Πόσο αγαπάμε τον καφέ στη Θεσσαλονίκη – Περισσότεροι από τους μισούς πίνουμε τουλάχιστον δύο την ημέρα

Αν υπάρχει ένα ρόφημα που έχει καταφέρει να γίνει σχεδόν τελετουργία στην καθημερινότητά μας, αυτό είναι ο καφές. Και αν, πάλι, υπάρχει μία πόλη στην Ελλάδα που έχει κάνει τον καφέ τρόπο ζωής, είναι σίγουρα η Θεσσαλονίκη.

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να ξεκινήσουν τη μέρα τους χωρίς καφέ. Άλλοι τον θέλουν σκέτο, άλλοι μέτριο (και τις αλήθειες τους σκέτες), άλλοι με γάλα, άλλοι διπλό και δυνατό. Για κάποιους είναι συνήθεια, για άλλους αφορμή για συνάντηση και για άλλους απλώς… απαραίτητο καύσιμο.

Για τους Θεσσαλονικείς, όμως, ο καφές είναι συχνά κάτι περισσότερο. Ιδιαίτερα ο φραπές, είναι μια ολόκληρη εποχή. Είναι το (σχεδόν πάντα ιδρωμένο) ποτήρι (νερού) με τα παγάκια, το καλαμάκι που κάθε δύο λεπτά τον ανακατέβει για περίπου μισή ώρα, ο πάντα πλούσιος αφρός στην κορυφή, και συνήθως το τάβλι πάνω στο τραπέζι συνοδευόμενος από εκείνο το «θα κάτσουμε λίγο» που μπορεί να κρατήσει… πάνω από τρεις ώρες.

Γιατί στη Θεσσαλονίκη, ο καφές δεν φτιάχνεται για να πίνεται βιαστικά. Φτιάχνεται για να υπάρχει χρόνος.

Εξάλλου, είναι χαρακτηριστικό το συμπέρασμα έρευνας της ierax analytix, σύμφωνα με την οποία 8 στους 10 Θεσσαλονικείς πίνουν καφέ καθημερινά, ενώ περισσότεροι από τους μισούς απολαμβάνουν τουλάχιστον δύο καφέδες μέσα στην ημέρα. Μάλιστα, μόνο το 2024 στον ευρύτερο νομό καταγράφονταν περίπου 5.900 επιχειρήσεις εστίασης το 2024, στις οποίες μπορείς να βρεις το αγαπημένο ρόφημα των Θεσσαλονικέων.

Όμως, πίσω κάθε ποτήρι καφέ, κρύβονται ιστορίες, μύθοι και θρύλοι αιώνων. Κάποιες από αυτές τις πεποιθήσεις έχουν μια δόση αλήθειας. Άλλες είναι καθαρά προϊόν της εποχής και της γοητείας που ασκούσε ένα καινούργιο, εξωτικό ρόφημα.

Όλα ξεκίνησαν από… κατσίκες;

Ένας από τους πιο γνωστούς θρύλους για την προέλευση του καφέ, μας ταξιδεύει στην Αιθιοπία.

Πρωταγωνιστής είναι ο Κάλντι, ένας βοσκός που, σύμφωνα με την παράδοση, παρατήρησε ότι οι κατσίκες του γίνονταν ασυνήθιστα ζωηρές αφού έτρωγαν τους κόκκινους καρπούς από έναν συγκεκριμένο θάμνο.

Ο Κάλντι δοκίμασε τους καρπούς και αισθάνθηκε κι εκείνος την επίδρασή τους.

Η ιστορία συνεχίζει με έναν μοναχό, ο οποίος φέρεται να χρησιμοποίησε τους καρπούς για να παραμένει ξύπνιος κατά τη διάρκεια των πολύωρων προσευχών του.

Το αν ο Κάλντι υπήρξε πραγματικά είναι αμφίβολο. Η ιστορία, ωστόσο, παραμένει ένας από τους πιο διάσημους θρύλους γύρω από τη γέννηση του καφέ.

Ο καφές ήταν κάποτε… ύποπτος

Σήμερα είναι δύσκολο να φανταστούμε έναν κόσμο χωρίς καφέ. Κάποτε, όμως, το συγκεκριμένο ρόφημα αντιμετωπιζόταν με καχυποψία.

Όταν ο καφές άρχισε να εξαπλώνεται εκτός της Αιθιοπίας και της Αραβικής Χερσονήσου, προκάλεσε συζητήσεις ακόμη και σε θρησκευτικούς κύκλους. Στην Ευρώπη, η άφιξή του συνοδεύτηκε επίσης από επιφυλάξεις. Ένας από τους πιο γνωστούς θρύλους θέλει τον Πάπα Κλήμη Η΄ να δοκιμάζει καφέ και, αντί να τον καταδικάσει, να ενθουσιάζεται τόσο ώστε να θεωρεί κρίμα να παραμείνει ένα «ρόφημα των απίστων».

Η ιστορία είναι γοητευτική, αλλά η ιστορική της ακρίβεια δεν θεωρείται βέβαιη. Ένα πράγμα, όμως, είναι σίγουρο: Ο καφές τελικά κέρδισε. Πάλι.

Ο καφές που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη από ανάγκη και έγινε παγκόσμιο φαινόμενο

Ήταν το σωτήριο έτος 1957, στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, όταν στο περίπτερο της εταιρείας που αντιπροσώπευε τότε τη Nestlé στην Ελλάδα παρουσιαζόταν ένα στιγμιαίο σοκολατούχο ρόφημα για παιδιά, το οποίο παρασκευαζόταν σε σέικερ.

Ο Δημήτρης Βακόνδιος, εργαζόμενος της εταιρείας, ήθελε να φτιάξει τον στιγμιαίο καφέ του. Μόνο που υπήρχε ένα πρόβλημα: δεν είχε ζεστό νερό. Και κάπου εκεί, αντί για… καφετιέρα, επιστρατεύτηκε το σέικερ. Ο Βακόνδιος έβαλε στιγμιαίο καφέ, κρύο νερό και – σύμφωνα με την ιστορία που έχει επικρατήσει – ζάχαρη και άρχισε να χτυπά το μείγμα.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα κρύο, αφρώδες ρόφημα που έμελλε να γίνει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα της ελληνικής κουλτούρας του καφέ.

Ο φραπές δεν έμεινε, όμως, στη Θεσσαλονίκη. Από τα καφενεία και τα παραλιακά τραπεζάκια της πόλης ταξίδεψε σε ολόκληρη την Ελλάδα αλλά και το εξωτερικό και για δεκαετίες έγινε σχεδόν συνώνυμο του «πάμε για καφέ».

Και μπορεί σήμερα να έχει βρεθεί δίπλα του ο freddo espresso, ο freddo cappuccino και δεκάδες ακόμη επιλογές, όμως ο φραπές παραμένει κάτι κυρίως ένα γνωστό κι αγαπημένο…συναίσθημα.

Και μετά;

Ο πιο ακριβός καφές στον κόσμο δεν είναι απαραίτητα αυτό που νομίζεις

Υπάρχει ένας καφές που απέκτησε παγκόσμια φήμη επειδή συνδέεται με… περιττώματα ζώου.

Ο λόγος για τον kopi luwak, που παράγεται από κόκκους οι οποίοι έχουν περάσει από το πεπτικό σύστημα του ασιατικού μοσχογαλής.

Η διαδικασία αυτή έγινε διάσημη και οδήγησε σε πολύ υψηλές τιμές για ορισμένες ποικιλίες.

Όμως πίσω από το εξωτικό αφήγημα υπάρχει και μια σκοτεινή πλευρά: οι πρακτικές εκτροφής και αιχμαλωσίας των ζώων έχουν προκαλέσει σημαντικές αντιδράσεις για λόγους ευζωίας.

Έτσι, «ο πιο παράξενος καφές του κόσμου» κρύβει μια ιστορία πολύ πιο σύνθετη από ένα απλό marketing story.

Espresso ή ελληνικός;

Μία από τις πιο συνηθισμένες παρανοήσεις είναι ότι όσο πιο «δυνατή» γεύση έχει ένας καφές, τόσο περισσότερη καφεΐνη περιέχει.

Δεν είναι απαραίτητα έτσι. Για την ακρίβεια, η ποσότητα καφεΐνης εξαρτάται από το είδος των κόκκων, την ποσότητα καφέ που χρησιμοποιείται, τον τρόπο παρασκευής και το μέγεθος της μερίδας.

Ένας espresso έχει υψηλή συγκέντρωση καφεΐνης ανά μικρό όγκο, αλλά ένα μεγαλύτερο φλιτζάνι καφέ φίλτρου μπορεί συνολικά να περιέχει περισσότερη καφεΐνη. Άρα το «βαρύς καφές» δεν είναι επιστημονική μονάδα μέτρησης.

Γιατί ο καφές μυρίζει σοκολάτα ενώ δεν έχει σοκολάτα;

Αν ένας καφές σας θυμίζει σοκολάτα, καραμέλα, ξηρούς καρπούς ή φρούτα, δεν σημαίνει ότι κάποιος τα έβαλε μέσα στο φλιτζάνι. Το άρωμα του καφέ δημιουργείται μέσα από πολύπλοκες χημικές διεργασίες που πραγματοποιούνται κατά το καβούρδισμα. Οι κόκκοι αποκτούν εκατοντάδες διαφορετικές αρωματικές ενώσεις. Γι’ αυτό και η περιγραφή ενός καφέ μπορεί να θυμίζει περισσότερο… γευσιγνωσία κρασιού παρά ένα πρωινό ρόφημα.

Όχι, ο καφές δεν «σε αφυδατώνει»

Πόσες φορές έχουμε ακούσει ότι «ο καφές αφυδατώνει»; Η πραγματικότητα, όμως, είναι λίγο πιο σύνθετη. Η καφεΐνη έχει ήπια διουρητική δράση, όμως η ποσότητα υγρών που προσλαμβάνουμε πίνοντας ένα συνηθισμένο φλιτζάνι καφέ αντισταθμίζει σε μεγάλο βαθμό αυτή την επίδραση.

Με απλά λόγια: ένας κανονικός καφές δεν σημαίνει ότι το σώμα μας «στεγνώνει». Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι ο καφές αντικαθιστά το νερό ως βασικό ρόφημα ενυδάτωσης.

«Μην πίνεις καφέ, θα μείνεις κοντός».

Αν μεγαλώσατε ακούγοντας το «μην πίνεις καφέ γιατί θα μείνεις κοντός», δεν είστε οι μόνοι.

Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα διαδεδομένο μύθο. Η ιδέα έχει συνδεθεί κατά καιρούς με ανησυχίες για την επίδραση της καφεΐνης στα οστά και στην απορρόφηση ασβεστίου, όμως η απλοποιημένη φράση «ο καφές κόβει το ύψος» δεν ανταποκρίνεται σε επιστημονικά δεδομένα.

Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι η καφεΐνη είναι αδιάφορη για παιδιά και εφήβους. Η κατανάλωσή της σε αυτές τις ηλικίες χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή.

Ο καφές μάς κάνει να ξυπνάμε;

Εδώ δεν χρειάζεται θρύλος. Η καφεΐνη είναι διεγερτική ουσία και επηρεάζει τον εγκέφαλο, μεταξύ άλλων εμποδίζοντας τη δράση της αδενοσίνης, μιας ουσίας που συνδέεται με το αίσθημα της κόπωσης.

Γι’ αυτό και μετά από έναν καφέ μπορεί να αισθανόμαστε περισσότερη εγρήγορση. Το ενδιαφέρον είναι ότι η επίδραση δεν είναι ίδια για όλους.

Ο οργανισμός, η ανοχή στην καφεΐνη, η ώρα κατανάλωσης και άλλοι παράγοντες παίζουν ρόλο στο πώς θα «μεταφραστεί» ένα φλιτζάνι καφέ σε ενέργεια.

Ο καφές είναι πράγματι εθιστικός;

Η καφεΐνη μπορεί να οδηγήσει σε σωματική εξάρτηση όταν καταναλώνεται συστηματικά. Αυτό σημαίνει ότι κάποιος που έχει συνηθίσει να πίνει καθημερινά καφέ μπορεί, αν τον κόψει απότομα, να εμφανίσει πονοκέφαλο, κόπωση, εκνευρισμό ή δυσκολία συγκέντρωσης.

Και κάπως έτσι εξηγείται γιατί η φράση «χωρίς καφέ δεν λειτουργώ» δεν είναι πάντα ένα αστείο.

Η εξάρτηση από την καφεΐνη, βέβαια, δεν σημαίνει απαραίτητα εθισμό με την ίδια έννοια που χρησιμοποιούμε τον όρο για άλλες ουσίες. Η σχέση μας με τον καφέ είναι πολύ πιο σύνθετη και επηρεάζεται τόσο από τη δράση της καφεΐνης όσο και από τη συνήθεια, την καθημερινή ρουτίνα και το ίδιο το τελετουργικό του καφέ.

Με άλλα λόγια, μπορεί να μας λείπει και η καφεΐνη αλλά και η… συνήθεια του «πάμε να φτιάξουμε έναν καφέ».

Και τελικά, γιατί αγαπάμε τόσο πολύ τον καφέ;

Ίσως η απάντηση να μην βρίσκεται μόνο στην καφεΐνη. Ίσως τελικά αυτή να είναι και η πιο ενδιαφέρουσα ιστορία του καφέ.

Τι κι αν ο Κάλντι δεν υπήρξε ποτέ πραγματικά; Ή ο Πάπας Κλήμης Η΄ δεν είπε ακριβώς όσα του αποδίδει ο θρύλος;

Ο καφές έχει γίνει μία συνήθεια, ένα διάλειμμα, μία αφορμή για συνάντηση. Έχει γίνει η πρώτη γουλιά μιας δύσκολης Δευτέρας και η τελευταία κουβέντα μιας απογευματινής εξόδου.

Είναι το «πάμε για έναν καφέ» που σπάνια σημαίνει μόνο έναν καφέ ή το «να πάμε για καφέ καμιά φορά» που δεν ήρθε ποτέ πραγματικά.

Γιατί, πίσω από το φλιτζάνι, υπάρχει συνήθως μια συζήτηση που περιμένει να γίνει. Και ίσως αυτός να είναι ο μεγαλύτερος «μύθος» που τελικά αποδεικνύεται αληθινός: Ο καφές είναι, κυρίως, μια μικρή καθημερινή ιστορία ανθρώπων.

Και κάθε 1η Οκτωβρίου έχουμε μια καλή αφορμή να την ξαναπούμε.