Προσβασιμότητα και ντοκιμαντέρ

Αν και γενικότερα όλοι μας, λίγο-πολύ, έχουμε μια αόριστη ή συγκεχυμένη αίσθηση ότι γνωρίζουμε τι είναι η προσβασιμότητα, στην πραγματικότητα υπάρχουν διαφορετικές μορφές και διευκολύνσεις που αυτή μπορεί, κατά περίπτωση, να προσφέρει στο κοινό, ώστε το προβαλλόμενο περιεχόμενο να γίνεται κατανοητό από όλους.

Προσβάσιμες Προβολές

Δύο είναι οι προσβάσιμες προβολές στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Η πρώτη πραγματοποιείται σήμερα, Σάββατο, στις 13:00, στην αίθουσα Τζον Κασσαβέτης. Στο πλαίσιο των Ειδικών Προβολών προβάλλεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα ταινία σε συνθήκες αυξημένης προσβασιμότητας. Πρόκειται για το ντοκιμαντέρ του Δημήτρη Κουτσιαμπασάκου «Ο Ηρακλής, ο Αχελώος και η γιαγιά μου», ενώ η είσοδος γίνεται με την έκδοση μηδενικού εισιτηρίου.

Η δεύτερη προβολή θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 8 Μαρτίου στις 18:00, στην αίθουσα Παύλος Ζάννας, με την ταινία «Ετέλ Αντνάν: Εξόριστες λέξεις» της Βούλας Σκούρα. Η ταινία θα προβληθεί με ακουστική περιγραφή (AD: Audio Description) για τυφλούς και άτομα με προβλήματα όρασης, καθώς και με υπότιτλους για Κ/κωφούς και βαρήκοους (SDH: Subtitles for the Deaf or Hard of Hearing). Εκτός από τα ελληνικά, ακούγονται αγγλικά, γαλλικά και αραβικά. Η ακουστική περιγραφή θα είναι στα ελληνικά, ενώ στο κανάλι της περιγραφής θα προστεθεί και dubbing από τις τέσσερις γλώσσες. Και σε αυτή την περίπτωση η είσοδος θα είναι ελεύθερη με την έκδοση μηδενικού εισιτηρίου από τα εκδοτήρια του Φεστιβάλ, με χορηγό προσβασιμότητας την Alpha Bank.

Τι εννοούμε, όμως, όταν μιλάμε για αυξημένη προσβασιμότητα στην πράξη και με ποιον τρόπο μπορεί μια προβολή να γίνει πιο φιλική προς ένα κοινό με ιδιαίτερες ανάγκες υποστήριξης;

Η ταινία του Δημήτρη Κουτσιαμπασάκου ενσωματώνει υπηρεσίες Ακουστικής Περιγραφής (AD) και Υποτίτλων για Κωφούς και Βαρήκοους (SDH), κάτι που πλέον συναντάμε όλο και συχνότερα, αν και εξακολουθεί να υπάρχει σημαντικός χώρος για περαιτέρω ανάπτυξη και βελτίωση. Αντίστοιχα, η πρωτοβουλία Addub, που εφαρμόζεται στην προβολή της ταινίας της Βούλας Σκούρα, ανοίγει τον δρόμο ώστε άνθρωποι με μειωμένη όραση να μπορούν να απολαμβάνουν και διεθνείς παραγωγές.

Άτομα με προβλήματα όρασης και ακοής μπορούν, έτσι, να απολαύσουν την εμπειρία θέασης μιας ταινίας. Αν και τέτοιες πρωτοβουλίες έχουν εμφανιστεί και στο παρελθόν σε προβολές και εκδηλώσεις, θα ήταν ιδανικό να βλέπουμε όλο και συχνότερα προβλέψεις συμπερίληψης σε περισσότερες κινηματογραφικές προβολές.

Εικονογράμματα

Το πραγματικά καινοτόμο στοιχείο –που εφαρμόζεται ουσιαστικά για πρώτη φορά στην Ελλάδα– είναι η χρήση εικονογραμμάτων στην ταινία του Κουτσιαμπασάκου. Τα εικονογράμματα είναι απλά γραφικά σύμβολα που αντιπροσωπεύουν μια έννοια, ένα συναίσθημα ή μια δράση.

Στον κινηματογράφο μπορούν να λειτουργούν ως οπτικές επεξηγήσεις ή ως οδηγοί κατανόησης της πλοκής, ακόμη και ως προειδοποιήσεις για έντονες σκηνές. Λειτουργούν παράλληλα με την ταινία: μικρά εικονίδια μπορούν να εμφανίζονται στην οθόνη ή σε ξεχωριστή γραμμή, δείχνοντας ποιος χαρακτήρας μιλά, ποιο συναίσθημα κυριαρχεί ή ποιες είναι οι σημαντικές δράσεις.

Με αυτόν τον τρόπο, πολλοί νευροδιαφορετικοί θεατές –οι οποίοι συχνά επεξεργάζονται καλύτερα οπτικές πληροφορίες, δυσκολεύονται με τον αφηρημένο λόγο ή τις μεταφορές και ενδέχεται να αγχώνονται με απρόβλεπτες αλλαγές στην πλοκή– μπορούν να παρακολουθούν την ιστορία με μεγαλύτερη ευκολία. Τα εικονογράμματα κάνουν την αφήγηση πιο σαφή, μειώνουν τη γνωστική φόρτιση και βοηθούν στην πρόβλεψη των γεγονότων.

Μία ακόμη πρόβλεψη προσβασιμότητας στην προβολή του ντοκιμαντέρ του Κουτσιαμπασάκου είναι ότι θα πραγματοποιηθεί με όρους αισθητηριακά φιλικούς (sensory friendly), με χαμηλότερο ήχο και φωτισμό, ώστε να μπορούν να την απολαύσουν άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού.

Διεθνή Παραδείγματα

Αντίστοιχες πρακτικές εφαρμόζονται ήδη στο εξωτερικό. Το φεστιβάλ του British Film Institute οργανώνει συχνά προβολές φιλικές προς άτομα με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), με οπτική καθοδήγηση της πλοκής αλλά και προσαρμοσμένο περιβάλλον προβολής.

Στο πρόγραμμα προσβασιμότητάς του, το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου έχει εντάξει πειραματικά εργαλεία προσβασιμότητας, ενώ διεξάγει και έρευνες πάνω σε ζητήματα γνωσιακής πρόσβασης.

Παράλληλα, το ευρωπαϊκό ερευνητικό–καλλιτεχνικό πρότζεκτ Cinema Without Barriers, που ξεκίνησε στην Πολωνία το 2022 και επεκτείνεται στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (Ρουμανία, Σλοβακία, Σλοβενία, Ουγγαρία), έχει ως στόχο να εξασφαλίσει ίση πρόσβαση στην κινηματογραφική κουλτούρα για άτομα με αναπηρίες. Στο πλαίσιο του προγράμματος οργανώνονται προβολές με ακουστική περιγραφή, υπότιτλους για κωφούς και βαρήκοους, διερμηνεία στη νοηματική γλώσσα αλλά και οπτικά βοηθήματα κατανόησης, όπως τα εικονογράμματα.

Η συζήτηση για την προσβασιμότητα στον πολιτισμό δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ζήτημα οργάνωσης προβολών. Είναι, στην πραγματικότητα, ένα ζήτημα ισότητας και δημοκρατίας στον ίδιο τον πολιτισμό. Όσο περισσότερα βήματα γίνονται προς αυτή την κατεύθυνση, τόσο περισσότερο ανοίγει ο δρόμος ώστε η εμπειρία της τέχνης να μην αποτελεί προνόμιο των λίγων, αλλά δικαίωμα όλων. Γιατί ο πολιτισμός δεν μπορεί να θεωρείται πραγματικά ζωντανός και ουσιαστικός αν δεν χωρά μέσα του όλους τους ανθρώπους.