Μιλάς Ελληνικά… και δεν το ξέρεις!

Γιορτάζοντας την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας

Πάντα με γοήτευε η ιδέα μιας γλώσσας: οι λέξεις, η δομή, ο μηχανισμός, ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι μετατρέπουν τις σκέψεις τους σε λόγο και προσπαθούν να επικοινωνήσουν μεταξύ τους.

Πιστεύω ότι μια γλώσσα είναι ο καθρέφτης της ψυχής, του πολιτισμού και του πολιτισμού του λαού που τη δημιούργησε. Όπως λέει η Helene Glykatzi Arhweler, «η γλώσσα είναι το λογισμικό του πολιτισμού».

Και η αγάπη μου για την ελληνική γλώσσα είναι βαθιά και αδιαπραγμάτευτη. Σήμερα, θα ήθελα να τη μοιραστώ μαζί σας.

Ας ξεκινήσω με μια μικρή ιστορία για το πώς άρχισε όλο αυτό… Φανταστείτε… Καλοκαίρι, Αύγουστος, Λειψοί, ένα μικρό νησί των Δωδεκανήσων… Ένα γραφικό λιμανάκι με λευκά σπίτια, η θάλασσα ήρεμη και ο ήλιος να ετοιμάζεται να δύσει. Κάθομαι άνετα σε μια ταβέρνα δίπλα στο κύμα, πίνοντας ούζο με τον αγαπημένο μου φίλο Περικλή.

Τα καράβια πάνε κι έρχονται, οι τουρίστες το ίδιο, και σύντομα ξεκινάει η ίδια συζήτηση με τους ξένους στο διπλανό τραπέζι:

«Είναι η πρώτη σας φορά στην Ελλάδα;» Ναι ή όχι — δεν έχει σημασία η απάντηση.

«Πώς σας φαίνεται;»

«Ω, είναι φανταστικά! Ο ήλιος, η θάλασσα, το φαγητό, οι άνθρωποι… Αλλά η γλώσσα σας είναι τόσο δύσκολη!»

Εδώ ξεκινούσε το παιχνίδι μας, με απλές ερωτήσεις: «Ήρθατε με αεροπλάνο;», «Πήγατε στο Μουσείο της Ακρόπολης;», «Βγάλατε φωτογραφίες του Παρθενώνα; – μοναδική αρχιτεκτονική» που κατέληγε με τις ελληνικές λέξεις που είχαν χρησιμοποιήσει όπως:

Photograph από το φωτογραφία, από το φως και το γραφή — να γράφεις το φως.

Museum από το μουσείον, τον Ναό των Μουσών.

Camera από το καμάρα, οτιδήποτε με θολωτή οροφή.

Telephone από το τήλε και το φωνή — η φωνή που έρχεται από μακριά.

Architecture – αρχιτεκτονική, airplane – αεροπλάνο και τόσα άλλα…

Το συμπέρασμα ήταν πάντα το ίδιο: αγαπητοί φίλοι από Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, μιλάτε ελληνικά — απλώς δεν το ξέρατε.

Ο Περικλής κι εγώ κάναμε παιχνίδι την ανακάλυψη των ελληνικών λέξεων κάθε φορά για να τις μοιραζόμαστε με τους νέους μας φίλους. Σύντομα γεννήθηκε η ιδέα: γιατί να μην δημιουργήσουμε έναν κατάλογο ελληνικών λέξεων ως αναμνηστικό για τους φίλους μας; Πώς θα μπορούσαμε να την κάνουμε εύκολη στην ανάγνωση, ώστε να συνειδητοποιήσουν ότι ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΙΔΙΟ! Η προφορά μπορεί να διαφέρει λίγο, αλλά η λέξη πολλές φορές είναι ίδια.

Η λύση: παρουσιάζουμε τις λέξεις αλφαβητικά σε τρεις στήλες:

1. Η αγγλική λέξη που προέρχεται από ελληνικά

2. Οδηγός προφοράς — η ελληνική λέξη με λατινικούς χαρακτήρες

3. Η ελληνική λέξη στα ελληνικά

Έτσι γεννήθηκε το βιβλίο μου “You Speak Greek, You Just Don’t Know It”.

Άρχισα κυριολεκτικά από το «Α» σε κάθε αγγλικό λεξικό που βρήκα, διασταυρώνοντας κάθε λέξη με λεξικά της ελληνικής και αρχαίας ελληνικής. Λέξεις όπως machine από το μηχανή, police από το πόλις, idiot από το ιδιώτης κ.ο.κ. Η λίστα μεγάλωνε διαρκώς…

Όσο περισσότερα έψαχνα, τόσο πιο περήφανη ένιωθα για αυτή τη γλώσσα που είχα θεωρήσει δεδομένη. Είχα γεννηθεί Ελληνίδα, μιλούσα ελληνικά όλη μου τη ζωή, αλλά ποτέ δεν την εκτιμούσα πλήρως. Άλλοι, σημαντικοί διανοούμενοι διαχρονικά, την εκτιμούσαν σαφώς.

Όπως είπε ο Βολταίρος, ας γίνει η ελληνική κοινή γλώσσα όλων των ανθρώπων. Η Helen Keller χαρακτήρισε τα ελληνικά «το βιολί της ανθρώπινης σκέψης». Ο Francisco Adrados υπενθυμίζει ότι όλες οι γλώσσες δανείζονται από την ελληνική.

Η μαγεία της ελληνικής γλώσσας

Πρώτα απ’ όλα, η ελληνική είναι αρχαία. Δεν είναι μόνο η «μητέρα», αλλά και η «προγιαγιά» όλων των γλωσσών! Μαζί με τα κινέζικα, είναι από τις λίγες ζωντανές γλώσσες με συνεχόμενη παρουσία του ίδιου λαού στον ίδιο τόπο για 4.000 χρόνια. Η συνέχεια είναι εμφανής• ακόμα και σήμερα χρησιμοποιούμε περίπου 2.500 λέξεις από τον Όμηρο στην καθημερινή μας γλώσσα.

Σε κάθε επίπεδο, η ελληνική γλώσσα είναι μία από τις πλουσιότερες, πιο ακριβείς και λογικές γλώσσες όλων των εποχών. Κάθε λέξη έχει λόγο ύπαρξης. Υπάρχει άμεση σχέση ανάμεσα στη λέξη και στο νόημά της. Δεν είναι τυχαίο ότι για τους Έλληνες η ίδια λέξη περικλείει την ομιλία, τη λογική και τη νοητική διεργασία, την αιτιολόγηση: «λόγος».

Και μετά, υπάρχει η μαγεία της ιστορίας που φέρουν τόσες ελληνικές λέξεις:

Λέμε, για παράδειγμα, «he spoke in a stentorian voice» – «Μίλησε με στεντόρεια φωνή»• η λέξη «Stentorian» δεν σημαίνει απλώς δυνατή φωνή• είναι η φωνή του Στέντορα, του αγγελιοφόρου των ελληνικών δυνάμεων στον Τρωικό Πόλεμο. Ο Όμηρος έλεγε ότι η φωνή του ήταν «ισχυρή όσο οι φωνές πενήντα ανδρών μαζί».

Η λέξη «Laconic» – «Λακωνικός» δεν είναι απλώς συνώνυμο του «σύντομος». Περιγράφει τον τρόπο ζωής των Σπαρτιατών στη Λακωνία, τη φιλοσοφία τους για τη ζωή: απλότητα και αυστηρότητα.

Ο «Mentor» – «Μέντωρ» δεν είναι απλώς σύμβουλος. Ήταν ο πιστός φίλος του Οδυσσέα, που ανέλαβε την εκπαίδευση του γιου του, Τηλέμαχου.

Όλες οι γλώσσες δανείζονται και δίνουν λέξεις η μία στην άλλη.

Όμως… ο αριθμός των λέξεων που η ελληνική έχει δανείσει σε γλώσσες σε όλο τον κόσμο κάνει τεράστια διαφορά. Ας μιλήσουμε με αριθμούς:

Στο λεξικό Merriam-Webster, από περίπου 167.000 λέξεις, οι 43.000 είναι ελληνικές — το 25% της αγγλικής γλώσσας — δηλαδή, μία στις τέσσερις λέξεις της αγγλικής έχει ελληνική προέλευση!

Κι αν λάβουμε υπόψη τα ελληνικά στοιχεία που σχηματίζουν λέξεις, τότε ο αριθμός λέξεων στην αγγλική και στη διεθνή επιστημονική ορολογία φτάνει τις 235.000!

Ένα μεγάλο ποσοστό ελληνικών συναντά κανείς σχεδόν σε κάθε πεδίο, από την τέχνη έως τις επιστήμες:

Ανατομία, Αρχιτεκτονική, Μουσική, Θέατρο, Λογοτεχνία, Γραμματική, Αστρονομία, Βιολογία, Βοτανική, Μαθηματικά, Γεωμετρία, Γεωλογία, Ζωολογία, Ανθρωπολογία, Ιατρική, Φαρμακευτική, Φυσική, Χημεία, Πολιτική, Θεολογία κ.ά.

Στην επιστημονική ορολογία, για παράδειγμα στη βοτανική και στη ζωολογία, πάνω από 50% των λέξεων και στοιχείων λέξεων είναι ελληνικά. Στην ιατρική ορολογία, το ποσοστό ξεπερνά το 60%! Και δεν μπορώ παρά να αναρωτιέμαι πώς οι γιατροί στο Ηνωμένο Βασίλειο ή στις ΗΠΑ προφέρουν λέξεις όπως arteriosclerosis, thrombophlebitis, electroencephalogram ή otorhinolaryngologist — λέξεις που είναι γλωσσικοί γρίφοι ακόμα και για εμάς τους Έλληνες, ειδικά μετά από ένα ποτήρι κρασί ή δύο…

Όλες οι γλώσσες δανείζονται λέξεις η μία από την άλλη.

Όμως… δεν έχουν όλες οι λέξεις το ίδιο βάρος. Ναι, στα ελληνικά χρησιμοποιούμε τη λέξη «fastfood» — τη δανειστήκαμε από τα αγγλικά. Και σίγουρα θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τον Lord Sandwich για τη συνεισφορά του στο ελληνικό λεξιλόγιο και στη γαστρονομία γενικότερα.

Αλλά λέξεις όπως «δημοκρατία», «φιλοσοφία», «λογική», «θέατρο», «διάλογος» ή «τραγωδία» έχουν διαφορετικό βάρος…

Δεν είναι απλώς λέξεις.

Είναι θεμελιώδεις έννοιες της σκέψης και εκφράσεις πνευματικού πολιτισμού. Μια ακόμα αρετή της ελληνικής γλώσσας είναι η ικανότητά της να πλάθει λέξεις, συνδυάζοντας προθέματα και επιθέματα, πολλαπλασιάζοντας έτσι το λεξιλόγιο και δημιουργώντας λέξεις με αμέτρητες δυνατότητες χρήσης. Σύμφωνα με το Webster's New International Dictionary, «τα λατινικά και τα ελληνικά, ειδικά τα ελληνικά, αποτελούν ανεξάντλητη πηγή για τη δημιουργία επιστημονικών όρων». Αυτό συμβαίνει ακόμα και σήμερα.

Ακόμα και η λέξη δύναμις πέρασε στα αγγλικά ως dynamite, όταν ο Αλφρεντ Νόμπελ την υιοθέτησε για την ανακάλυψή του.

Κατανοώ ότι η ελληνική θεωρείται μάλλον δύσκολη γλώσσα για έναν ξένο. Είμαι βέβαιη ότι όλοι έχουν χρησιμοποιήσει έστω μία φορά την έκφραση «it’s all Greek to me». Και πράγματι, είναι όλα ελληνικά!

Ο πρώην Πρωθυπουργός και Καθηγητής Ξενοφών Ζολώτας έδωσε δύο αξέχαστες ομιλίες το 1957 και το 1959 στην Ουάσιγκτον. Η γλώσσα που του ζητήθηκε να χρησιμοποιήσει ήταν τα αγγλικά. Η απάντησή του — και παραθέτω:

«Πάντοτε ήθελα να απευθυνθώ σε αυτή τη Συνέλευση στα ελληνικά, αλλά συνειδητοποίησα ότι θα ήταν πράγματι “ελληνικά” για όλους τους παρευρισκόμενους σε αυτήν την αίθουσα. Ανακάλυψα όμως ότι μπορούσα να κάνω την ομιλία μου στα ελληνικά, η οποία θα ήταν ακόμη αγγλικά για όλους. Με την άδειά σας, κύριε Πρόεδρε, θα το κάνω τώρα, χρησιμοποιώντας, με εξαίρεση τα άρθρα και τις προθέσεις, μόνο ελληνικές λέξεις».

Και έτσι έκανε. Το ακροατήριο δεν αντιμετώπισε κανένα πρόβλημα στην κατανόηση της ομιλίας.

Η επιρροή της ελληνικής ξεπερνά κατά πολύ τα αγγλικά.

Και να κάτι διασκεδαστικό…

Η λέξη church στα αγγλικά προέρχεται από το ελληνικό «κυριακόν δώμα», το σπίτι του Κυρίου.

Η ίδια λέξη έγινε Kirche στα γερμανικά.

Όμως η ελληνική λέξη για «εκκλησία» έδωσε τη λέξη église στα γαλλικά και iglesia στα ισπανικά.

Η ελληνική λέξη «αποθήκη» έδωσε τη Apotheke – φαρμακείο – στα γερμανικά, την apothecary στα αγγλικά και τη boutique – κατάστημα – στα γαλλικά.

Το ελληνικό πνεύμα και το λεξιλόγιο έχουν γονιμοποιήσει ολόκληρη την Ευρώπη και όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες.

Κι αυτό είναι πιθανό ένας από τους λόγους που:

ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ Γκαίτε έλεγε «οι Έλληνες είναι οι δάσκαλοί μου»,

ο Μπέρναρντ Σω έλεγε ότι αν στο σπίτι σου δεν υπάρχουν τα έργα των Αρχαίων Ελλήνων,

ζεις σε ένα σπίτι χωρίς φως,

ο Βίκτωρ Ουγκό θεωρούσε εξαιρετικό να κατάγεσαι από τη χώρα που έδωσε φως στον κόσμο,

και ο Φρίντριχ Νίτσε έλεγε ότι οι Αρχαίοι Έλληνες είναι οι αθάνατοι παιδαγωγοί της Ανθρωπότητας.

Ο Λουκρήτιος είχε πιο χιουμοριστική προσέγγιση: «Κάποιος Έλληνας ήταν πάντα πρώτος!»

Η ελληνική γλώσσα είναι παντού και να μερικά παραδείγματα.

Ας ξεκινήσουμε με το αλφάβητο.

Alphabet είναι η ελληνική λέξη Αλφάβητα, που περιγράφει τα δύο πρώτα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου, το Άλφα και το Βήτα.

Ένα ακόμη διάσημο ελληνικό γράμμα είναι το π (Pi). Ο αριθμός π είναι η πιο γνωστή μαθηματική σταθερά, η αναλογία της περιφέρειας ενός κύκλου προς τη διάμετρό του, ίση με 3,14159. Αλλά και το φ (Phi) στα Μαθηματικά, που συνδέεται στενά με την ακολουθία Fibonacci, αντιπροσωπεύει τη Χρυσή Τομή (Golden Ratio), έναν άρρητο αριθμό που εκφράζει μια συγκεκριμένη, αρμονική αναλογία μεταξύ δύο ποσοτήτων. Οι φοιτητικές αδελφότητες στις ΗΠΑ, χρησιμοποιούν γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου, για τις ονομασίες τους.

Τι γίνεται με τους αριθμούς;

Ίσως να μην ξέρουν οι ξενόγλωσσοι να μετρούν ένα, δύο, τρία… αλλά ξέρουν λέξεις όπως trilogy, pentagon, octopus, decade…

Ας περάσουμε στις μονάδες μέτρησης που χρησιμοποιούν πολλά ελληνικά προθήματα:

nano-, micro-, kilo-, mega-, giga-, tera-, dyne, erg, meter, kilogram, kilometer, litre, megacycle…

νάνο-, μικρο-, κιλο-, μέγα-, γίγα-, τέρα-, δύνη, έργιο, μέτρο, χιλιόγραμμο, χιλιόμετρο, λίτρο, μικρόν, μεγάκυκλος.

Λέξεις στην πολιτική:

anarchy, aristocracy, democracy, diplomacy, economy, ideology, monarchy, politics, political asylum, tyranny…

αναρχία, αριστοκρατία, δημοκρατία, διπλωματία, οικονομία, ιδεολογία, μοναρχία, πολιτική, πολιτικό άσυλο, τυραννία.

Στη μουσική:

Acoustics, aria, chord, harmony, hymn, lyric, melody, monophony, orchestra, organ, polyphony, rhapsody, symphony, tone…

ακουστική, άρια, χορδή, αρμονία, ύμνος, λυρικός, μελωδία, μονοφωνία, ορχήστρα, όργανο, πολυφωνία, ραψωδία, συμφωνία, τόνος.

Στο θέατρο:

character, choreography, chorus, comedy, dialogue, drama, melodrama, mime, monologue, protagonist, scene, tragedy…

χαρακτήρας, χορογραφία, χορός, κωμωδία, διάλογος, δράμα, μελόδραμα, μίμος, μονόλογος, πρωταγωνιστής, σκηνή, τραγωδία.

Στη χημεία:

arsenic, azote, barium, chlorine, crystal, dialysis, hydrogen, isotope, neon, octane, osmosis, oxygen, uranium…

αρσενικό, άζωτο, βάριο, χλωρίνη, κρύσταλλος, διάλυσις, υδρογόνο, ισότοπο, νέον, οκτάνιο, όσμωσις, οξυγόνο, ουράνιον.

Στη φυσική:

aerodynamic, thermodynamic, atom, atomic energy, barometer, dipole, electrode, electron, photon, proton, electrolysis, enthalpy, entropy, isotropy, magnet…

αεροδυναμικός, θερμοδυναμικός, άτομο, ατομική ενέργεια, βαρόμετρο, δίπολο, ηλεκτρόδιο, ηλεκτρόνιο, φωτόνιο, πρωτόνιο, ηλεκτρόλυσις, ενθαλπία, εντροπία, ισοτροπία, μαγνήτης.

Στην ιατρική — τι να πρωτοπείς;

allergy, anesthesia, asthma, biopsy, bulimia, cardiograph, clinic, coma, diabetes, embolism, encephalograph, gastroenteritis, hematoma, herpes, laryngitis, morphine, myope, neuralgy, nausea, paralysis, paranoia, pneumonia, psychoneurosis, spasm, stethoscope, therapy, thrombosis, trauma…

αλλεργία, αναισθησία, άσθμα, βιοψία, βουλιμία, καρδιογράφος, κλινική, κώμα, διαβήτης, εμβολή, εγκεφαλογράφημα, γαστρεντερίτις, αιμάτωμα, έρπης, λαρυγγίτις, μορφίνη, μυωπία, νευραλγία, ναυτία, παράλυσις, παράνοια, πνευμονία, ψυχονεύρωσις, σπασμός, στηθοσκόπιο, θεραπεία, θρόμβωσις, τραύμα.

Στον άτλαντα της ανθρώπινης ανατομίας, πολλές λέξεις και στοιχεία προέρχονται από τα ελληνικά…

Πολλοί αστερισμοί ονομάζονται από ήρωες της ελληνικής μυθολογίας:

Cassiopeia, Hercules, Perseus, Andromeda, Cetus, Pegasus, Centaurus, Orion, Monoceros…

Κασσιόπη, Ηρακλής, Περσεύς, Ανδρομέδα, Κήτος, Πήγασος, Κένταυρος, Κηφεύς, Ωρίων, Μονόκερως.

Πολλές επωνυμίες εταιριών εμπνευσμένες από ελληνικά ονόματα:

Nike, Hermes, Amazon, Olympus, Orion, Clio, Ajaz, Ares…

Νίκη, Ερμής, Αμαζών, Όλυμπος, Ωρίων, Κλειώ, Αίας, Άρης.

Τα ελληνικά προθήματα και επιθήματα δεν έχουν τέλος…

Η μαγεία αυτής της γλώσσας δεν έχει τέλος. Υπάρχουν αμέτρητα παραδείγματα.

Όμως, όπως έλεγαν οι αρχαίοι, εκείνη την υπέροχη εποχή που έδωσε φως και λέξεις στον κόσμο: «μέτρον άριστον». Και ας κλείσουμε εδώ.

Ξένοι φίλοι μου μιλάτε ελληνικά. Και τώρα το ξέρετε.