερο συντονισμό μεταξύ της Πολιτείας, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των κτηνιάτρων, των οργανώσεων και των εθελοντών.

Η εμπειρία που έχουμε αποκτήσει από πραγματικές επιχειρήσεις στο πεδίο, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια μεγάλων πυρκαγιών, είναι πολύτιμη. Μας έχει δείξει τι λειτουργεί, πού υπάρχουν δυσκολίες και, κυρίως, πόσο σημαντικό είναι να υπάρχει προετοιμασία πριν εκδηλωθεί μια κρίση.

Καμία χώρα δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι απολύτως έτοιμη απέναντι σε κάθε πιθανή φυσική καταστροφή. Η ουσιαστική αλλαγή είναι να μην ξεκινά ο σχεδιασμός την ώρα της κρίσης. Να υπάρχει ήδη σχέδιο, σαφείς αρμοδιότητες και δυνατότητα άμεσης κινητοποίησης. Αυτό είναι το βήμα που κάνει σήμερα η Ελλάδα: εντάσσει θεσμικά τα ζώα στον σχεδιασμό της Πολιτικής Προστασίας και δημιουργεί έναν μόνιμο μηχανισμό για την προστασία τους όταν μια φυσική καταστροφή πλήττει μια περιοχή.

Έχετε υπηρετήσει στην Αστυνομία και έχετε γράψει ένα αναλυτικό εγχειρίδιο για τη διαχείριση περιστατικών κακοποίησης. Έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει πλέον η ΕΛ.ΑΣ. αυτά τα περιστατικά;

Έχοντας υπηρετήσει στην Ελληνική Αστυνομία, γνωρίζω από πρώτο χέρι την ανάγκη του αστυνομικού στο πεδίο για ξεκάθαρα, πρακτικά εργαλεία. Ο σκοπός του εγχειριδίου ήταν ακριβώς αυτός: να μετουσιώσει ένα σύνθετο νομοθετικό πλαίσιο σε εφαρμόσιμη πρακτική.

Ως προς το ερώτημά σας αν έχει αλλάξει η αντιμετώπιση από την ΕΛ.ΑΣ., η απάντηση είναι σαφώς καταφατική. Η κακοποίηση ζώων αντιμετωπίζεται πλέον συστηματικά ως ένα πολύ σοβαρό αδίκημα. Υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και τα στελέχη γνωρίζουν ότι τέτοιες καταγγελίες απαιτούν άμεση και τεκμηριωμένη δράση.

Παρά την ουσιαστική πρόοδο, ωστόσο, η εφαρμογή του νόμου υπολείπεται ακόμη των προσδοκιών μας. Ένα αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο δεν αρκεί από μόνο του για να ανατρέψει ριζωμένες νοοτροπίες δεκαετιών, που συχνά αντιμετωπίζουν τα ζώα ως χρηστικά, «αναλώσιμα» αντικείμενα.

Για να καλύψουμε τα κενά που υπάρχουν στον μηχανισμό πρόληψης και διαχείρισης, έχουμε θέσει δύο ξεκάθαρες προτεραιότητες:

• Θεσμική εκπαίδευση στην Αστυνομική Ακαδημία: Έχουμε καταθέσει πρόταση να ενταχθεί η νομοθεσία για τα ζώα ως αυτοτελής διδακτική ενότητα, αντικαθιστώντας τις σημερινές περιστασιακές διαλέξεις. Οι νέοι αστυνομικοί οφείλουν να αποφοιτούν πλήρως καταρτισμένοι στη βεβαίωση παραβάσεων και τη θεμελίωση των υποθέσεων.
• Συστηματικοί έλεγχοι στην πηγή του προβλήματος: Όσο αυστηρές κι αν είναι οι κυρώσεις, η κύρια «δεξαμενή» των αδέσποτων παραμένουν τα δεσποζόμενα ζώα. Χωρίς συστηματικούς ελέγχους στους ιδιοκτήτες (π.χ. για ηλεκτρονική σήμανση και στείρωση), η ανακύκλωση του προβλήματος θα συνεχίζεται.

Η αλλαγή της κοινωνικής νοοτροπίας απαιτεί χρόνο. Χτίζεται, όμως, βήμα-βήμα μέσα από τη διαρκή εκπαίδευση των Αρχών, τη συνεργασία όλων των φορέων και την αταλάντευτη εφαρμογή του νόμου.

Ποια εικόνα έχετε σχηματίσει για τους δήμους της Θεσσαλονίκης σε ό,τι αφορά τη διαχείριση των αδέσποτων; Πού βλέπετε πρόοδο και πού χρειάζεται περισσότερη δουλειά;

Για δεκαετίες, η μέριμνα για τα αδέσποτα απουσίαζε από την αυτοδιοικητική κουλτούρα. Σήμερα, καταγράφεται μια ενθαρρυντική μετατόπιση. Στην Π.Ε. Θεσσαλονίκης, Δήμοι όπως o Πυλαίας Χορτιάτης, ο Παύλος Μελάς, ο Θερμαϊκός και η Καλαμαριά παρουσιάζουν πολύ καλή εικόνα, αποδεικνύοντας ότι όταν υφίσταται αυτοδιοικητική βούληση, συνέργειες και αμοιβαιότητα με τη φιλοζωική κοινότητα παράγεται έργο. Αν το καταφέρνουν ορισμένοι, μπορούν να το πετύχουν όλοι.

Με τον Ν. 4830/2021, η διαχείριση των αδέσποτων δεν είναι προαιρετική φιλανθρωπία, αλλά ρητή νομική υποχρέωση των Ο.Τ.Α., οι οποίοι οφείλουν να τη βλέπουν ως τμήμα της εικόνας και της ποιότητας ζωής της πόλης τους.

Ωστόσο, για να λύσουμε το πρόβλημα, δεν αρκεί να δείχνουμε μόνο προς «τα πάνω», δηλαδή προς τους Δήμους. Το πρόβλημα ξεκινά από «κάτω»: από την αυλή, το χωριό, το κάθε σπίτι.

Η πραγματικότητα είναι μία: οι ανεξέλεγκτες γέννες των δεσποζόμενων ζώων είναι η νούμερο ένα αιτία δημιουργίας ΝΕΩΝ αδέσποτων. Κάθε «τυχαία» ή μη καταγεγραμμένη γέννα στο σπίτι τροφοδοτεί μια μελλοντική στρατιά αδέσποτων στο δρόμο.

Για να υπάρξει πραγματική αλλαγή, ο σχεδιασμός μας δομείται σε συγκεκριμένους άξονες:

• Υπεύθυνη ιδιοκτησία στην πράξη: Η μείωση των αδέσποτων ξεκινά μέσα στο σπίτι. Απαιτείται σήμανση και καταγραφή στο Ε.Μ.Ζ.Σ., στείρωση ή αποστολή DNA, και αυστηρή τήρηση της νόμιμης διαδικασίας για την αναπαραγωγή.
• Εντατικοί έλεγχοι στην πηγή: Απαιτούνται δημοτικά κτηνιατρεία και μαζικές στειρώσεις, αλλά κυρίως αυτεπάγγελτοι έλεγχοι από την ΕΛ.ΑΣ. και τις συναρμόδιες αρχές στους ιδιοκτήτες ζώων συντροφιάς.
• Καταφύγια προσωρινής φροντίδας, όχι «φυλακές»: Τα καταφύγια είναι χώροι προσωρινής φιλοξενίας και θεραπείας μέχρι την υιοθεσία. Όσα κι αν φτιάξουμε, θα γεμίζουν αμέσως αν δεν σταματήσει η εισροή νέων ζώων από τα σπίτια.
• Διευρυμένη και συμπεριληπτική συνεργασία: Η επιτυχία των Δήμων δεν κρίνεται από τη συνεργασία με μία «προνομιακή» οργάνωση, ούτε από συγκρούσεις. Απαιτείται ένα ανοιχτό σχήμα συνεργασίας με όλα τα φιλοζωικά σωματεία και τους ανεξάρτητους εθελοντές της περιοχής.

Η αλλαγή νοοτροπίας και η αποσυμφόρηση των δημόσιων χώρων απαιτούν χρόνο, συντονισμό, υπομονή και επιμονή από όλους μας. Το μήνυμα, όμως, παραμένει απλό και ξεκάθαρο: Γινόμαστε υπεύθυνοι ιδιοκτήτες σήμερα, για να μην έχουμε αδέσποτα αύριο.

Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος των δημοτικών κτηνιατρείων στην προστασία των ζώων συντροφιάς; Υπάρχει σχεδιασμός για την ενίσχυση και τη δημιουργία περισσότερων σε όλη τη χώρα;

Τα δημοτικά κτηνιατρεία μπορούν να αποτελέσουν έναν από τους σημαντικότερους κρίκους ενός ολοκληρωμένου προγράμματος διαχείρισης αδέσποτων ζώων. Δίνουν τη δυνατότητα στους δήμους να οργανώνουν συστηματικότερα στειρώσεις, σημάνσεις, εμβολιασμούς, κτηνιατρικούς ελέγχους και περίθαλψη και, κυρίως, να αποκτούν σταθερή επιχειρησιακή δυνατότητα αντί να λειτουργούν μόνο όταν προκύπτει ένα έκτακτο περιστατικό.

Δεν υπάρχει, ωστόσο, μία λύση που να μπορεί να εφαρμοστεί με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους δήμους της χώρας. Οι ανάγκες ενός μεγάλου αστικού δήμου είναι διαφορετικές από εκείνες ενός μικρού νησιωτικού ή ορεινού δήμου. Σε ορισμένες περιπτώσεις η δημιουργία δημοτικού κτηνιατρείου μπορεί να είναι η καταλληλότερη επιλογή, ενώ σε άλλες μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικότερα διαδημοτικές συνεργασίες ή συνεργασίες με ιδιώτες κτηνιάτρους.

Εκείνο που έχει σημασία είναι κάθε δήμος να έχει πραγματική και σταθερή πρόσβαση στις κτηνιατρικές υπηρεσίες που χρειάζεται για να εφαρμόσει ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα. Η ενίσχυση αυτής της δυνατότητας είναι κρίσιμη, γιατί χωρίς επαρκή κτηνιατρική κάλυψη δεν μπορούμε να μιλάμε ούτε για αποτελεσματικές στειρώσεις ούτε για ουσιαστική πρόληψη και διαχείριση των αδέσποτων.

Μπορούμε πραγματικά να μιλάμε για μια κοινωνία χωρίς εγκαταλείψεις και κακοποίηση ζώων αν δεν ξεκινήσουμε από τα παιδιά; Τι ρόλο μπορεί να παίξει το σχολείο σε αυτή την αλλαγή;

Αν θέλουμε να αλλάξουμε πραγματικά και σε βάθος χρόνου τη σχέση της κοινωνίας μας με τα ζώα, η εκπαίδευση των παιδιών είναι καθοριστική. Γιατί η φιλοζωία δεν είναι απλώς η αγάπη για ένα κατοικίδιο. Είναι σεβασμός στη ζωή, υπευθυνότητα, ενσυναίσθηση και κατανόηση ότι ένα ζώο δεν είναι αντικείμενο που αποκτούμε και εγκαταλείπουμε όταν αλλάξουν οι συνθήκες της ζωής μας.

Το σχολείο μπορεί να παίξει πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτή την αλλαγή. Όχι μόνο μεταδίδοντας γνώσεις για τις ανάγκες και την υπεύθυνη φροντίδα ενός ζώου, αλλά καλλιεργώντας στάσεις και αξίες που τα παιδιά θα μεταφέρουν μαζί τους στην ενήλικη ζωή τους.

Γι’ αυτό και δίνουμε ιδιαίτερη έμφαση στη νέα γενιά. Θέλουμε τα παιδιά να γνωρίζουν τι σημαίνει υπεύθυνη συμβίωση με ένα ζώο, να μπορούν να αναγνωρίζουν τον σεβασμό αλλά και την κακοποίηση και να κατανοούν ότι η προστασία των ζώων είναι ευθύνη όλων μας.

Αυτή είναι και η ουσία του οράματός μας όταν λέμε ότι «Δημιουργούμε τη Γενιά της Καλοσύνης». Δεν είναι απλώς ένα μήνυμα. Είναι ένας μακροπρόθεσμος στόχος: τα παιδιά που σήμερα μαθαίνουν να σέβονται και να προστατεύουν τα ζώα να είναι οι αυριανοί πολίτες που δεν θα θεωρούν την εγκατάλειψη, την αδιαφορία ή την κακοποίηση αποδεκτές συμπεριφορές.