Από την ευαισθησία για τη φύση, στην ανθρωποφαγία;

Είναι ομολογουμένως συχνές οι συζητήσεις που ξεκινούν χαλαρά και καταλήγουν να αγγίζουν τα όρια της ιδεολογικής σύγκρουσης. Επί παραδείγματι, κάποιος αμφισβητεί την κλιματική αλλαγή. Άλλος αντιτείνει ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει ήδη βλάψει πολλαπλά τη φύση. Και κάπου εκεί, σχεδόν ανεπαίσθητα, η κουβέντα φεύγει από το περιβάλλον και περνά στην απαξίωση της ίδιας της υλικής και πνευματικής προόδου. Της τεχνολογίας. Του τρόπου ζωής μας.

Η παραπάνω νοητική μετάβαση δεν είναι τυχαία. Μια αρχικά καλοπροαίρετη επιστημονική διαπίστωση -η ανθρώπινη επίδραση στο κλίμα- μετατρέπεται σταδιακά σε ένα ευρύτερο αφήγημα αμφισβήτησης των πάντων. Πρώτα της τεχνολογικής εξέλιξης, ως το πρωταρχικό αμάρτημα του Διαφωτισμού. Έπειτα του ίδιου του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού. Στη συνέχεια των αξιών που τον συγκρότησαν: από την ελληνορωμαϊκή νομοθεσία και τη χριστιανική ηθική, μέχρι την καθολική ψήφο, τον κοινοβουλευτισμό και την οικονομία της αγοράς. Και η αλυσίδα δεν σταματά εκεί. Αγγίζει ιστορικά πρόσωπα, θεσμούς, ακόμη και την ίδια την οικογένεια, ως θεσμό της… πατριαρχίας.

Το πρόβλημα δεν είναι η κριτική· κάθε ζωντανός πολιτισμός αυτοαμφισβητείται, ώστε να ανανεώνεται. Το πρόβλημα είναι η ολική απαξίωση. Όταν όλα θεωρούνται προβληματικά, τίποτα δεν στέκεται όρθιο. Και όταν τίποτα δεν στέκεται όρθιο, δεν υπάρχει υλικό για διόρθωση -μόνο για κατεδάφιση.

Σε τούτες τις συνθήκες, καλλιεργείται ένας υφέρπων φασισμός. Ζητήματα υπαρκτά, συχνά κρίσιμα -περιβάλλον, δικαιώματα μειονοτήτων, κοινωνική ένταξη- μετατρέπονται σε απόλυτα κριτήρια ηθικής υπεροχής. Η αλλοτινή εξαίρεση καθίσταται κανόνας. Η επιμέρους διεκδίκηση ανάγεται σε κεντρικό κοινωνικό διακύβευμα. Ένας αντίστροφος ρατσισμός αναδεικνύεται. Τοξικότητα παντού.

Κατά συνέπεια, η καπηλεία της ανοχής οδηγεί σε φαινόμενα αντιφατικά. Στο όνομα της συμπερίληψης, επιβάλλεται ιδιότυπος αποκλεισμός: όποιος δεν συμμορφώνεται πλήρως με το εκάστοτε κυρίαρχο αφήγημα, στιγματίζεται. Όχι ως απλός διαφωνών, αλλά ως ανάλγητος και ανήθικος. Έτσι, η έννοια του δικαιώματος χάνει το καθολικό της περιεχόμενο, και γίνεται πολιτικό εργαλείο. Το -αρχικά αξιοσέβαστο- κίνημα woke έχει μετατραπεί σε διασπαστικό εργαλείο. Και τελικά, η κοινωνία παύει να λειτουργεί ως αρμονικό σύνολο· μετατρέπεται σε τυχαίο άθροισμα ανταγωνιστικών ταυτοτήτων.

Η αντίδραση στην εν λόγω τάση ήταν αναπόφευκτη. Σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο, έχουν πια ενεργοποιηθει συντηρητικά αντανακλαστικά στον ανεπτυγμένο κόσμο. Επανεμφανίζονται σκληρές, συχνά ακραίες στάσεις. Μισογυνισμός. Θρησκευτικός φονταμενταλισμός. Απώλεια ενσυναίσθησης. Θαυμασμός για αυταρχικά καθεστώτα. Παράλληλα, καθιερώνεται μια παράλογη εξιδανίκευση της τεχνολογίας και των μεγάλων εταιρειών, ως αντίβαρο στην… υπερβολή της ανθρώπινης ευαισθησίας.

Όσο κι αν εκπλήσσει, χαρακτηριστική είναι και η πρόσφατη υπόθεση της Μυρτώς στην Κεφαλονιά. Ένας θάνατος που συνδέθηκε με υπερβολική χρήση ουσιών μετατράπηκε, σχεδόν στιγμιαία, σε πεδίο δημόσιου λιθοβολισμού. Αντί για στοιχειώδη σεβασμό, καταγράφηκαν πάμπολλες χυδαίες επιθέσεις για τον τρόπο ζωής της -ακόμη και από νέες γυναίκες. Δυστυχώς, το γεγονός αυτό δεν είναι μεμονωμένο. Είναι ενδεικτικό μιας κοινωνίας που, ενώ επικαλείται διαρκώς τα δικαιώματα, καταφεύγει με ευκολία στην ηθική εξόντωση του «άλλου», μέσα στην αρένα των σόσιαλ μίντια. Η εγχώρια κομματική σύγκρουση είναι απλώς η κορυφή του παγόβουνου.

Το αποτέλεσμα είναι μια πολυεπίπεδη διχόνοια, ικανή να δικαιολογεί οτιδήποτε. Όχι απλώς πολιτική· κοινωνική, πολιτισμική, σχεδόν υπαρξιακή. Οι προηγμένες κοινωνίες παύουν να συνομιλούν, να αλληλεπιδρούν παραγωγικά. Μόνο αντιδρούν και καταγγέλλουν. Μόνο συσπειρώνονται σε αντίπαλα στρατόπεδα.

Και κάπου εκεί χάνεται το μέτρο. Πανταχόθεν προωθείται ο σχετικισμός εις βάρος μιας συλλογικής αντίληψης που διαχωρίζει το ουσιώδες από το δευτερεύον. Που προστατεύει δικαιώματα χωρίς να διαλύει την πολύτιμη συνοχή. Που αναγνωρίζει τα λάθη του παρελθόντος χωρίς να ακυρώνει συλλήβδην τα επιτεύγματά του. Που αξιολογεί δημιουργικά και όχι μηδενιστικά.

Χωρίς μέτρο, ο κάθε απόχρωσης δικαιωματισμός αποκλείεται να οδηγήσει σε βιώσιμο μέλλον. Αντίθετα, θα οδηγήσει σε κάτι εξαιρετικά επικίνδυνο. Σε κοινωνίες θνησιγενείς, επειδή δεν πιστεύουν σε τίποτα κοινό.