Όταν ο «ψυχολόγος» είναι μια οθόνη: Γιατί όλο και περισσότεροι ανοίγουν την καρδιά τους στο ChatGPT

Η τεχνητή νοημοσύνη και το ChatGPT μετατρέπεται σε έναν νέο ψηφιακό συνομιλητή για εκατομμύρια ανθρώπους που αναζητούν στήριξη, όμως οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η ανθρώπινη θεραπευτική σχέση δεν μπορεί να αντικατασταθεί από κανέναν αλγόριθμο.

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η εικόνα κάποιου που μιλά σε έναν υπολογιστή για τον χωρισμό του, το άγχος του ή τις δυσκολίες στη δουλειά θα έμοιαζε περισσότερο με σκηνή από ταινία επιστημονικής φαντασίας. Σήμερα, όμως, αποτελεί μέρος της καθημερινότητας για εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει πάψει να χρησιμοποιείται αποκλειστικά για τη συγγραφή κειμένων, τη μετάφραση ή την αναζήτηση πληροφοριών. Για πολλούς έχει εξελιχθεί σε έναν συνομιλητή στον οποίο εκμυστηρεύονται σκέψεις, φόβους και προσωπικά διλήμματα.

Το φαινόμενο εξαπλώνεται με εντυπωσιακή ταχύτητα, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων ηλικιών, οι οποίες έχουν μεγαλώσει σε έναν κόσμο όπου οι ψηφιακές υπηρεσίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Για αρκετούς, το να ανοίξουν μια συνομιλία με το ChatGPT πριν πάρουν μια σημαντική απόφαση ή μετά από έναν δύσκολο χωρισμό μοιάζει πλέον τόσο φυσικό όσο μια αναζήτηση στο διαδίκτυο.

Πίσω όμως από αυτή τη νέα πραγματικότητα γεννιέται ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να προσφέρει πραγματική συναισθηματική υποστήριξη ή κινδυνεύουμε να της αποδώσουμε έναν ρόλο που δεν είναι σχεδιασμένη να αναλάβει;

Η νέα χρήση της τεχνητής νοημοσύνης που ελάχιστοι περίμεναν

Τα τελευταία χρόνια η δημόσια συζήτηση γύρω από την AI επικεντρώθηκε κυρίως στην παραγωγικότητα, την εργασία και την εκπαίδευση. Ωστόσο, τα δεδομένα δείχνουν ότι οι χρήστες αναζητούν κάτι πολύ διαφορετικό.

Σύμφωνα με έκθεση του Harvard Business Review, η πιο διαδεδομένη χρήση της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης δεν αφορά πλέον την παραγωγή περιεχομένου ή τον προγραμματισμό, αλλά τη συναισθηματική υποστήριξη και τη συντροφιά. Πολλοί χρήστες δηλώνουν ότι απευθύνονται σε εργαλεία AI όταν αισθάνονται μοναξιά, άγχος ή αβεβαιότητα, ζητώντας βοήθεια για να οργανώσουν τις σκέψεις τους ή να διαχειριστούν δύσκολες καταστάσεις.

Μήπως οι απόψεις της Gen Z για το AI αλλάζουν χωρίς καν να το καταλαβαίνουμε

Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από άλλες έρευνες. Μελέτη της Línea Directa έδειξε ότι εννέα στους δέκα νέους ηλικίας 16 έως 19 ετών χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία για ζητήματα που σχετίζονται με την υγεία, ενώ σχεδόν ένας στους τέσσερις Ισπανούς στρέφεται αρχικά στην ψηφιακή αυτοδιάγνωση πριν συμβουλευτεί επαγγελματία.

Αντίστοιχα, η έκθεση AXA Mind Health Report καταγράφει ότι στο Μεξικό το 71% των πολιτών χρησιμοποιεί εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης για ζητήματα που αφορούν την ψυχική του υγεία. Τα ποσοστά αυτά αποτυπώνουν μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αναζητούν πληροφορίες και υποστήριξη.

Η εξέλιξη αυτή δεν προκαλεί έκπληξη στους ειδικούς. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περισσότεροι από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι παγκοσμίως ζουν με κάποια ψυχική διαταραχή ή αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες που επηρεάζουν την ψυχική τους ευεξία. Ταυτόχρονα, σε πολλές χώρες η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας παραμένει δύσκολη, είτε λόγω κόστους είτε λόγω μεγάλων λιστών αναμονής.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η τεχνητή νοημοσύνη εμφανίζεται ως ένα εργαλείο που είναι διαθέσιμο οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας, χωρίς οικονομικό κόστος για μια απλή συνομιλία και χωρίς το άγχος της προσωπικής έκθεσης.

Γιατί είναι τόσο εύκολο να μιλήσουμε σε μια μηχανή;

Η ψυχολόγος María Fernanda Cruz Urquiza παρατηρεί ότι ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι συμβουλεύονται το ChatGPT πριν πάρουν σημαντικές αποφάσεις ή όταν αντιμετωπίζουν δυσκολίες στις προσωπικές τους σχέσεις. Όπως εξηγεί, ένας από τους βασικούς λόγους είναι η αίσθηση της συνεχούς διαθεσιμότητας. Σε αντίθεση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας, ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να απαντήσει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, οποιαδήποτε ώρα της ημέρας.

Υπάρχει όμως και ένας ακόμη παράγοντας που φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο: η απουσία του φόβου της κριτικής.

Για πολλούς ανθρώπους, ιδιαίτερα για όσους δυσκολεύονται να μιλήσουν ανοιχτά για τα συναισθήματά τους, η συνομιλία με μια εφαρμογή μοιάζει ασφαλέστερη. Δεν υπάρχει αμηχανία, δεν υπάρχει βλέμμα απέναντι, ούτε ο φόβος ότι κάποιος θα τους χαρακτηρίσει ή θα τους παρεξηγήσει.

Έρευνες στην ψυχολογία έχουν δείξει ότι η ανωνυμία συχνά διευκολύνει την αποκάλυψη προσωπικών πληροφοριών, ένα φαινόμενο γνωστό ως online disinhibition effect. Οι άνθρωποι τείνουν να μιλούν πιο ελεύθερα όταν αισθάνονται ότι προστατεύονται από την απόσταση της οθόνης.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δημιουργείται μια πραγματική θεραπευτική σχέση. Δείχνει όμως ότι η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει ως ένας χώρος όπου κάποιος εκφράζει για πρώτη φορά όσα δυσκολεύεται να πει ακόμη και στους πιο κοντινούς του ανθρώπους.

Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να βοηθήσει πραγματικά;

Η απάντηση των ειδικών δεν είναι ένα απόλυτο «ναι» ή «όχι».

Η ψυχοθεραπεύτρια Cecilia Paredes Aldama εξηγεί ότι αρκετοί άνθρωποι χρησιμοποιούν εργαλεία όπως το ChatGPT για να οργανώσουν τις σκέψεις τους, να γράψουν ένα δύσκολο μήνυμα, να προετοιμαστούν για μια απαιτητική συζήτηση ή να βάλουν σε μια σειρά όσα αισθάνονται.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά. Μπορεί να βοηθήσει κάποιον να αναγνωρίσει τα συναισθήματά του, να αποκτήσει μεγαλύτερη σαφήνεια ή να εξετάσει διαφορετικές οπτικές ενός προβλήματος.

Άλλωστε, αρκετές επιστημονικές μελέτες που δημοσιεύθηκαν τα τελευταία χρόνια δείχνουν ότι τα conversational AI μπορούν να συμβάλουν στη βραχυπρόθεσμη μείωση του άγχους ή στη διαχείριση του καθημερινού στρες, κυρίως όταν χρησιμοποιούνται ως εργαλεία ψυχοεκπαίδευσης ή αυτοπαρατήρησης και όχι ως θεραπεία.

Οι ίδιοι οι ερευνητές, ωστόσο, υπογραμμίζουν ότι τα μέχρι σήμερα δεδομένα είναι ακόμη περιορισμένα και δεν αποδεικνύουν πως τέτοιες εφαρμογές μπορούν να αντικαταστήσουν την ψυχοθεραπεία ή να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά ψυχικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές ή το μετατραυματικό στρες.

Αυτό είναι ίσως και το σημαντικότερο σημείο της συζήτησης. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο οργάνωσης σκέψεων, ενημέρωσης ή προσωρινής υποστήριξης, όμως δεν διαθέτει προσωπική εμπειρία, συναισθηματική επίγνωση ούτε την κλινική κρίση που απαιτείται για να αξιολογήσει πολύπλοκες ψυχολογικές καταστάσεις.

Όταν η εύκολη απάντηση δεν είναι πάντα και η σωστή

Η αυξανόμενη δημοτικότητα των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης έχει, αναπόφευκτα, ανοίξει μια μεγάλη συζήτηση γύρω από τα όριά τους. Το γεγονός ότι ένα chatbot μπορεί να δώσει άμεσες απαντήσεις, να οργανώσει σκέψεις ή να προσφέρει μια καθησυχαστική ανταπόκριση δεν σημαίνει ότι είναι σε θέση να αξιολογήσει σωστά κάθε ανθρώπινη κατάσταση.

Εδώ ακριβώς εστιάζουν και οι ανησυχίες πολλών ειδικών. Η ψυχοθεραπεία δεν βασίζεται μόνο στις λέξεις που λέει ένας άνθρωπος, αλλά και σε όσα δεν λέει. Η γλώσσα του σώματος, ο τόνος της φωνής, οι παύσεις, τα συναισθήματα που εκφράζονται έμμεσα, ακόμη και το ιστορικό μιας θεραπευτικής σχέσης, αποτελούν στοιχεία που βοηθούν έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας να κατανοήσει τι πραγματικά συμβαίνει.

Αντίθετα, ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης στηρίζεται αποκλειστικά στις πληροφορίες που πληκτρολογεί ο χρήστης. Αν αυτές είναι ελλιπείς, λανθασμένες ή επηρεασμένες από τη συναισθηματική του κατάσταση, τότε και η απάντηση μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Δεν είναι τυχαίο ότι πρόσφατη έρευνα της βρετανικής εφημερίδας The Guardian ανέδειξε περιπτώσεις στις οποίες συστήματα τεχνητής νοημοσύνης ενσωματωμένα σε μηχανές αναζήτησης παρείχαν ανακριβείς πληροφορίες για θέματα υγείας ή απαντήσεις χωρίς το απαραίτητο επιστημονικό πλαίσιο. Το περιστατικό υπενθύμισε πως, όσο εξελιγμένη κι αν είναι η τεχνολογία, η αξιοπιστία της δεν είναι δεδομένη σε κάθε περίπτωση.

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του AI Act, έχει εντάξει τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιούνται στον χώρο της υγείας στις εφαρμογές υψηλού κινδύνου. Αυτό σημαίνει ότι υπόκεινται σε αυστηρότερες απαιτήσεις διαφάνειας, ελέγχου και ασφάλειας, καθώς οι αποφάσεις που σχετίζονται με την υγεία μπορούν να επηρεάσουν άμεσα τη ζωή των ανθρώπων.

Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μόνο συμβουλές

Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη είναι να θεωρεί κανείς ότι η ψυχοθεραπεία περιορίζεται στην παροχή συμβουλών. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι θεραπευτές δεν λειτουργούν ως άνθρωποι που απλώς «λένε τι πρέπει να κάνεις». Αντίθετα, βοηθούν τον θεραπευόμενο να κατανοήσει τα βαθύτερα αίτια των σκέψεων, των συναισθημάτων και των συμπεριφορών του.

Η María Fernanda Cruz Urquiza επισημαίνει ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει ανακούφιση από την ένταση μιας δύσκολης στιγμής, όμως δεν αντιμετωπίζει την αιτία που προκαλεί τη δυσφορία. Με άλλα λόγια, μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα προσωρινό «στήριγμα», όχι όμως σαν μια ολοκληρωμένη θεραπευτική διαδικασία.

Η ψυχοθεραπεία βασίζεται στην εξέλιξη του ανθρώπου μέσα από τη σχέση με έναν άλλο άνθρωπο. Συχνά ο θεραπευτής θα αμφισβητήσει σκέψεις, θα εντοπίσει γνωστικές στρεβλώσεις ή θα βοηθήσει τον θεραπευόμενο να δει μια κατάσταση από διαφορετική οπτική. Πρόκειται για μια δυναμική διαδικασία που απαιτεί χρόνο, εμπιστοσύνη και βαθιά κατανόηση του προσωπικού ιστορικού.

Η τεχνητή νοημοσύνη, αντίθετα, δεν έχει προσωπική εμπειρία ούτε μπορεί να αντιληφθεί πλήρως το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζει κάθε άνθρωπος.

Γιατί νιώθουμε ότι μας «καταλαβαίνει»;

Παρότι γνωρίζουμε ότι στην άλλη πλευρά της οθόνης δεν υπάρχει άνθρωπος, πολλοί περιγράφουν την εμπειρία της συνομιλίας με ένα chatbot ως ιδιαίτερα καθησυχαστική.

Οι ψυχολόγοι εξηγούν ότι αυτό οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων. Οι απαντήσεις είναι άμεσες, διατυπωμένες με ήρεμο τόνο και συχνά περιλαμβάνουν εκφράσεις ενσυναίσθησης που κάνουν τον συνομιλητή να αισθάνεται ότι ακούγεται.

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει πραγματική ενσυναίσθηση. Η ενσυναίσθηση προϋποθέτει προσωπική εμπειρία, συναίσθημα και ανθρώπινη σχέση. Η τεχνητή νοημοσύνη αναγνωρίζει γλωσσικά μοτίβα και παράγει απαντήσεις που είναι πιθανό να φανούν χρήσιμες ή υποστηρικτικές, χωρίς όμως να «νιώθει» όσα περιγράφει ο χρήστης.

Αυτός είναι και ο λόγος που αρκετοί ειδικοί προτρέπουν τους χρήστες να αξιοποιούν αυτά τα εργαλεία ως συμπλήρωμα και όχι ως αποκλειστική πηγή υποστήριξης.

Η μοναξιά της σύγχρονης εποχής τροφοδοτεί το φαινόμενο

Η αυξημένη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης για συναισθηματική υποστήριξη δεν μπορεί να αποκοπεί από τη συνολική εικόνα της ψυχικής υγείας παγκοσμίως.

Μετά την πανδημία, αρκετές μελέτες έχουν καταγράψει αύξηση των επιπέδων άγχους, μοναξιάς και ψυχολογικής εξουθένωσης, ιδιαίτερα στους νέους ενήλικες. Παράλληλα, το υψηλό κόστος της ψυχοθεραπείας, η έλλειψη διαθέσιμων επαγγελματιών σε πολλές περιοχές και το κοινωνικό στίγμα που εξακολουθεί να συνοδεύει την ψυχική υγεία αποτρέπουν αρκετούς ανθρώπους από το να ζητήσουν βοήθεια.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ένα εργαλείο που είναι διαθέσιμο όλο το εικοσιτετράωρο και μπορεί να προσφέρει μια πρώτη καθοδήγηση μοιάζει ιδιαίτερα ελκυστικό.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να καλύψει μόνο του ένα τόσο σύνθετο ανθρώπινο ζήτημα.

Εκεί που η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πραγματικά να φανεί χρήσιμη

Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να έχει ουσιαστικό ρόλο όταν χρησιμοποιείται με ρεαλιστικές προσδοκίες. Μπορεί να βοηθήσει κάποιον να οργανώσει τις σκέψεις του πριν από μια δύσκολη συζήτηση, να εξηγήσει ψυχολογικές έννοιες με απλή γλώσσα, να προτείνει τεχνικές χαλάρωσης ή να ενθαρρύνει την αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας όταν τα συμπτώματα επιμένουν.

Μπορεί επίσης να αποτελέσει ένα πρώτο βήμα για ανθρώπους που δυσκολεύονται να μιλήσουν ανοιχτά ή αισθάνονται αμηχανία να απευθυνθούν σε έναν ειδικό. Για κάποιους, η πρώτη συζήτηση με ένα chatbot λειτουργεί ως «πρόβα» πριν μοιραστούν όσα τους απασχολούν με έναν ψυχολόγο.

Το κρίσιμο σημείο είναι να μη συγχέεται αυτός ο υποστηρικτικός ρόλος με μια θεραπευτική παρέμβαση.

Η ανθρώπινη σύνδεση παραμένει αναντικατάστατη

Η Cecilia Paredes συνοψίζει ίσως καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο το δίλημμα της εποχής. Όπως εξηγεί, συναισθήματα όπως η ντροπή, η ενοχή ή ο βαθύς ψυχικός πόνος ανακουφίζονται πραγματικά όταν μοιράζονται με έναν άλλο άνθρωπο.

Η θεραπευτική σχέση δεν χτίζεται μόνο μέσα από τις σωστές ερωτήσεις. Χτίζεται μέσα από την εμπιστοσύνη, την παρουσία, τη συνέπεια και τη βαθιά κατανόηση που αναπτύσσεται με τον χρόνο. Είναι μια σχέση που δεν μπορεί να αναπαραχθεί από έναν αλγόριθμο, όσο εξελιγμένος κι αν είναι.

Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει ήδη τον τρόπο που εργαζόμαστε, μαθαίνουμε και επικοινωνούμε. Είναι πιθανό να αλλάξει ακόμη περισσότερο και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την ψυχική υγεία τα επόμενα χρόνια. Ωστόσο, η αξία της ανθρώπινης επαφής παραμένει αδιαπραγμάτευτη.

Το ChatGPT και άλλα αντίστοιχα εργαλεία μπορούν να προσφέρουν πληροφόρηση, να βοηθήσουν στην οργάνωση των σκέψεων και να λειτουργήσουν ως μια εύκολα προσβάσιμη πηγή υποστήριξης στην καθημερινότητα. Όταν όμως η θλίψη, το άγχος ή η συναισθηματική δυσφορία επιμένουν, επηρεάζουν την εργασία, τις σχέσεις ή την ποιότητα ζωής, η αναζήτηση βοήθειας από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας παραμένει η ασφαλέστερη και αποτελεσματικότερη επιλογή.

Ίσως τελικά το μεγαλύτερο μάθημα που μας δίνει η εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης να μην αφορά την τεχνολογία, αλλά τον ίδιο τον άνθρωπο. Όσο εξελιγμένοι κι αν γίνουν οι αλγόριθμοι, εξακολουθούμε να έχουμε ανάγκη κάτι που καμία μηχανή δεν μπορεί να προσφέρει: την αίσθηση ότι κάποιος βρίσκεται πραγματικά απέναντί μας, μας ακούει και κατανοεί την εμπειρία μας ως ένας άλλος άνθρωπος.