László Moholy-Nagy: H φωτογραφία ως πείραμα, γλώσσα και τρόπος σκέψης

Πριν η φωτογραφία γίνει καθημερινή συνήθεια, πριν περάσει στις οθόνες και στα κινητά, ο László Moholy-Nagy την αντιμετώπισε ως εργαστήριο σκέψης. Με άλλα λόγια, ως ένα πεδίο όπου το φως, το σώμα, το αντικείμενο και η μηχανή μπορούσαν να παράγουν νέους τρόπους όρασης.

Η έκθεση «László Moholy-Nagy. Light Play», που παρουσιάζεται στο MOMUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης από τις 13 Ιουνίου έως τις 15 Νοεμβρίου 2026, συστήνει στο κοινό της πόλης για πρώτη φορά μέσα από ολοκληρωμένη έκθεση έναν από τους πιο ριζοσπαστικούς δημιουργούς του 20ού αιώνα. Η έκθεση περιλαμβάνει 68 φωτογραφικά έργα, φωτογράμματα, φωτομοντάζ, πειραματικές λήψεις, ασπρόμαυρες και έγχρωμες εικόνες, καθώς και φιλμ.

Ο Moholy-Nagy, μορφή συνδεδεμένη με το Bauhaus, ανήκει στους πρώτους δημιουργούς που χρησιμοποίησαν την φωτογραφία ως εργαλείο έρευνας, ως γλώσσα, ως πεδίο όπου μπορούσε να δοκιμαστεί η ίδια η όραση. «Αυτό που ξεχωρίζει στο έργο του είναι η διάθεση πειραματισμού», σημειώνει ο Ηρακλής Παπαϊωάννου, επιμελητής και ένας από τους ανθρώπους που ανέλαβαν την προσαρμογή της έκθεσης για το MOMUS. Ο Moholy-Nagy, όπως εξηγεί, υπήρξε «ένας από τους ανθρώπους που τη δεκαετία του 1920 και του 1930 συμμετείχαν στην ανακάλυψη νέων δρόμων για τη φωτογραφία ως γλώσσα».

Φωτογράμματα

Ο Moholy-Nagy εργάστηκε με το φωτομοντάζ, τις απρόσμενες γωνίες λήψης, τη διαφάνεια, το φως, το σκοτεινό θάλαμο. Ιδιαίτερη θέση έχουν τα φωτογράμματα, δηλαδή οι εικόνες που δημιουργούνται χωρίς κάμερα. Ο κ. Παπαϊωάννου τα περιγράφει ως εξής: «Μπαίνει κανείς στο σκοτεινό θάλαμο, βάζει ένα φωτογραφικό χαρτί κάτω από το φως και αρχίζει να πειραματίζεται με υλικά. Μπορεί να βάλει μια κουτάλα, ένα γάντι, το χέρι του. Από τον βαθμό διαπερατότητας στο φως, την έκθεση και την εμφάνιση, δημιουργείται μια εικόνα πολύ ιδιαίτερη και σχεδόν πάντα μοναδική. Μοναδική τόσο με την έννοια ότι δεν υπάρχει αντίτυπο, αλλά και με την έννοια ότι δεν μπορεί να αναπαραχθεί η ίδια στιγμή».

Σε μια εποχή όπου η εικόνα αναπαράγεται, τροποποιείται και διανέμεται ακαριαία, η επιστροφή σε αυτή τη χειροποίητη, απρόβλεπτη σχέση φωτός και ύλης φαίνεται σχεδόν… απόκοσμη.

Η έκθεση δεν μένει, ωστόσο, μόνο στα φωτογράμματα. Ο Moholy-Nagy πειραματίστηκε με τα λεγόμενα photoplastics, κολάζ με σχέδια, αποσπάσματα φωτογραφιών και λέξεις, αλλά και με έγχρωμες εικόνες, αστροφωτογραφίες, ακτινογραφίες, υλικό δηλαδή που αργότερα η τέχνη, στο πλαίσιο του μεταμοντερνισμού, θα προσέγγιζε με όρους οικειοποίησης. «Πράγματα που μετά από σαράντα ή πενήντα χρόνια ονομάστηκαν appropriation, ο Moholy-Nagy τα έκανε μισό αιώνα πριν», παρατηρεί ο Παπαϊωάννου.

Οπτικός αναλφαβητισμός

Αυτό που κάνει την έκθεση επίκαιρη δεν είναι μόνο η ιστορική σημασία του Bauhaus. Είναι η σχέση της με τον τρόπο που ζούμε σήμερα μέσα στις εικόνες. Στο δελτίο τύπου της έκθεσης επανέρχεται η γνωστή φράση του Moholy-Nagy: «Αναλφάβητος στο μέλλον δεν θα είναι μόνο αυτός που δεν γνωρίζει να χρησιμοποιεί το μολύβι αλλά και την κάμερα». Για τον κ. Παπαϊωάννου, αυτή η φράση έχει πια επαληθευτεί «στο τετράγωνο». Όπως δηλώνει ο ίδιος τώρα στο theopinion, αλλά και έχει δηλώσει επανειλημμένως στο παρελθόν «είμαστε σε μια εποχή που έχει πάρα πολύ μεγάλη ανάγκη, άμεσα, από οπτικό γραμματισμό: από τη δυνατότητα των ανθρώπων να μάθουν να διαβάζουν τις φωτογραφίες».

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τους ειδικούς, ούτε αποκλειστικά την τέχνη. «Ένα μεγάλο κομμάτι της επικοινωνίας γίνεται μέσω εικόνων, που οι άνθρωποι δεν έχουν την παιδεία να διαβάζουν», καθώς μέσα από τις εικόνες μεταφέρονται αισθητική, ιδεολογία, στάσεις, συχνά με τρόπο «πολύ πιο υπόγειο» προσθέtει ο Παπαϊωάννου.

Η συζήτηση μαζί του τη νοημοσύνη. Ο ίδιος δηλώνει απερίφραστα: «Η εικόνα που προέρχεται από μια εφαρμογή AI δεν είναι φωτογραφία. Υιοθετεί πολύ συχνά την όψη της φωτογραφίας, αλλά δεν είναι φωτογραφία με την έννοια ότι δεν έχει φτιαχτεί από φως που προσπίπτει πάνω σε έναν υποδοχέα». Η διάκριση αυτή δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι τρόπος να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει φωτογραφία, αλλά και να αναρωτηθούμε πάνω στους τρόπους να την «αναγνώσουμε» με επάρκεια και αν την ερμηνεύσουμε.

Γι’ αυτό και η έκθεση Light Play μπορεί να προκαλέσει και άλλους είδους ερωτήματα, πέρα από την αναμφίβολη αναδρομική, καλλιτεχνική αξία της, καθώς υπενθυμίζει ότι η φωτογραφία υπήρξε κάποτε ένα ανοιχτό ερώτημα — και ίσως σήμερα, μέσα στον πληθωρισμό των εικόνων, χρειάζεται ξανά να γίνει τέτοιο.

Σε όλη τη διάρκεια της έκθεσης θα πραγματοποιηθούν εκπαιδευτικά προγράμματα, ξεναγήσεις και εργαστήρια φωτογραφικού πειραματισμού.

Συνδιοργάνωση: ΜΟΜUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, Fotografiska, the Contemporary Museum of Photography, Art and Culture, The Moholy-Nagy Estate Επιμέλεια: Jessica Jarl, Διευθύντρια διεθνών εκθέσεων / Fotografiska Αρχιτεκτονικός σχεδιασμός/παραγωγή: Δανάη Μαυρίδου, Σπύρος Τσαφαράς / TETRAGON Α.Ε. Προσαρμογή επιμέλειας: Ηρακλής Παπαϊωάννου, Επιμελητής & Αρετή Λεοπούλου, Αναπληρώτρια καλλιτεχνική διευθύντρια / ΜΟΜUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης

Info: Αποθήκη Α’, Προβλήτα Α’, Λιμάνι Θεσσαλονίκης 13 Ιουνίου – 15 Νοεμβρίου 2026