Toy Story 5: Η Pixar δεν μιλά μόνο για τα παιχνίδια… (VIDEO)

Υπήρξε μια εποχή, πριν το Toy Story,  που τα παιχνίδια ήταν ολόκληροι κόσμοι. Ένα ξύλινο άλογο μπορούσε να γίνει διαστημόπλοιο, ένας καουμπόι μπορούσε να σώσει τον πλανήτη και ένα παιδικό δωμάτιο μετατρεπόταν καθημερινά σε μια ατελείωτη περιπέτεια. Η φαντασία δεν χρειαζόταν οθόνες, εφαρμογές ή αλγόριθμους· χρειαζόταν μόνο χρόνο και την ελευθερία να δημιουργήσει ιστορίες.

Από το 1995, όταν η Pixar παρουσίασε το πρώτο Toy Story, η σειρά δεν αφηγούνταν μόνο τις περιπέτειες του Woody, του Buzz Lightyear και της παρέας τους. Μιλούσε για το μεγάλωμα, την απώλεια, τη φιλία, την εγκατάλειψη και εκείνη τη γλυκιά μελαγχολία που συνοδεύει κάθε παιδί όταν αφήνει πίσω του ένα κομμάτι της παιδικής του ηλικίας.

Τριάντα χρόνια μετά, το Toy Story 5 επιχειρεί κάτι διαφορετικό. Αντί να αναζητήσει συγκίνηση μέσα από ακόμη μία ιστορία αποχωρισμού, στρέφει το βλέμμα του στη σύγχρονη παιδική ηλικία και θέτει ένα ερώτημα που δύσκολα αφήνει αδιάφορους γονείς και εκπαιδευτικούς: τι συμβαίνει όταν το παιχνίδι αντικαθίσταται από μια οθόνη;

Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν όλες οι κριτικές, είτε θετικές είτε πιο επιφυλακτικές, αναγνωρίζουν πως το νέο φιλμ της Pixar δεν είναι απλώς άλλη μία συνέχεια ενός επιτυχημένου franchise. Είναι μια προσπάθεια να σχολιάσει μια πραγματικότητα που αφορά πλέον εκατομμύρια παιδιά σε όλο τον κόσμο: τη σχέση τους με την τεχνολογία, τα social media και τη σταδιακή μετατόπιση της παιδικής φαντασίας από το φυσικό παιχνίδι στις ψηφιακές εμπειρίες.

Μια νέα ιστορία, μια γνώριμη αγωνία

Η νέα ταινία μάς επαναφέρει στο σπίτι της μικρής Μπόνι, η οποία εξακολουθεί να αγαπά τα παιχνίδια της περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Σε αντίθεση όμως με τα περισσότερα παιδιά της ηλικίας της, δυσκολεύεται να αποκτήσει φίλους. Όταν οι γονείς της αποφασίζουν να της αγοράσουν ένα tablet με την ονομασία Lilypad, πιστεύοντας ότι θα τη βοηθήσει να κοινωνικοποιηθεί, όλα αλλάζουν.

Η νέα συσκευή γίνεται γρήγορα το κέντρο της καθημερινότητάς της και ο Woody, ο Buzz, η Jessie και οι υπόλοιποι ήρωες αντιλαμβάνονται ότι δεν κινδυνεύουν μόνο οι ίδιοι να παραμεριστούν. Κινδυνεύει και κάτι βαθύτερο: η ίδια η αξία του δημιουργικού παιχνιδιού. Παράλληλα, η Jessie αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ιστορία, καθώς προσπαθεί να βοηθήσει τη Μπόνι να ξαναβρεί την αυτοπεποίθησή της και να δημιουργήσει αληθινές φιλίες, ενώ η εμφάνιση νέων χαρακτήρων εμπλουτίζει την αφήγηση χωρίς να απομακρύνει το ενδιαφέρον από το βασικό της μήνυμα.

Δεν πρόκειται για έναν πόλεμο ανάμεσα στα παιχνίδια και την τεχνολογία

Από το πρώτο trailer πολλοί θεώρησαν ότι η Pixar ετοιμάζει μια ιστορία που παρουσιάζει τα tablets ως τον «κακό» της εποχής μας. Η πραγματικότητα αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη.

Το Lilypad δεν παρουσιάζεται ως μια δαιμονική εφεύρεση που καταστρέφει την παιδική ηλικία. Αντίθετα, το σενάριο αναγνωρίζει ότι η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει ένα ντροπαλό παιδί να έρθει σε επαφή με άλλους συνομηλίκους, να αποκτήσει αυτοπεποίθηση και να νιώσει ότι ανήκει κάπου.

Το ερώτημα που θέτει η ταινία δεν είναι αν οι οθόνες είναι «καλές» ή «κακές». Το πραγματικό δίλημμα είναι άλλο: μπορεί μια ψηφιακή σύνδεση να αντικαταστήσει την εμπειρία του να παίξεις, να γελάσεις, να τσακωθείς, να φανταστείς και τελικά να μεγαλώσεις δίπλα σε άλλους ανθρώπους;

Αυτό είναι ίσως το πιο ώριμο στοιχείο του σεναρίου. Αντί να καταφύγει σε έναν εύκολο διδακτισμό απέναντι στην τεχνολογία, προτείνει μια πιο ισορροπημένη ανάγνωση της πραγματικότητας. Οι ψηφιακές πλατφόρμες μπορούν να αποτελέσουν εργαλείο επικοινωνίας, αλλά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την ανθρώπινη εμπειρία, τη φυσική παρουσία και το δημιουργικό παιχνίδι που διαμορφώνει τη φαντασία των παιδιών.

Η πιο επίκαιρη ταινία της Pixar;

Εδώ βρίσκεται ίσως και η μεγαλύτερη επιτυχία του Toy Story 5. Για πρώτη φορά μετά από αρκετά χρόνια, η Pixar δεν κοιτάζει προς τα πίσω αναζητώντας μόνο τη νοσταλγία των ενηλίκων που μεγάλωσαν με τις ταινίες της. Επιλέγει να κοιτάξει μπροστά, προς τα παιδιά που μεγαλώνουν σήμερα.

Και αυτά τα παιδιά δεν ζουν στην ίδια πραγματικότητα με τον Andy ή ακόμη και με τη Bonnie των προηγούμενων ταινιών.

Μεγαλώνουν μέσα σε έναν κόσμο ειδοποιήσεων, βίντεο λίγων δευτερολέπτων, διαδικτυακών παιχνιδιών και αλγορίθμων που διεκδικούν καθημερινά την προσοχή τους. Η φαντασία δεν εξαφανίζεται, αλλά εκφράζεται διαφορετικά. Το παιχνίδι μεταφέρεται από το παιδικό δωμάτιο στην οθόνη, ενώ η κοινωνικοποίηση περνά ολοένα και περισσότερο μέσα από εφαρμογές και ψηφιακές πλατφόρμες.

Η ταινία δεν υποστηρίζει ότι αυτή η αλλαγή είναι από μόνη της καταστροφική. Υπενθυμίζει όμως ότι υπάρχει κάτι αναντικατάστατο στις στιγμές που τα παιδιά δημιουργούν ιστορίες μαζί, αγγίζουν τον κόσμο γύρω τους και χτίζουν φιλίες χωρίς τη διαμεσολάβηση μιας συσκευής. Και αυτή είναι μια συζήτηση που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας παιδικής ταινίας.

Πέρα από τα παιδιά, το Toy Story 5 μιλά κυρίως στους ενήλικες

Όπως συνέβη και με τις προηγούμενες ταινίες της σειράς, έτσι και εδώ η ιστορία λειτουργεί σε δύο επίπεδα. Για τα παιδιά, πρόκειται για μια περιπέτεια γεμάτη χιούμορ, δράση και γνώριους χαρακτήρες που προσπαθούν να σώσουν τον κόσμο τους. Για τους ενήλικες όμως, η ταινία μοιάζει περισσότερο με μια υπενθύμιση ότι η παιδική ηλικία αλλάζει με τρόπο που ίσως δεν έχουμε ακόμη συνειδητοποιήσει.

Η Pixar δεν φοβάται να θέσει ένα δύσκολο ερώτημα: τι σημαίνει σήμερα να είσαι παιδί; Πριν από τριάντα χρόνια, η μεγαλύτερη αγωνία των παιχνιδιών ήταν μήπως το παιδί τους μεγαλώσει και τα ξεχάσει. Σήμερα, η ανησυχία είναι διαφορετική. Μήπως δεν προλάβει ποτέ να παίξει πραγματικά μαζί τους.

Αυτή η μετατόπιση είναι ίσως η σημαντικότερη αφηγηματική αλλαγή ολόκληρου του franchise. Η απώλεια δεν έρχεται πλέον μόνο με την ενηλικίωση· έρχεται πολύ νωρίτερα, μέσα από μια καθημερινότητα όπου ο ελεύθερος χρόνος διεκδικείται από οθόνες, ειδοποιήσεις και ψηφιακές πλατφόρμες.

Η Jessie γίνεται η πραγματική πρωταγωνίστρια

Μία ακόμη ενδιαφέρουσα επιλογή της Pixar είναι η μεταφορά του αφηγηματικού βάρους από τον Woody και τον Buzz στη Jessie. Δεν πρόκειται απλώς για μια αλλαγή προσώπου. Η Jessie ήταν πάντα ο χαρακτήρας που κουβαλούσε το τραύμα της εγκατάλειψης περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο. Από την πρώτη της εμφάνιση στο Toy Story 2, η ιστορία της συμβόλιζε τον φόβο ότι κάποια στιγμή όλοι αφήνουμε πίσω όσα αγαπήσαμε ως παιδιά.

Στο Toy Story 5 αυτή η εμπειρία αποκτά νέο νόημα. Η Jessie δεν αγωνιά μόνο για το αν θα ξεχαστούν τα παιχνίδια. Αγωνιά μήπως χαθεί η ίδια η ανάγκη των παιδιών να δημιουργούν κόσμους μέσα από τη φαντασία τους. Γι’ αυτό και η αποστολή της ξεπερνά τα όρια μιας ακόμη διάσωσης. Είναι μια προσπάθεια να υπενθυμίσει ότι οι πιο ουσιαστικές φιλίες γεννιούνται όταν τα παιδιά μοιράζονται εμπειρίες και όχι απλώς μια σύνδεση στο διαδίκτυο.

Μια κριτική στην τεχνολογία ή μια πρόσκληση για ισορροπία;

Αρκετές από τις κριτικές που δημοσιεύθηκαν μετά την πρεμιέρα στάθηκαν στο γεγονός ότι η Pixar θα μπορούσε εύκολα να καταλήξει σε έναν απλοϊκό διχασμό: παιχνίδια εναντίον tablet, αναλογικό απέναντι σε ψηφιακό. Η ταινία, όμως, αποφεύγει αυτή την παγίδα.

Το Lilypad δεν παρουσιάζεται ως ένας μονοδιάστατος «κακός». Αντίθετα, η αφήγηση δείχνει ότι η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει θετικά, ιδιαίτερα για παιδιά που δυσκολεύονται να ενταχθούν σε μια παρέα ή να κάνουν φίλους. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η ψηφιακή εμπειρία αντικαθιστά την πραγματική επαφή και όχι όταν τη συμπληρώνει.

Αυτό είναι ίσως και το πιο ενδιαφέρον μήνυμα της ταινίας. Δεν προτείνει την επιστροφή σε έναν κόσμο χωρίς τεχνολογία – κάτι τέτοιο θα ήταν και ουτοπικό και αναχρονιστικό. Υποστηρίζει όμως ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει εκείνα τα στοιχεία που διαμορφώνουν ουσιαστικά έναν άνθρωπο: τη φαντασία, το παιχνίδι, τη συνεργασία και την άμεση ανθρώπινη επαφή.

Το πραγματικό μήνυμα αφορά και τους μεγάλους

Αν υπάρχει ένας λόγος που το Toy Story παραμένει επίκαιρο εδώ και τρεις δεκαετίες, είναι επειδή ποτέ δεν μιλούσε αποκλειστικά στα παιδιά.

Οι πρώτες ταινίες έκαναν τους γονείς να θυμούνται τη στιγμή που άφησαν πίσω την παιδική τους ηλικία. Το Toy Story 5 τους καλεί να αναρωτηθούν αν αφήνουν αρκετό χώρο ώστε τα δικά τους παιδιά να τη ζήσουν πραγματικά.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Bonnie δεν παρουσιάζεται ως ένα παιδί «εθισμένο» στην τεχνολογία. Είναι ένα παιδί που αναζητά αποδοχή. Το tablet μοιάζει να της προσφέρει έναν πιο εύκολο δρόμο προς αυτήν, όμως η ταινία επιμένει ότι οι βαθύτεροι δεσμοί δημιουργούνται όταν οι άνθρωποι βρίσκονται στον ίδιο χώρο, μοιράζονται εμπειρίες και αφήνουν τη φαντασία τους να λειτουργήσει χωρίς μεσολαβήσεις.

Η επιλογή αυτή κάνει την ιστορία να αποκτά κοινωνικές προεκτάσεις. Η μοναξιά, η δυσκολία κοινωνικοποίησης, η ανάγκη για αποδοχή και η διαφορά ανάμεσα στην επικοινωνία και τη σύνδεση είναι ζητήματα που αφορούν όχι μόνο τα παιδιά αλλά και τους ενήλικες, σε μια εποχή όπου η ψηφιακή παρουσία συχνά υπερκαλύπτει τη φυσική.

Μια Pixar που εξακολουθεί να έχει κάτι να πει

Ύστερα από πέντε ταινίες, ήταν εύλογο να αναρωτηθεί κανείς αν το Toy Story είχε εξαντλήσει όσα είχε να αφηγηθεί. Κάποιοι κριτικοί θεωρούν ότι η σειρά είχε ολοκληρώσει ιδανικά τον κύκλο της ήδη από το τρίτο ή το τέταρτο φιλμ, ενώ άλλοι βλέπουν στο νέο κεφάλαιο μια επιτυχημένη ανανέωση που συνομιλεί με τις αγωνίες της σημερινής εποχής.

Ανεξάρτητα από το αν κάποιος θεωρεί αναγκαία την ύπαρξη ενός πέμπτου Toy Story, δύσκολα μπορεί να αγνοήσει ότι η Pixar επιχειρεί να μιλήσει για ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της σύγχρονης παιδικής ηλικίας. Δεν το κάνει πάντα με τον ίδιο συναισθηματικό αντίκτυπο που είχαν οι προηγούμενες ταινίες, όμως καταφέρνει να ανοίξει μια συζήτηση που ξεπερνά τα όρια του animation.

Το παιχνίδι ως πράξη αντίστασης

Ίσως αυτό να είναι και το σημαντικότερο συμπέρασμα που αφήνει πίσω του το Toy Story 5. Το παιχνίδι δεν παρουσιάζεται απλώς ως μια μορφή διασκέδασης. Παρουσιάζεται ως ο τρόπος με τον οποίο τα παιδιά δοκιμάζουν ρόλους, καλλιεργούν τη φαντασία τους, διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους και μαθαίνουν να συνυπάρχουν με τους άλλους.

Σε έναν κόσμο όπου η παιδική ηλικία ψηφιοποιείται όλο και περισσότερο, η νέα ταινία της Pixar υπενθυμίζει ότι η τεχνολογία μπορεί να ανοίγει νέους δρόμους επικοινωνίας, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την εμπειρία του να δημιουργείς ιστορίες με τα ίδια σου τα χέρια.

Και ίσως αυτό να είναι τελικά το μεγαλύτερο επίτευγμα του Toy Story 5. Δεν ζητά από τα παιδιά να εγκαταλείψουν τις οθόνες ούτε από τους γονείς να επιστρέψουν σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια. Τους καλεί, όμως, να θυμηθούν ότι πίσω από κάθε εφαρμογή, κάθε ειδοποίηση και κάθε ψηφιακή συνομιλία υπάρχει μια ανθρώπινη ανάγκη που παραμένει ίδια εδώ και γενιές: να παίξουμε, να φανταστούμε και να συνδεθούμε πραγματικά με τους ανθρώπους γύρω μας.

Γι’ αυτό και το Toy Story 5 δεν είναι απλώς άλλη μία συνέχεια ενός θρυλικού franchise. Είναι μια ταινία που χρησιμοποιεί τα παιχνίδια ως αφορμή για να μιλήσει για το παρόν της παιδικής ηλικίας και, τελικά, για το μέλλον των σχέσεών μας σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο ψηφιακό.