Γιατί γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε για την υγεία μας, αλλά δυσκολευόμαστε να το κάνουμε;

Αρθρογραφεί στο TheOpinion o Kωνσταντίνος Καρόζης, Ιατρός Ειδικός Παθολόγος στρατιωτικός ιατρός

Οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν πλέον τι χρειάζεται για να προστατεύσουν την υγεία τους. Να σταματήσουν το κάπνισμα, να τρέφονται καλύτερα, να χάσουν βάρος όταν χρειάζεται, να ασκούνται περισσότερο, να παίρνουν σωστά τα φάρμακά τους και να ακολουθούν τις ιατρικές οδηγίες. Παρ’ όλα αυτά, η γνώση δεν μεταφράζεται πάντα σε πράξη.

Στην καθημερινή ιατρική πράξη, οι γιατροί βρισκόμαστε συχνά μπροστά σε ένα παράδοξο. Βλέπουμε ασθενείς που έχουν υποστεί έμφραγμα και συνεχίζουν να καπνίζουν. Ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη που δυσκολεύονται να αλλάξουν τη διατροφή τους. Άτομα με σοβαρή παχυσαρκία που γνωρίζουν τους κινδύνους αλλά αδυνατούν να ακολουθήσουν ένα πρόγραμμα απώλειας βάρους. Συχνά αναρωτιόμαστε: «Γιατί δεν αλλάζουν;».

Η απάντηση είναι πιο σύνθετη από όσο φαίνεται.

Η αλλαγή συμπεριφοράς είναι ίσως η δυσκολότερη θεραπεία που καλείται να ακολουθήσει ένας άνθρωπος. Το κάπνισμα, οι διατροφικές συνήθειες, η καθιστική ζωή και πολλές καθημερινές συμπεριφορές δεν είναι απλές επιλογές. Αποτελούν συνήθειες που έχουν διαμορφωθεί επί δεκαετίες και συνδέονται με συναισθήματα, κοινωνικές σχέσεις, στρες, οικονομικές δυσκολίες και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας.

Από την άλλη πλευρά, και οι γιατροί συχνά δυσκολευόμαστε να επικοινωνήσουμε αποτελεσματικά την ανάγκη για αλλαγή. Ο περιορισμένος χρόνος στο ιατρείο, η πίεση της καθημερινότητας και η έλλειψη εξειδικευμένης εκπαίδευσης στην επικοινωνία συμπεριφορών υγείας οδηγούν πολλές φορές σε απλές οδηγίες: «Κόψτε το κάπνισμα», «Χάστε βάρος», «Προσέξτε τη διατροφή σας». Όμως η αλλαγή δεν επιτυγχάνεται με μια εντολή.

Η έναρξη φαρμακευτικής αγωγής αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πολλοί ασθενείς αισθάνονται ότι η λήψη ενός φαρμάκου σηματοδοτεί αποτυχία ή επιδείνωση της υγείας τους. Άλλοι φοβούνται τις παρενέργειες ή επηρεάζονται από πληροφορίες που διαβάζουν στο διαδίκτυο. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις η έγκαιρη φαρμακευτική παρέμβαση μπορεί να προλάβει σοβαρές επιπλοκές και να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής.

Το ίδιο ισχύει και για τη διατροφή. Οι περισσότεροι δεν αποτυγχάνουν επειδή δεν γνωρίζουν τι είναι υγιεινό. Αποτυγχάνουν επειδή η καθημερινότητα, οι επαγγελματικές υποχρεώσεις, το στρες και το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν ευνοούν τις λιγότερο υγιεινές επιλογές. Η σύγχρονη κοινωνία είναι σχεδιασμένη έτσι ώστε η κατανάλωση θερμίδων να είναι εύκολη και η σωματική δραστηριότητα προαιρετική.

Αντίστοιχα, η διακοπή του καπνίσματος δεν είναι απλώς θέμα θέλησης. Η νικοτίνη προκαλεί ισχυρή εξάρτηση και πολλοί καπνιστές χρειάζονται επανειλημμένες προσπάθειες πριν πετύχουν οριστική διακοπή. Κάθε αποτυχημένη προσπάθεια δεν αποτελεί αποτυχία χαρακτήρα αλλά μέρος της διαδικασίας απεξάρτησης.

Ίσως λοιπόν χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την αλλαγή του τρόπου ζωής. Όχι ως μια απλή σύσταση αλλά ως μια μακροχρόνια θεραπευτική διαδικασία. Ο ρόλος του γιατρού δεν είναι να επιβάλει αλλαγές αλλά να ενημερώνει, να υποστηρίζει, να ενθαρρύνει και να συνοδεύει τον ασθενή σε αυτή τη διαδρομή. Και ο ρόλος του ασθενούς δεν είναι να γίνει τέλειος από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά να κάνει μικρά, σταθερά βήματα προς μια καλύτερη υγεία.

Η ιατρική έχει στη διάθεσή της ολοένα και πιο αποτελεσματικά φάρμακα και τεχνολογίες. Ωστόσο, οι μεγαλύτερες νίκες για τη δημόσια υγεία εξακολουθούν να προέρχονται από απλές παρεμβάσεις: τη διακοπή του καπνίσματος, τη σωστή διατροφή, τη σωματική άσκηση, τον έλεγχο του βάρους και τη συμμόρφωση στις θεραπευτικές οδηγίες.

Η πρόκληση δεν είναι να γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε. Η πραγματική πρόκληση είναι να καταφέρουμε να το εφαρμόσουμε στην καθημερινότητά μας. Και σε αυτή την προσπάθεια, γιατροί και ασθενείς βρίσκονται στην ίδια πλευρά.