Το νέο καθεστώς εκλογής διοικήσεων στους ΟΤΑ προβληματίζει

Κάπου στις παρυφές του δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη, συναντούμε οδούς με εντυπωσιακά ονόματα: Ελευθερίας, Ευρώπης, Ακαδημίας. Πρόκειται για κακοτράχαλους χωματόδρομους, οι οποίοι θα μπορούσαν να ανακουφίσουν την κίνηση οχημάτων στις οδούς που συνδέουν τη Θέρμη και την Πυλαία με το Πανόραμα. Αν και έχουν μεγάλη δυνητική αξία, δεν ασφαλτοστρώνονται, παραμένοντας διαθέσιμοι μόνο για αυτοκίνητα 4×4, χωματουργικά μηχανήματα και ανατρεπόμενα φορτηγά. Περιττό να πούμε ότι η χρήση από βαριά οχήματα χειροτερεύει καθημερινά την -ήδη τριτοκοσμική- κατάστασή τους. Το καθεστώς αυτό υπήρχε ανέκαθεν, και πλέον δεν συνάδει με τον οικοδομικό οργασμό που καταγράφεται στην περιοχή.

Παρά τα αμέτρητα παράπονα, η δημοτική αρχή αδιαφορεί, για λόγους που μόνο η ίδια γνωρίζει. Σε γενικές γραμμές, ολόκληρος ο δήμος Πυλαίας-Χορτιάτη παρουσιάζει εικόνα εγκατάλειψης, είτε πρόκειται για συντήρηση υποδομών, είτε για αποκομιδή απορριμμάτων, είτε για αναπτυξιακό σχεδιασμό. Ομολογουμένως, δεν είναι παράλογο. Μετά από τόσες διαδοχικές θητείες, κάθε δημοτική αρχή εξαντλείται, όσο καλά κι αν ξεκίνησε κάποτε. Άλλωστε, υπάρχουν επικεφαλής που από την πρώτη θητεία αποδεικνύονται ανήμποροι να διατηρήσουν και να βελτιώσουν τα πράγματα, όπως φαίνεται να ισχύει σε Καλαμαριά και Θερμαϊκό.

Εν τούτοις, ανεπαρκείς δήμαρχοι και περιφερειάρχες έχουν εξαιρετικά μεγάλες πιθανότητες να επανεκλεγούν χάρη στον -υπό διαβούλευση έως τις 4 Ιουνίου- νέο κώδικα για την τοπική αυτοδιοίκηση.

Ο νέος Κώδικας απλοποιεί την ισχύουσα νομοθεσία και καταργεί αλληλοκαλύψεις και συναρμοδιότητες. Εξυπακούεται πως ένας περιορισμός 2.000 διατάξεων σε… μόλις 716 άρθρα δεν μπορεί παρά να είναι θετικός. Ωστόσο, εκείνο που κάνει ξεχωριστό το νομοθέτημα είναι ο νέος τρόπος εκλογής τοπικών αρχόντων.

Όπως λοιπόν δρομολογείται, τα μελλοντικά ψηφοδέλτια θα συμπεριλαμβάνουν ένα νέο κουτάκι. Κάτω από την πρώτη επιλογή, ο πολίτης θα μπορεί να σημειώνει και μία δεύτερη. Πρόκειται για μία μικρή τεχνική αλλαγή, που αποσκοπεί σε κάτι σαφώς σοβαρότερο: στην κατάργηση του β’ γύρου των δημοτικών και περιφερειακών εκλογών. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι δεν προωθήθηκε ανάλογη μεταρρύθμιση ούτε κατά τη διάρκεια των μνημονίων. Αντιθέτως, σε εκείνη τη φάση είχαμε υποχρεωτική συνεκτέλεση ευρωπαϊκών και αυτοδιοικητικών εκλογών, η οποία δεν ισχύει πια.

Στο Υπουργείο Εσωτερικών θεωρούν ότι το νέο σύστημα λύνει ένα υπαρκτό πρόβλημα. Είναι γεγονός ότι ο δεύτερος γύρος συχνά κατέληγε σε ρίψη αρνητικής ψήφου. Δήμαρχοι και περιφερειάρχες εκλέγονταν όχι επειδή ενέπνεαν πλειοψηφικό ρεύμα, αλλά επειδή ήταν αντιπαθείς οι αντίπαλοί τους. Μια εβδομάδα υπόγειων συνεννοήσεων συνέβαλλε επίσης στη διαμόρφωση του τελικού αποτελέσματος. Περιστασιακά, ο τελικός νικητής λάμβανε αριθμητικά λιγότερες ψήφους από όσες στον πρώτο γύρο. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το χαμηλότατο ποσοστό συμμετοχής συνιστούσε έμμεση λαϊκή απονομιμοποίηση.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η κατάργηση της δεύτερης Κυριακής έχει λογική βάση. Ο ψηφοφόρος δηλώνει από την πρώτη όχι μόνο ποιον προτιμά να διοικήσει τον δήμο ή την περιφέρεια, αλλά και ποιον θα ανεχόταν ως εναλλακτική λύση. Θεωρητικά, η βούλησή του καταγράφεται πληρέστερα, ενώ περιορίζεται και η δύναμη των μηχανισμών.

Δυστυχώς όμως, η πολιτική είναι σαφώς πιο σύνθετη απ’ όσο την αντιμετωπίζει ο νομοθέτης. Είναι λογική και συναίσθημα, που μάλλον χειραγωγούνται από τον νέο τρόπο εκλογής.

Το πρώτο πρόβλημα εντοπίζεται στην κατανόηση. Ένα εκλογικό σύστημα που προϋποθέτει λεπτομερή ανάλυση για να εξηγηθεί, δύσκολα προκαλεί αίσθημα εμπιστοσύνης. Η αυτοδιοίκηση είναι ίσως ο αμεσότερος δημοκρατικός θεσμός. Ο πολίτης πρέπει να αντιλαμβάνεται ακριβώς πώς εκλέγεται ο εκπρόσωπός του. Όταν αιρετοί δυσκολεύονται να κατανοήσουν το νέο μοντέλο, η θεσμική καχυποψία καθίσταται αναπόφευκτη.

Το δεύτερο πρόβλημα είναι βαθύτερο. Ένας δήμαρχος ήδη μπορεί να εκλεγεί με 42%, ώστε να αποφεύγονται οι γνωστές δοσοληψίες της δεύτερης Κυριακής. Εάν δεν επιτευχθεί αυτό το ποσοστό, μεσολαβεί μία εβδομάδα δημόσιας συζήτησης που αφορά αποκλειστικά δύο πρόσωπα. Οι μονομάχοι υποχρεώνονται να ανοίξουν πλήρως τα χαρτιά τους, να αναζητήσουν κοινωνικές συμμαχίες, να δεσμευτούν ρητά απέναντι στην κοινωνία. Ο νέος Κώδικας εξαφανίζει αυτό το χρήσιμο στάδιο, αντικαθιστώντας το με μία βιαστική δεύτερη επιλογή. Αναπόφευκτα, ο έχων υψηλότερη αναγνωσιμότητα αποκτά τεράστιο πλεονέκτημα.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία των επιφυλάξεων. Η κυβέρνηση εμφανίζεται να επιδιώκει αναθέρμανση της σχέσης εκλογέων-αιρετών με τρόπο εντελώς τεχνικό, όταν η δυσπιστία των πολιτών έναντι των ΟΤΑ δεν οφείλεται στον —τυχόν— επαναληπτικό γύρο. Οφείλεται σε κομματικές εξαρτήσεις, αδιαφάνεια, έργα βιτρίνας και σε καθηλωμένη ποιότητα ζωής.

Το επιπλέον κουτάκι στο ψηφοδέλτιο ίσως κάνει τη διαδικασία ταχύτερη. Δεν κάνει τη δημοκρατία ποιοτικότερη.