Ένας… κινητός μετεωρολογικός σταθμός στους δρόμους της Θεσσαλονίκης

Ένας… κινητός μετεωρολογικός σταθμός «σάρωσε» για πρώτη φορά τους δρόμους της Θεσσαλονίκης την τελευταία εβδομάδα του Αυγούστου. Στόχος ήταν η συγκέντρωση στοιχείων για το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, φαινόμενο που συχνά αναφέρεται στη Θεσσαλονίκη, αλλά και την καταγραφή των χαρακτηριστικών της θαλάσσιας αύραςστην ευρύτερη περιοχή του αστικού συγκροτήματος της Θεσσαλονίκης, πάντα μέσα από το πρίσμα της συνεχώς εντεινόμενης κλιματικής αλλαγής.

Όπως εξηγεί στο TheOpinion ο υπεύθυνος Καθηγητής του τμήματος Φυσικής του ΑΠΘ, Δημήτρης Μελάς, «η αστική θερμική νησίδα είναι ιδιαίτερα έντονη στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για μια πυκνοδομημένη πόλη, με περιορισμένο πράσινο στο κέντρο και έντονο κυκλοφοριακό φόρτο. Οι μετεωρολογικές μετρήσεις δείχνουν πως η πόλη είναι κατά μέσο όρο 2,5°C θερμότερη από τις γύρω περιοχές, κυρίως, κατά τη διάρκεια της νύχτας, όταν απελευθερώνεται η θερμότητα η οποία έχει αποθηκευτεί μέσα στη μέρα. Ο ανθρώπινος οργανισμός χρειάζεται χαμηλές θερμοκρασίες για ξεκούραση και ρύθμιση των φυσιολογικών του λειτουργιών και οι θερμές αστικές νύχτες δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για κάτι τέτοιο».

Μάλιστα, σύμφωνα με τον ίδιο, «αν και ακούγεται παράδοξο, κατά τη διάρκεια της ημέρας, η διαφορά θερμοκρασίας μειώνεται, και μηδενίζεται τις απογευματινές ώρες, λόγω, μεταξύ άλλων, και της ευεργετικής επίδρασης της θαλάσσιας αύρας, η οποία δροσίζει σε κάποιον βαθμό την πόλη».

Τι είναι η θαλάσσια αύρα

Η θαλάσσια αύρα είναι το μετεωρολογικό φαινόμενο που οφείλεται στη διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ του ατμοσφαιρικού αέρα επάνω από την ξηρά και τη θάλασσα. Σε πολύ αδρές γραμμές η διαφορά της θερμοκρασίας και πίεσης οδηγεί στην μετακίνηση αερίων μαζών (άνεμος) από τη θάλασσα προς την ξηρά. Το φαινόμενο είναι ισχυρότερο τις θερμές ώρες της ημέρας (μεσημέρι και απόγευμα) κατά τη διάρκεια της θερμής περιόδου του έτους (κυρίως των καλοκαιρινών μηνών).

Μια αντίστροφη, αλλά σημαντικά ασθενέστερη, κίνηση αερίων μαζών αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια της νύχτας (απόγειος αύρα) οπότε η διαφορά θερμοκρασίας, και κατ’ επέκταση βαρομετρικής πίεσης, μεταξύ ξηράς και θάλασσας αντιστρέφεται. Η επίδραση της θαλάσσιας αύρας στη Θεσσαλονίκη, όπως και σε όλες της περιοχές όπου αυτή αναπτύσσεται, είναι πολλαπλή και συνήθως ευεργετική, αφού κατά τις θερμές ώρες των καλοκαιρινών ημερών μεταφέρει προς το εσωτερικό της πόλης ψυχρότερες αέριες μάζες και αναπτύσσει ασθενείς ανέμους που μετριάζουν το αίσθημα δυσφορίας.

Η αστική θερμική νησίδα

Η θαλάσσια αύρα επιδρά, όπως είναι αναμενόμενο και στην αστική θερμική νησίδα. Ως αστική θερμική νησίδα ορίζεται το φαινόμενο κατά το οποίο οι αστικές περιοχές είναι θερμότερες από τις γειτονικές αγροτικές και περιαστικές, κυρίως λόγω της ανθρώπινης δραστηριότητας και των υλικών δόμησης και της μορφολογίας των πόλεων. Το φαινόμενο είναι εντονότερο τις νυχτερινές ώρες και κυρίως όταν οι άνεμοι είναι ασθενείς και ο ουρανός ανέφελος. Κάποιοι από τους κυριότερους λόγους δημιουργίας της αστικής θερμικής νησίδας είναι η υψηλή θερμοχωρητικότητα των υλικών δόμησης (άσφαλτος, σκυρόδεμα κλπ), η έλλειψη χώρων πρασίνου και σκίασης, και οι ανθρώπινες δραστηριότητες που εκλύουν μεγάλα ποσά θερμότητας (κίνηση οχημάτων, κλιματισμός κλπ).

Ο σκοπός της καμπάνιας των μετρήσεων

Η καμπάνια μετρήσεων στη Θεσσαλονίκη στοχεύει να αποτυπώσει με μετρήσιμα και αδιαμφισβήτητα στοιχεία την επίδραση της έντονης αστικοποίησης της πόλης, ενώ παράλληλα επιδιώκει να προτείνει βιώσιμες και αποτελεσματικές δράσεις για τον μετριασμό του αποτυπώματος της κλιματικής αλλαγής.

Πρώτο βήμα της καμπάνιας είναι η καταγραφή των διαφορών μεταξύ του κέντρου, των διαφόρων περιοχών της πόλης και των περιαστικών περιοχών. Η εγκατάσταση μετεωρολογικών σταθμών βοηθά αδιαμφισβήτητα στον εντοπισμό των συστηματικών αποκλίσεων της θερμοκρασίας μεταξύ αυτών των περιοχών.

Τόσο το ΑΠΘ όσο και το Εθνικό Αστεροσκοπείο έχουν εγκαταστήσει ένα μεγάλο αριθμό μετεωρολογικών σταθμών, τόσο εντός του αστικού ιστού όσο και σε περιαστικές περιοχές. Παρόλα αυτά είναι πρακτικά αδύνατο να εγκατασταθούν μετεωρολογικοί σταθμοί σε κάθε περιοχή και γειτονιά της πόλης, τόσο λόγω του αυξημένου κόστους εγκατάστασης και συντήρησης όσο και λόγω των προϋποθέσεων που πρέπει να πληρούνται για την ορθή λειτουργία τους. Για τον λόγο αυτό και υλοποιήθηκε η εν λόγω καμπάνια μετρήσεων με κινητό μετεωρολογικό σταθμό.

Η συνεχόμενη καταγραφή θερμοκρασίας, υγρασίας και ανέμου καθώς το όχημα που μεταφέρει τον κινούμενο μετεωρολογικό σταθμό κινείται μέσα στην πόλη, μας δίνουν πολύτιμες πληροφορίες για το θερμοκρασιακό καθεστώς σε επίπεδο δρόμων και μέσα στις γειτονιές.

Η διαδρομή

Στην εικόνα παρουσιάζεται η διαδρομή που επιλέχθηκε ώστε να καλυφθεί κατά το δυνατό καλύτερα τόσο το αστικό όσο και περιαστικό τμήμα του πολεοδομικού συγκροτήματος της Θεσσαλονίκης. Κατά το διάστημα 25 έως 31 Αυγούστου 2025 πραγματοποιήθηκαν εννέα καλύψεις της διαδρομής, σε συγκεκριμένες περιόδους της ημέρας: τις πρώτες πρωινές ώρες, οπότε καταγράφονται οι χαμηλότερες θερμοκρασίες και μπορεί να αναπτυχθεί απόγειος αύρα, τις μεσημβρινές ώρες, οπότε καταγράφονται οι υψηλότερες θερμοκρασίες και ισχυρή θαλάσσια αύρα, και κοντά στα μεσάνυχτα οπότε θαλάσσια και απόγειος αύρα είναι συνήθως ιδιαίτερα εξασθενημένες.

Το έργο CLIMPACT

Σύμφωνα με τον μετεωρολόγο, συνεργάτη του Εθνικού Αστεροσκοπείου, Σάκη Καραγιαννίδη, πρόκειται για μια καμπάνια μετρήσεων που εντάχθηκε στο «Εθνικό Δίκτυο Έρευνας για την Κλιματική Αλλαγή και τις Επιπτώσεις της – CLIMPACT», μια διεπιστημονική κοινοπραξία, στην οποία συμμετέχει η πλειονότητα των ακαδημαϊκών και ερευνητικών φορέων της χώρας που σχετίζονται με το θέμα της Κλιματικής Αλλαγής. Συμμετέχουν συνολικά 28 ακαδημαϊκοί και επιστημονικοί φορείς από την Ελλάδα και την Κύπρο, με το  Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών να έχει θέση συντονιστή και το ΑΠΘ να είναι συντονιστής του πυλώνα  που εστιάζει στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής σε κρίσιμους τομείς της Εθνικής οικονομίας με έμφαση σε υγεία και ενέργεια. Το έργο υποστηρίζεται από τη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας.