Netflix: Η ιστορία πίσω από το «Ανατολικά της Εδέμ»

Μπορεί η GenZ γενιά να ανακαλύπτει τώρα το αριστούργημα του Τζον Στάινμπεκ «Ανατολικά της Εδέμ», μέσα από την ομώνυμη σειρά του Netflix, με την Φλόρενς Πίου στον πρωταγωνιστικό ρόλο της Κάθριν, όμως η ιστορία πίσω από το μυθιστόρημα, την ταινία και την τωρινή σειρά έχει τουλάχιστον αντίστοιχα πλούσια και ενδιαφέρουσα πλοκή.

Εβδομήντα τέσσερα χρόνια πριν φτάσει τις… 6,5 εκατομμύρια προβολές η ομώνυμη σειρά στην πλατφόρμα Netflix, το βιβλίο έκανε για πρώτη φορά την εμφάνισή του στα αμερικανικά βιβλιοπωλεία – και μάλιστα, με τον διόλου ευκαταφρόνητο αριθμό των 110.000 αντιτύπων. Πίσω από αυτά, ένας συγγραφέας, που είχε ήδη στις αποσκευές του ένα Πούλιτζερ, αυτό για τα «Σταφύλια της Οργής», ο Τζον Στάινμπεκ.

Ο Στάινμπεκ είχε αρχίσει να γράφει συστηματικά το μυθιστόρημα τον Ιανουάριο του 1951. Λίγο πριν τα πενήντα του, είχε ξεκινήσει την έρευνα του, με στόχο ένα βιβλίο – παρακαταθήκη για τους δυο μικρούς τότε γιους του, τον Τομ και τον Τζον. Ένα βιβλίο για τον τόπο και την οικογενειακή ιστορία τους, όπως ο ίδιος τα γνώριζε.

Την συγγραφή την πιάνει αμέσως μετά τον τρίτο του γάμο, αυτόν με την Ελέιν Άντερσον Σκοτ. Στην αλληλογραφία του με τον Σουηδό ζωγράφο Μπο Μπέσκοβ το 1950 περιγράφει την ηρεμία που έβρισκε κοντά της. Μπορούσε, έγραφε χαρακτηριστικά, να δουλεύει ακόμη και με εκείνη καθισμένη στο ίδιο δωμάτιο. Βέβαια, οι περισσότεροι σχολιαστές θεωρούν την δεύτερη σύζυγό του, Γκουίν, πρότυπο για την κεντρική του ηρωίδα Κάθι.

Κάθε πρωί, πριν από το μυθιστόρημα, έγραφε μια επιστολή στον Πασκάλ Κοβίτσι, τον εκδότη και φίλο του. Του εξηγούσε τι δοκίμαζε, τι φοβόταν, τι δεν του έβγαινε. Αυτές οι επιστολές εκδόθηκαν, έναν χρόνο μετά τον θάνατό του, στον τόμο Journal of a Novel: The East of Eden Letters, ένα δεύτερο βιβλίο για την γέννηση του πρώτου.

Ένα άλλο fun fact της εκδοτικής ιστορίας του βιβλίου, που δεν είναι ευρέως γνωστό, είναι ότι το τέλος του θα ήταν διαφορετικό, αν δεν υπήρχε η λογοτεχνική πράκτοράς του, Ελίζαμπεθ Ότις, η οποία είχε απορρίψει το τέλος που εκείνος είχε προτείνει αρχικά.

O εκδοτικός οίκος Viking Press εξέδωσε το μυθιστόρημα τον Σεπτέμβριο του 1952. Το αρχικό τιράζ των 110.000 αντιτύπων ήταν τεράστιο για την εποχή, ενώ τον Νοέμβριο το βιβλίο είχε ήδη σκαρφαλώσει στην κορυφή των ευπώλητων. Οι κριτικοί ήταν πιο δύσπιστοι, με ενστάσεις για τη δομή και το μελόδραμα. Ο ενθουσιασμός του κοινού, όμως, έγραψε το τελικό κεφάλαιο αυτής της εκδοτικής επιτυχίας.

Στο Χόλιγουντ

Ο Ελία Καζάν είχε διαβάσει το βιβλίο σε τυπογραφικό δοκίμιο, πριν ακόμη κυκλοφορήσει. Άλλωστε, με τον Στάινμπεκ είχαν ήδη συνεργαστεί στο «Viva Zapata!», όπου πρωταγωνιστούσε ο Μάρλον Μπράντο. Ο σκηνοθέτης πήγε τη νέα πρόταση στη Warner Bros και πήρε αμέσως το πράσινο φως.

Έχει δηλώσει ο θρυλικός σκηνοθέτης ότι στο «Ανατολικά της Εδέμ» αναγνώριζε κάτι από τη δική του σχέση με τον πατέρα του, έναν αυστηρό άνθρωπο που δεν ενέκρινε ποτέ την απόφασή του να ασχοληθεί με τον κινηματογράφο. Να θυμίσουμε ότι ο Καζάν είχε γεννηθεί το 1909 στην Κωνσταντινούπολη, σε οικογένεια Ελλήνων της Μικράς Ασίας, και είχε μεταναστεύσει με την οικογένειά του στην Αμερική στην ηλικία των τεσσάρων ετών.

Η αρχική σκέψη να δοθεί ο πρωταγωνιστικός ρόλος στον Μάρλον Μπράντο δεν έγινε ποτέ πράξη. Τον Τζέιμς Ντιν υπέδειξε στον Καζάν ο σεναριογράφος Πολ Όσμπορν. Η συνάντηση του Τζέιμς Ντιν με τον Καζάν στο γραφείο του σκηνοθέτη δεν πήγε ιδιαίτερα καλά. Σύμφωνα με τις σχετικές αφηγήσεις, ο Ντιν ήταν σκυθρωπός και λιγομίλητος, αλλά πρότεινε στον Καζάν μια βόλτα με τη μοτοσικλέτα του. Ο σκηνοθέτης την περιέγραφε ως τρομακτική εμπειρία, στη διάρκεια της οποίας κατάλαβε ότι είχε βρει τον ήρωα του, τον Καλ.

Ο Ντιν δεν τα πήγαινε καλά ούτε με τον συμπρωταγωνιστή του, Ρέιμοντ Μάσεϊ. Ο δαιμόνιος σκηνοθέτης, όχι απλά δεν προσπάθησε να εξομαλύνει την ένταση στα γυρίσματα, αλλά και την ενίσχυε, όπως παραδέχθηκε αργότερα, επειδή τον εξυπηρετούσε καλλιτεχνικά. Η μέθοδός του περιλάμβανε και αυτή τη χρήση των πραγματικών σχέσεων των ηθοποιών.

Το γύρισμα της συγκεκριμένης ταινίας συμπίπτει με μία όχι και τόσο φωτεινή περίοδο της ζωής του μεγάλου Καζάν. Βρισκόμαστε στα χρόνια του Μακαρθισμού και, μόλις το 1952 – δυο χρόνια πριν τα γυρίσματα – είχε κατονομάσει οκτώ πρώην συντρόφους του από το Group Theatre, ενώ είχε φτάσει να υπερασπιστεί την επιλογή του με πληρωμένη καταχώριση στους «New York Times»! Η ρήξη με τον Άρθουρ Μίλερ και η σκιά της μαύρης λίστας τον ακολούθησαν για δεκαετίες, μέχρι και στην αμφίθυμη και διχασμένη υποδοχή του από πλευράς των συναδέλφων, όταν του απονεμήθηκε το 1999 τιμητικό Όσκαρ για το σύνολο της προσφοράς του στην 7η Τέχνη.

Μετά το ‘80

Το «Ανατολικά της Εδέμ» γίνεται και οκτάωρη μίνι σειρά στο ABC, το 1981, με την Τζέιν Σέιμουρ στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η Όπρα Γουίνφρεϊ ξαναφέρνει το βιβλίο στα χέρια των αναγνωστών τον Ιούνιο του 2003, επιλέγοντάς το για την επανεκκίνηση της λέσχης βιβλίου της. Ακολουθούν πωλήσεις που ξεπερνούν τα 1,2 εκατομμύρια αντίτυπα. Η χωρίς προηγούμενο επιδραστικότητα του τηλεοπτικού φαινομένου που ακούει στο όνομα Όπρα κατορθώνει να ξαναφέρει στην επικαιρότητα ένα μυθιστόρημα μισού αιώνα.

Οι γιοι του Στάινμπεκ ακολούθησαν επίσης τον δρόμο της γραφής. Ο Τζον Στάινμπεκ IV εργάστηκε ως δημοσιογράφος και πέθανε το 1991. Ο μεγαλύτερος, Τόμας, εξέδωσε την πρώτη συλλογή διηγημάτων του το 2002, πλησιάζοντας τα εξήντα, και πέθανε το 2016.

Μια συμφωνία του 1983 είχε αυξήσει το μερίδιο των γιων στα έσοδα, δίνοντας στην σύζυγο Ελέιν τον έλεγχο των διαπραγματεύσεων για την εκμετάλλευση των έργων. Μετά τον θάνατό της το 2003, τη θέση της ανέλαβε η κόρη της από προηγούμενο γάμο, Γουέιβερλι Κάφαγκα. Οι διαμάχες έφτασαν μέχρι και τα σχέδια νέων κινηματογραφικών διασκευών της «Εδέμ» και των «Σταφυλιών της οργής». Το 2017 επιδικάστηκαν στην Κάφαγκα 13,15 εκατομμύρια δολάρια.

Σήμερα

Η Ζόι Καζάν είχε πρώτα διαβάσει το μυθιστόρημα ως έφηβη και μετά είδε την ταινία του παππού της. Την ξάφνιασε η απόσταση μεταξύ τους. Άρχισε να γράφει το 2020. Ως το 2024, όπως η ίδια τόνισε σε συνέντευξή της στο «Vanity Fair», είχαν σβηστεί από τη χρήση τρία γράμματα του πληκτρολογίου της! Στη σειρά υπογράφει το σενάριο, την παραγωγή και τη δημιουργική εποπτεία. Τα επτά επεισόδια σκηνοθέτησαν ο Γκαρθ Ντέιβις και η Λορ ντε Κλερμόν Τονέρ.

Για να κατορθώσει να βρει το δικό της δρόμο και τη δική της εκδοχή, διάβασε ξανά τις επιστολές του Στάινμπεκ στον Κοβίτσι, αλλά συνειδητά αποφάσισε να διασώσει την δική προσωπική ματιά στην μεταφορά.

Είναι ίσως παράξενος, αν όχι και μοιραίος, ο ρόλος που παίζει η οικογενειακή κληρονομιά και παράδοση – αυτό που οι Αμερικανοί εννοούν ως legacy – στην ιστορία πίσω από το μυθιστόρημα και την ταινία. Ο Στάινμπεκ έγραφε έχοντας στον νου του τους γιους του. Ο Καζάν διάβαζε στο βιβλίο τη δική του δύσκολη σχέση με τον πατέρα του, κάτι που ίσως και τον παρακίνησε να το μεταφέρει στην μεγάλη οθόνη. Στον Τζέιμς Ντιν βρήκε έναν ηθοποιό που γνώριζε από πρώτο χέρι την απόσταση από τον πατέρα και την ανάγκη για την αποδοχή του. Σήμερα, η εγγονή του σκηνοθέτη, Ζόι Καζάν, αναψηλαφεί το ίδιο έργο, αναζητώντας τη δική της σχέση με όσα περνούν από γενιά σε γενιά. Το ερώτημα πόσο μας καθορίζει η οικογένειά μας και πόσο ελεύθεροι είμαστε να χαράξουμε τη δική μας πορεία αφορά, τελικά, και τους ανθρώπους που έδωσαν ζωή στην «Εδέμ», πέρα από τους χαρακτήρες της.

Σε πρόσφατες συνεντεύξεις της, η Ζόι Καζάν εξηγεί την δική της ανάγνωση στο θρυλικό έργο και μιλά για μια Αμερική που δυσκολεύεται να κοιτάξει την ιστορία της. Την ενδιαφέρει η δυνατότητα αλλαγής, ακόμη και όταν το παρελθόν περιλαμβάνει ντροπή και λάθη. Εβδομήντα τέσσερα χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου, η χώρα για την οποία έγραφε ο Στάινμπεκ, και όχι μόνο, έχει ακόμη λόγους να συνομιλήσει με αυτήν την ιστορία είτε μέσα από τις σελίδες είτε από την οθόνη.