Πολιτική για το βιβλίο χωρίς βιβλιοθήκες;
Με αφορμή τη συμμετοχή του «Διαβάζοντας Μεγαλώνω» στη ΔΕΒΘ, η Άβα Χαλκιαδάκη μιλά για τη σχέση των παιδιών με το βιβλίο — από την κούνια μέχρι το σχολείο.
Χάιδω Σκανδύλα
«Ο στόχος είναι το παιδί να πηγαίνει στη βιβλιοθήκη με χαρά» λέει χαρακτηριστικά στο theopinion η πρόεδρος ΔΣ του μη κερδοσκοπικού διεπιστημονικού σωματείου Διαβάζοντας μεγαλώνω Άβα Χαλκιαδάκη, αλλά είναι κάτι τέτοιο πράγματι τόσο εύκολο;
Η συζήτησή μας με την κα Χαλκιαδάκη γίνεται με αφορμή τη συμμετοχή του Διαβάζοντας μεγαλώνω στην 22η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (7-10 Μαϊου), αλλά το εν λόγω σωματείο έχει αναπτύξει ουσιαστικό έργο στο χώρο της φιλαναγνωσίας από το 2013, στηρίζοντας με τις δράσεις του γονείς, εκπαιδευτικούς και προωθώντας τον διεπιστημονικό διάλογο. Μοιραία, ίσως, η συζήτησή μας στρέφεται στις δομές που καθιστούν —ή δεν καθιστούν— την ανάγνωση προσβάσιμη. Και εκεί, το ζήτημα παύει να είναι πολιτιστικό με τη στενή έννοια και γίνεται ανοιχτά πολιτικό.
Η κα Χαλκιαδάκη δεν διστάζει να το διατυπώσει χωρίς περιστροφές: «Πολιτική για την προώθηση της ανάγνωσης χωρίς βιβλιοθήκες, πραγματικά δεν μπορείς να κάνεις». Αν η ανάγνωση είναι δικαίωμα και όχι προνόμιο, τότε το ερώτημα δεν είναι απλώς να ενθαρρύνουμε τα παιδιά να διαβάσουν, αλλά να τους δίνουμε και πρακτικά τις δυνατότητες να το κάνουν. Η εικόνα που ξεπροβάλλει, αν κάποιος κάνει μια πρόχειρη έρευνα, είναι προβληματική: βιβλιοθήκες με περιορισμένα ωράρια, ελλιπές προσωπικό, συλλογές που δεν ανανεώνονται, σχολεία χωρίς σχολικές βιβλιοθήκες ή βιβλιοθήκες με ελάχιστους τίτλους και απαρχαιωμένα βιβλία.
EURead
Το «Διαβάζοντας μεγαλώνω» ανήκει στο διεθνές δίκτυo EURead, που στόχο έχει την προώθηση της ανάγνωσης σε διάφορες χώρες της Ευρώπης. Μάλιστα, εκδήλωση του EURead, με συμμετοχή της Σουηδίας και της Βουλγαρίας, θα πραγματοποιηθεί και στην 22η ΔΕΒΘ. Η σύγκριση του πώς αντιμετωπίζουμε το βιβλίο στην Ελλάδα σε σχέση με άλλες χώρες είναι μάλλον αποκαρδιωτική. «Σε άλλες χώρες δεν μπορούν καν να καταλάβουν όταν λέω δεν έχουμε αρκετές βιβλιοθήκες. Αν συγκρίνουμε το ελληνικό παράδειγμα με μία βαλακανική χώρα – και όχι με μία βορειοευρωπαϊκή – θα δούμε, για παράδειγμα, ότι η Βουλγαρία έχει 3000 βιβλιοθήκες, ενώ στο Δίκτυο Ελληνικών Βιβλιοθηκών της Εθνικής Βιβλιοθήκης βρίσκουμε 290 βιβλιοθήκες. Ίσως υπάρχουν και κάποιες λίγες ακόμα αλλά σε καμία περίπτωση οι λαϊκές βιβλιοθήκες – δημόσιες και δημοτικές – δεν είναι πάνω από 350.
Κι ακόμη πιο βασικό είναι ότι χρειαζόμαστε προσωπικό, το οποίο να είναι καταρτισμένο. Η λογική της βιβλιοθήκης σήμερα έχει αλλάξει. Στη σύγχρονη εκδοχή της, η βιβλιοθήκη δεν είναι ένας σιωπηλός χώρος φύλαξης βιβλίων, αλλά ένας ζωντανός τόπος συνάντησης, εξερεύνησης και εμπειρίας. Ένας χώρος όπου δεν θέλουμε το παιδί να πηγαίνει από υποχρέωση, αλλά από επιλογή, με την ίδια χαρά που πάει στην παιδική χαρά» σημειώνει η ίδια.
Σχολικές Βιβλιοθήκες
Περνώντας στο σχολείο, την πολύπαθη σχολική βιβλιοθήκη και την πρόσφατη πρωτοβουλία του Υπουργείο Παιδείας να δώσει κάποια λογοτεχνικά βιβλία – ανά τάξη – στα σχολεία, παρατηρούμε μια παρόμοια αντιμετώπιση του βιβλίου. Ευτυχώς, υπάρχουν πρωτοβουλίες όπως το Library 4 All, που εδώ και χρόνια στηρίζουν σχολικές βιβλιοθήκες, συγκεντρώνουν και στέλνουν βιβλία σε σχολεία που τα ζητούν. Η πρόεδρος του Διαβάζοντας Μεγαλώνω εξηγεί πως αυτή δεν είναι δουλειά που θα έπρεπε να την κάνει μια ιδιωτική πρωτοβουλία· είναι δουλειά που θα έπρεπε να την κάνει η πολιτεία. Το ίδιο ισχύει και για την πρόσφατη προσπάθεια του Υπουργείου να στείλει βιβλία στα σχολεία: δεν αρκεί να δοθεί μια λίστα. Τα βιβλία δεν είναι ελκυστικά, δεν είναι αυτά που μπορούν να κινήσουν το ενδιαφέρον των παιδιών. Δεν γίνεται έτσι η προώθηση της ανάγνωσης. Θα έπρεπε κάθε σχολική μονάδα να έχει τη δυνατότητα να επιλέγει και να εμπλουτίζει τη βιβλιοθήκη της με σύγχρονους τίτλους, με βάση τις ανάγκες της δικής της κοινότητας.
Δράσεις
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει το πως το σωματείο υποστηρίζει τους ενήλικες, συχνά επαγγελματίες, εκπαιδευτικούς, γιατρούς και γονείς που ενδιαφέρονται για την προώθησης της ανάγνωσης στις μικρές ηλικίες. Είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ εκδίδονται κάθε χρόνο πολλά και καλά βιβλία, σύμφωνα με τη κα Χαλκιαδάκη, οι εκπαιδευτικοί κάποιες φορές αισθάνονται ότι δεν έχουν την κατάλληλη καθοδήγηση ως προς την επιλογή των κατάλληλων τίτλων και τον τρόπο ενσωμάτωσης τους στη εκπαιδευτική διαδικασία. Εκπαιδευτικοί, παιδίατροι, επαγγελματίες υγείας καλούνται να λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές μιας κουλτούρας ανάγνωσης που ξεκινά από πολύ νωρίς — συχνά ήδη από τους πρώτους μήνες ζωής του παιδιού.
Βρεφική ηλικία
Η έμφαση αυτή στη βρεφική ηλικία δεν είναι τυχαία. «Ο στόχος δεν είναι να μάθει να διαβάζει», διευκρινίζει η κα Χαλκιαδάκη, «είναι να συνδέσει την ανάγνωση με την αγάπη, με την αγκαλιά, με την επικοινωνία. Σημασία έχει να αφήσουμε το παιδί ελεύθερο να ανακαλύψει τι είναι αυτό που το ενδιαφέρει». Το κάθε παιδί πρέπει να αφεθεί ελεύθερο να διαμορφώσει το δικό του αναγνωστικό προφίλ, να κάνει τις επιλογές του, ακόμη και αν αυτές τον οδηγούν μακριά, ίσως, από αυτό που παραδοσιακά θεωρούσαμε «υψηλή λογοτεχνία», προς την γνώση και τις επιστήμες ή ακόμη και το κόμικ και το graphic novel.
Συμμετοχή στην 22η ΔΕΒΘ
Οι δράσεις που θα πραγματοποιηθούν στη Θεσσαλονίκη εντάσσονται ακριβώς σε αυτή τη λογική. Αναγνώσεις για βρέφη με διαδραστικά βιβλία, δραστηριότητες για νήπια που παίζουν με τους αριθμούς χωρίς διδακτισμό, συζητήσεις για γονείς και επαγγελματίες: πρόκειται για μικρές, στοχευμένες παρεμβάσεις που επιχειρούν να ανοίξουν έναν χώρο εμπειρίας γύρω από το βιβλίο. Παράλληλα, η συμμετοχή σε διεθνή δίκτυα αναδεικνύει και μια άλλη διάσταση: τη σύγκριση με χώρες όπου η ύπαρξη εκτεταμένων δικτύων βιβλιοθηκών θεωρείται αυτονόητη, και όχι ζητούμενο.
Συνδέεται και με την απουσία ενός σταθερού θεσμικού πλαισίου τα τελευταία χρόνια. «Από όταν καταργήθηκε το ΕΚΕΒΙ, δεν υπήρξε κάποιος φορέας να το σπρώξει το θέμα. Πιστεύω και ελπίζω ότι τώρα με το Ελληνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού θα προωθηθούν ουσιαστικές πρωτοβουλίες προς την σωστή κατεύθυνση», καταλήγει η πρόεδρος του Διαβάζοντας Μεγαλώνω. Άλλωστε, το διαρκές στοίχημα της ενίσχυσης της φιλαναγνωσίας δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς πολιτική βούληση και συνέχεια στον χρόνο.
Info
Η βασική εκδήλωση πραγματοποιείται την Παρασκευή 8 Μαϊου, στις 18.00 (Αμφιθέατρο, Κεντρική Βιβλιοθήκη), με θέμα την ανάγνωση από τη βρεφική ηλικία και απευθύνεται σε γονείς, παιδαγωγούς και επαγγελματίες υγείας. Συμμετέχουν η Μαρία Μπούρη, παιδίατρος, η Σίσσυ Τσιφλίδου, εκπαιδευτικός και η Άβα Χαλκιαδάκη, ερευνήτρια αναγνωστικών πολιτικών. Διαβάζει η Γόνη Λούκα, ηθοποιός και εμψυχώτρια αναγνωστικών δράσεων. Το Σάββατο 9 Μαΐου, ακολουθούν δύο διαδοχικές δράσεις στο Παιδικό Τμήμα της Κεντρικής Βιβλιοθήκης: στις 11:00–12:00 ανάγνωση για παιδιά 12–24 μηνών και στις 12:00–13:00 για παιδιά 2–4 ετών. Ο αριθμός των θέσεων είναι περιορισμένος και απαιτείται η συμπλήρωση δήλωσης συμμετοχής στο https://www.diavazontas.org/tbf-2022 Παράλληλα, την ίδια μέρα, στις 17.00 στο επαγγελματικό πρόγραμμα της έκθεσης, διοργανώνεται διεθνής εκδήλωση σε συνεργασία με το δίκτυο EUREAD, με τη συμμετοχή φορέων από ευρωπαϊκές χώρες και αντικείμενο την ανταλλαγή καλών πρακτικών για την προώθηση της ανάγνωσης. Συμμετέχουν: Valentina Stoeva (Reading Foundation, Βουλγαρία), Lovisa Fhager Logothetis (Bonnier Family Foundation, Σουηδία), Άβα Χαλκιαδάκη (Διαβάζοντας Μεγαλώνω).