«Καμπανάκι» από την ΕΚΤ για την Ελλάδα: Μεγαλώνει το χάσμα πλούτου – Πώς η κρίση χρέους διεύρυνε τις κοινωνικές ανισότητες

Έντονο παραμένει το οικονομικό χάσμα μεταξύ των νοικοκυριών στην Ελλάδα, ακόμη και αρκετά χρόνια μετά την κορύφωση της κρίσης χρέους. Οι επιπτώσεις της πολυετούς ύφεσης, η απώλεια αποταμιεύσεων, οι μεταβολές στην αγορά ακινήτων και η άνοδος του κόστους ζωής διαμόρφωσαν ένα περιβάλλον στο οποίο τα οικονομικά ασθενέστερα στρώματα δυσκολεύτηκαν περισσότερο να ανακτήσουν τις απώλειές τους.

Τα συμπεράσματα προκύπτουν από ανάλυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, η οποία εξετάζει την εξέλιξη της ανισότητας του πλούτου σε έξι χώρες της ευρωζώνης που βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης δημόσιου χρέους: Ελλάδα, Κύπρο, Ισπανία, Ιρλανδία, Ιταλία και Πορτογαλία.

Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της μελέτης είναι ότι το μερίδιο του πλουσιότερου 10% των νοικοκυριών στον συνολικό καθαρό πλούτο των έξι χωρών αυξήθηκε από 46% το 2010 σε 51,8% το 2023, αποτυπώνοντας τη διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων.

Η κρίση χρέους άφησε βαθύ αποτύπωμα στην κατανομή του πλούτου

Η εικόνα στις έξι χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική. Το 2023, ο συντελεστής Gini, ο οποίος χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της ανισότητας, διαμορφώθηκε στις 65,9 μονάδες, από 61,5 μονάδες το 2010.

Αντίθετα, στις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης η πορεία ήταν διαφορετική, καθώς ο ίδιος δείκτης υποχώρησε από τις 71,8 μονάδες το 2010 στις 69,7 μονάδες το 2023.

Η εξέλιξη αυτή καταδεικνύει ότι οι οικονομίες που βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης χρέους αντιμετώπισαν εντονότερες και πιο μακροχρόνιες επιπτώσεις στην κατανομή του πλούτου.

Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν η βαθιά ύφεση, η υποχώρηση των εισοδημάτων και η διαφορετική δυνατότητα των νοικοκυριών να αντιμετωπίσουν τις οικονομικές απώλειες. Τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα αναγκάστηκαν να καταναλώσουν τις αποταμιεύσεις τους για να καλύψουν βασικές ανάγκες, περιορίζοντας σημαντικά τα περιθώρια οικονομικής ανάκαμψης.

Παράλληλα, η πτώση των τιμών των κατοικιών επιβάρυνε ιδιαίτερα όσους είχαν λάβει στεγαστικά δάνεια, καθώς η αξία των ακινήτων τους μειωνόταν, την ώρα που οι δανειακές τους υποχρεώσεις παρέμεναν.

Αντίθετα, οι μετοχές και άλλα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία, τα οποία βρίσκονται σε μεγαλύτερο βαθμό στα χέρια των εύπορων νοικοκυριών, ανέκαμψαν ταχύτερα.

Γιατί η Ελλάδα δυσκολεύεται να περιορίσει τις ανισότητες

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ελληνική περίπτωση, καθώς η ανισότητα του πλούτου αποδείχθηκε περισσότερο επίμονη σε σχέση με άλλες οικονομίες της ευρωζώνης.

Σύμφωνα με την ανάλυση της ΕΚΤ, ο δείκτης Gini στην ομάδα των χωρών που επλήγησαν περισσότερο, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, συνέχισε να αυξάνεται έως το 2021, ενώ το 2023 παρέμενε σε επίπεδα αισθητά υψηλότερα από εκείνα του 2010 και του 2014.

Ένας από τους βασικούς λόγους είναι η αδυναμία των οικονομικά ασθενέστερων νοικοκυριών να αναπληρώσουν τις αποταμιεύσεις που εξαντλήθηκαν κατά τη διάρκεια της κρίσης.

Την ίδια στιγμή, η μειωμένη ιδιοκατοίκηση, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων γενεών, περιόρισε τη δυνατότητά τους να επωφεληθούν από τη μεταγενέστερη ανάκαμψη των τιμών των ακινήτων.

Με άλλα λόγια, ενώ οι ιδιοκτήτες ακινήτων είδαν σταδιακά την αξία της περιουσίας τους να ενισχύεται, ένα σημαντικό τμήμα των νεότερων νοικοκυριών παρέμεινε εκτός αυτής της διαδικασίας, αντιμετωπίζοντας παράλληλα αυξημένο κόστος στέγασης.

Η ύφεση και η υποχώρηση των εισοδημάτων επιβάρυναν, επομένως, περισσότερο εκείνους που διέθεταν λιγότερα περιουσιακά στοιχεία και μικρότερες οικονομικές αντοχές για να απορροφήσουν τους κραδασμούς.

Η πανδημία και ο πληθωρισμός επηρέασαν την εικόνα

Η ανάλυση της ΕΚΤ καταγράφει επίσης τη σημασία των εξελίξεων κατά την περίοδο της πανδημίας του COVID-19.

Το 2020, η ανισότητα παρέμεινε σχετικά σταθερή, κυρίως λόγω των κρατικών μέτρων οικονομικής στήριξης, τα οποία περιόρισαν μέρος των απωλειών για τα νοικοκυριά.

Ωστόσο, η επόμενη περίοδος συνοδεύτηκε από νέες πιέσεις, με την άνοδο του πληθωρισμού και του κόστους διαβίωσης να περιορίζει περαιτέρω την οικονομική δυνατότητα των ασθενέστερων στρωμάτων.

Η αύξηση των τιμών επηρέασε δυσανάλογα τα νοικοκυριά με χαμηλότερους πόρους, καθώς μεγαλύτερο μέρος του διαθέσιμου εισοδήματός τους κατευθύνεται σε βασικές ανάγκες, όπως η στέγαση, η ενέργεια και τα τρόφιμα.

Τι δείχνουν πραγματικά τα στοιχεία της ΕΚΤ

Η μελέτη αφορά τον καθαρό πλούτο των νοικοκυριών, δηλαδή την αξία των περιουσιακών τους στοιχείων μετά την αφαίρεση των συνολικών χρεών τους.

Αυτό σημαίνει ότι η αύξηση του μεριδίου του πλουσιότερου 10% δεν συνεπάγεται απαραίτητα ότι τα εύπορα νοικοκυριά έγιναν πλουσιότερα σε απόλυτους αριθμούς ή ότι τα φτωχότερα έχασαν αντίστοιχα απόλυτο πλούτο.

Αποτυπώνει, ωστόσο, μια σημαντική μεταβολή στην κατανομή της συνολικής περιουσίας: τα οικονομικά ισχυρότερα νοικοκυριά κατέχουν πλέον μεγαλύτερο ποσοστό του συνολικού καθαρού πλούτου, ενώ το μερίδιο του φτωχότερου 50% έχει περιοριστεί.

Τα ευρήματα βασίζονται στην έρευνα Household Finance and Consumption Survey του Ευρωσυστήματος, η οποία καλύπτει περίπου 90.000 νοικοκυριά σε 22 χώρες και καταγράφει στοιχεία για την περιουσία, το εισόδημα και τις δανειακές υποχρεώσεις τους.

Την ανάλυση υπογράφουν οι Danilo Bianco, Jiri Slacalek και Oreste Tristani, αναδεικνύοντας μια σημαντική διάσταση της μεταμνημονιακής πραγματικότητας: η οικονομική ανάκαμψη δεν συνοδεύτηκε απαραίτητα από αντίστοιχη αποκατάσταση των απωλειών για όλα τα κοινωνικά στρώματα.

Για την Ελλάδα, τα στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι οι συνέπειες της κρίσης χρέους δεν περιορίστηκαν στην απώλεια εισοδήματος και θέσεων εργασίας, αλλά επηρέασαν σε βάθος και την κατανομή της περιουσίας, με το οικονομικό χάσμα μεταξύ των νοικοκυριών να παραμένει μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις.