28ο ΦΝΘ: Η Ιστορία σε τρίτο πρόσωπο πληθυντικού

Σε μια εποχή όπου οι εικόνες καθορίζουν την αντίληψή μας για τον κόσμο, η ταινία Third Person Plural της εικαστικούς Αικατερίνης Γεγησιάν επιστρέφει στα αρχεία του 20ού αιώνα για να δείξει πώς κατασκευάστηκε η ίδια η εικόνα της ιστορίας. Μέσα από αρχειακό υλικό από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, το έργο εξερευνά τη σχέση εικόνας, εξουσίας και μνήμης. Η δημιουργός μιλά στο TheOpinion για τους σιωπηλούς «άλλους» της Ιστορίας, την προπαγανδιστική δύναμη της εικόνας και τον καταπιεστική ανδρική αφήγηση, που συνοδεύει σχεδόν κάθε εικόνα.

Η ταινία Third Person Plural εξετάζει τη σχέση εικόνας, ιστορίας και εξουσίας μέσα από αρχειακό υλικό. Πώς ξεκίνησε αυτό το έργο;

Το έργο είναι μέρος μιας τριλογίας που ξεκίνησε αρχικά ως εγκατάσταση. Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2019 και έκτοτε έχει παρουσιαστεί σε διαφορετικούς χώρους, κάθε φορά σε διαφορετικές μορφές και συνθέσεις. Αποτελείται από οκτώ επεισόδια που προβάλλονται σε πολλαπλές οθόνες.

Η ταινία έχει ήδη παρουσιαστεί σε διεθνή φεστιβάλ, όπως το International Festival of Innsbruck, στο Rencontres Internationales στο Παρίσι και στο Διεθνές Φεστιβάλ του Κορκ στην Ιρλανδία. Παράλληλα, ένα μέρος της εγκατάστασης παρουσιάζεται στο MOMus, σε διαφορετική εκδοχή μοντάζ από αυτήν που βλέπει ο θεατής στην κινηματογραφική προβολή.

Το έργο συνοδεύεται επίσης από ένα βιβλίο, το οποίο θα παρουσιαστεί επίσημα στις 24 Απριλίου στο Photographers’ Gallery στο Λονδίνο.

Ποια είναι η σχέση της ταινίας με την εγκατάσταση;

Η ταινία προέκυψε από την εγκατάσταση αλλά δεν είναι ακριβώς το ίδιο έργο. Στην εγκατάσταση τα επεισόδια έχουν μεγαλύτερη διάρκεια και χρησιμοποιείται αποκλειστικά αρχειακό υλικό από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Στην κινηματογραφική εκδοχή διατήρησα τα επεισόδια αλλά πρόσθεσα και άλλο υλικό, καθώς και μια διαφορετική δομή μοντάζ. Ανάμεσα στα επεισόδια χρησιμοποιώ επίσης υλικό από αρχεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο λειτουργεί ως σύνδεση ανάμεσα στις διαφορετικές ενότητες της ταινίας.

Πώς ξεκίνησε η έρευνα που οδήγησε στο έργο;

Η ιδέα ξεκίνησε όταν είχα μόλις αρχίσει την ακαδημαϊκή μου καριέρα στο πανεπιστήμιο του Τισάιντ, στη βόρεια Αγγλία. Ήταν η περίοδος του Brexit και ταυτόχρονα η περίοδος της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα. Εκείνη την εποχή υπήρχαν έντονες συζητήσεις γύρω από το τι σημαίνει να είσαι Ευρωπαίος, αν υπάρχει ευρωπαϊκή ταυτότητα και ποιος είναι ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Στη δουλειά μου με απασχολούσε ήδη το πώς οι εικόνες κατασκευάζουν ταυτότητες — εθνικές, πολιτισμικές και έμφυλες. Έτσι άρχισα να σκέφτομαι πώς θα μπορούσα να εξετάσω την ευρωπαϊκή ταυτότητα μέσα από αρχειακό υλικό.

Μέσα από μια ερευνητική υποτροφία βρέθηκα στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου στην Ουάσιγκτον, όπου άρχισα να μελετώ τα newsreels, τα κινηματογραφικά επίκαιρα της εποχής.

Τι είναι τα newsreels και γιατί σας ενδιέφεραν;

Τα newsreels ήταν τα κινηματογραφικά επίκαιρα που προβάλλονταν στους κινηματογράφους πριν από τις ταινίες. Παράγονταν κυρίως από μεγάλα στούντιο του Χόλιγουντ και συχνά δημιουργούνταν σε συνεργασία με τον αμερικανικό στρατό. Με έναν τρόπο αποτελούσαν τις οπτικές ειδήσεις της εποχής.

Το υλικό που μελέτησα καλύπτει κυρίως την περίοδο από το 1945 μέχρι το 1957, δηλαδή από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα, της πρώτης μορφής της ευρωπαϊκής ενοποίησης.

Τα φιλμ αυτά δεν ήταν ψηφιοποιημένα. Υπήρχαν μόνο σε φιλμ 35mm και έπρεπε να εξεταστούν ένα προς ένα. Συνολικά συγκέντρωσα περίπου 200 φιλμ — newsreels, προπαγανδιστικά και εκπαιδευτικά φιλμ, καθώς και υλικό που είχε αποχαρακτηριστεί από τα αμερικανικά εθνικά αρχεία.

Τι αποκαλύπτει αυτό το αρχειακό υλικό;

Αρχικά σκεφτόμουν να κάνω ένα έργο για την ευρωπαϊκή ταυτότητα. Όμως όσο προχωρούσε η έρευνα συνειδητοποίησα ότι αυτό που με ενδιέφερε περισσότερο ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι εικόνες αυτές συμμετείχαν στη διαμόρφωση μιας παγκόσμιας πολιτικής αφήγησης. Η ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης εμφανίζεται ως μέρος μιας μεγαλύτερης ιστορίας: της οργάνωσης του μεταπολεμικού κόσμου. Μέσα από αυτά τα φιλμ βλέπουμε πώς εικόνες που παρήχθησαν από αμερικανικά στούντιο και στρατιωτικές δομές κατασκευάζουν μια συγκεκριμένη εικόνα του κόσμου — και τελικά έναν τρόπο να βλέπουμε και τους εαυτούς μας μέσα σε αυτόν.

Αυτήν η Ιστορία των Εικόνων, η οπτική ιστορία με ενδιαφέρει πάρα πολύ. Παράλληλα, γίνεται ξεκάθαρο στο φιλμ το πως η Αμερική δημιούργησε αυτό που τώρα ονομάζουμε Νέα Τάξη Πραγμάτων. Πώς, μάλιστα, αυτή συγκροτήθηκε μέσα από εικόνες και πολιτικές αφηγήσεις για να εξυπηρετήσεις τους ισχυρούς.

Κάποια συγκεκριμένα παραδείγματα προπαγάνδας που σας έκαναν μεγαλύτερη εντύπωση;

Ένα από τα πράγματα που ανακάλυψα στο αρχείο –και που δεν είχα σκεφτεί ποτέ πριν– ήταν η ύπαρξη μιας πρωτοβουλίας που λεγόταν “The Brotherhood of Man”. Δεν επρόκειτο για κρατική δομή αλλά για μια ιδιωτική οργάνωση που ξεκίνησε ήδη από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και ενισχύθηκε ιδιαίτερα μετά τον Δεύτερο. Στα newsreels που μελετούσα εμφανίζονταν συχνά μικρά προπαγανδιστικά αποσπάσματα που παρουσίαζαν την αμερικανική κοινωνία ως μια ενωμένη κοινότητα διαφορετικών ανθρώπων — κυρίως λευκών χριστιανών και εβραίων — οι οποίοι μοιράζονται κοινές αξίες. Αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι ότι η πρωτοβουλία αυτή, παρότι ιδιωτική, είχε την υποστήριξη πολύ σημαντικών πολιτικών προσώπων της εποχής, ακόμη και προέδρων των Ηνωμένων Πολιτειών όπως ο Τρούμαν και ο Αϊζενχάουερ.

Και ποια ήταν ακριβώς η λειτουργία της;

Σύμφωνα με τις λίγες ιστορικές αναλύσεις που βρήκα, υπήρχε τότε στην Αμερική η αίσθηση ότι η σοβιετική ιδεολογία είχε ένα πολύ ισχυρό στοιχείο ταύτισης: οι άνθρωποι ένιωθαν ότι ανήκουν σε ένα κοινό πολιτικό και πνευματικό όραμα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπήρχε ο φόβος ότι αυτή η μορφή συλλογικής πίστης δεν υπήρχε με τον ίδιο τρόπο.

Η ιδέα του Brotherhood φαίνεται ότι λειτουργούσε ως ένας τρόπος να δημιουργηθεί ένα παρόμοιο αίσθημα ενότητας — μια αφήγηση που θα ενίσχυε την αμερικανική ταυτότητα απέναντι στον κομμουνιστικό κίνδυνο. Μέσα από τις εικόνες των newsreels προβαλλόταν η ιδέα μιας κοινωνίας που, παρά τις διαφορές της, είναι ενωμένη γύρω από κοινές αξίες.

Η ταινία έχει και μια έντονα φεμινιστική ματιά…

Ναι. Μέσα στα περίπου 200 φιλμ που μελέτησα, οι γυναίκες ακούγονται να μιλούν συνολικά για μόλις δυόμισι λεπτά. Αυτό είναι εντυπωσιακό και αποκαλύπτει πόσο ανδροκεντρική ήταν η οπτική αφήγηση της εποχής. Μια ανδρική φωνή της αυθεντίας και καταπίεσης που διατρέχει σχεδόν ολόκληρη την ταινία.

Έτσι, για μένα ήταν σημαντικό να επανεξετάσω αυτό το υλικό μέσα από μια φεμινιστική ματιά. Να δείξω ότι η ιστορία που βλέπουμε μέσα από αυτά τα αρχεία είναι προϊόν συγκεκριμένων δομών εξουσίας — πατριαρχικών και ιμπεριαλιστικών. Ταυτόχρονα, η ταινία δεν είναι μόνο φεμινιστική. Όπως και σε πολλές από τις δουλειές μου, με ενδιαφέρουν όλοι αυτοί οι «άλλοι» που υπάρχουν μέσα στις εικόνες αλλά δεν έχουν φωνή. Οι άνθρωποι που εμφανίζονται ως μάρτυρες της ιστορίας χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να την αφηγηθούν.

Σε αυτό αναφέρεται και ο τίτλος Third Person Plural;

Ακριβώς. Ο τίτλος αναφέρεται σε όλους αυτούς τους ανθρώπους που βρίσκονται μέσα στις εικόνες αλλά παραμένουν ανώνυμοι. Είναι οι «τρίτοι πληθυντικοί» της ιστορίας — οι πολλοί, οι αφανείς. Στην ταινία προσπαθώ να τους δώσω χώρο. Στο έβδομο επεισόδιο, για παράδειγμα, ακούγονται οι γυναίκες που εμφανίζονται στα αρχεία, ενώ στο τελευταίο επεισόδιο υπάρχει μια σιωπηλή χορογραφία όλων αυτών των ανθρώπων που υπήρξαν απλοί μάρτυρες των γεγονότων. Με ενδιαφέρει να μετακινηθεί η αφήγηση από το ατομικό «εγώ» προς ένα συλλογικό «εμείς».

Ποιες είναι οι επόμενες παρουσιάσεις της ταινίας και του βιβλίου;

Στις αρχές Απριλίου θα ταξιδέψω στο Πεκίνο για να παρουσιάσω την ταινία και να κάνω μια παρουσίαση του βιβλίου. Για μένα έχει μεγάλο ενδιαφέρον να δω πώς θα διαβαστεί το έργο από το κινεζικό κοινό, ειδικά επειδή η Κίνα εμφανίζεται και μέσα στην ταινία. Στη συνέχεια, στις 24 Απριλίου θα γίνει η επίσημη παρουσίαση του βιβλίου στο Photographers’ Gallery στο Λονδίνο. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 30 Απριλίου, θα πραγματοποιηθεί και μια προβολή της ταινίας στο The Hellenic Centre στο Λονδίνο.

Info: Η ταινία προβλήθηκε στην αίθουσα «Τάκης Κανελλόπουλος», στο πλαίσιο των Ειδικών Προβολών του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, ενώ η ομότιτλη εγκατάστασή της παρουσιάζεται στο MOMus έως τις 14 Ιουνίου.