Η Εθνική Ντροπή που δημιουργήσαμε και συντηρούμε έως σήμερα

Τα αδέσποτα στην Ελλάδα δεν είναι μια θλιβερή λεπτομέρεια της καθημερινότητας. Είναι απόδειξη αποτυχίας σε όλα τα επίπεδα. Αποτυχίας του κράτους που νομοθετεί χωρίς να εφαρμόζει. Αποτυχίας των φορέων που κρύβονται πίσω από αρμοδιότητες και ελλείψεις. Αποτυχίας όμως και των ίδιων των πολιτών που προτιμούν να παίζουν τους φιλόζωους στα κοινωνικά δίκτυα ενώ στην πράξη παράγουν οι ίδιοι τα αδέσποτα που μετά παριστάνουν ότι τους ενοχλούν.

Στα χαρτιά η Ελλάδα διαθέτει σύγχρονο νομοθετικό πλαίσιο για τα ζώα συντροφιάς. Νόμοι για την ευζωία, για τη στείρωση, για την ηλεκτρονική σήμανση, για τα πρόστιμα, για τα καταφύγια, για την κακοποίηση. Ολόκληρες πλατφόρμες, μητρώα, ηλεκτρονικά βιβλιάρια υγείας, υπουργικές αποφάσεις. Στην πράξη όμως, στο πεζοδρόμιο, το τοπίο είναι πολύ διαφορετικό. Δήμοι που δηλώνουν ότι δεν έχουν προσωπικό, δεν έχουν συνεργείο, δεν έχουν κτηνίατρο, δεν έχουν χώρο. Καταφύγια που λειτουργούν στα όρια της αντοχής, πολλές φορές και της νομιμότητας. Τηλέφωνα σε υπηρεσίες που απαντούν τυπικά, ευγενικά ίσως, αλλά ουσιαστικά με ένα ψυχρό δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι. Οι νόμοι υπάρχουν, η πολιτική βούληση για εφαρμογή τους είναι εκείνη που συστηματικά απουσιάζει.

Οι φορείς και η Τοπική Αυτοδιοίκηση έχουν βολευτεί σε μια μόνιμη γκρίζα ζώνη. Όλοι αναγνωρίζουν ότι το πρόβλημα είναι μεγάλο, όλοι δηλώνουν ευαισθησία, όλοι παραδέχονται ότι κάτι πρέπει να γίνει, όμως στο τέλος τα ζώα καταλήγουν ξανά στην ίδια πραγματικότητα. Μερικοί εθελοντές, λίγες φιλοζωικές οργανώσεις, ιδιώτες κτηνίατροι που τραβούν από τα μαλλιά έναν μηχανισμό που, αν λειτουργούσε όπως περιγράφεται στους νόμους, θα μπορούσε να έχει αλλάξει την εικόνα της χώρας. Αντί για αυτό, το κράτος κρύβεται πίσω από διατάξεις, εγκυκλίους και εξαγγελίες. Προτιμά να παρουσιάζει νέες πλατφόρμες και νέα σχέδια δράσης αντί να απαντήσει στην απλή ερώτηση πόσα ζώα στειρώθηκαν, πόσα καταγράφηκαν, πόσα πρόστιμα επιβλήθηκαν, πόσοι καταδικάστηκαν.

Όμως δεν αρκεί να δείχνουμε μόνο προς τα πάνω. Γιατί το πρόβλημα των αδέσποτων ξεκινά από χαμηλά, από την αυλή, την πολυκατοικία, το χωριό. Κάθε αδέσποτο που βλέπουμε στο δρόμο κάποτε ήταν κάπου δεσποζόμενο ή απόγονος ενός ζώου που κάποιος άφησε αστείρωτο. Κάποιος αποφάσισε ότι θα πάρει ένα κουτάβι για τα παιδιά, για να παίζουν, χωρίς να σκεφτεί τι σημαίνει δέσμευση για δέκα και δεκαπέντε χρόνια. Κάποιος μετακόμισε και απλώς έκλεισε την πόρτα αφήνοντας το ζώο στην αυλή, στον δρόμο, σε ένα χωράφι. Κάποιος αποφάσισε ότι δεν τον βολεύει πια και θεώρησε απολύτως φυσικό να εγκαταλείψει ένα ζωντανό πλάσμα σαν να ήταν παλιό έπιπλο.

Εδώ κρύβεται η πιο δυσάρεστη αλήθεια. Τα αδέσποτα δεν γεννιούνται από μόνο τους. Δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Είναι προϊόν ανθρώπινης πράξης και ανθρώπινης αδιαφορίας. Είναι το αποτέλεσμα ενός κοινωνικού συμβολαίου που δεν τηρείται ποτέ. Ο νόμος μπορεί να προβλέπει υποχρεωτική στείρωση, μικροτσίπ, πρόστιμα και κυρώσεις. Αν όμως ο ιδιοκτήτης εξακολουθεί να θεωρεί το ζώο αντικείμενο, αναλώσιμο και εύκολα αντικαταστάσιμο, τα αδέσποτα θα συνεχίσουν να γεμίζουν δρόμους και πλατείες.

Αυτή η διπλή ευθύνη, κράτους και πολιτών, δεν είναι θεωρητική. Είναι ορατή σε κάθε γωνία της χώρας. Στον επαρχιακό δρόμο με το χτυπημένο σκυλί που κανείς δεν σταματά να βοηθήσει. Στο χωριό που θεωρεί φυσιολογικό να είναι δεκάδες σκυλιά δεμένα μόνιμα σε βαρέλια, μέσα σε λάσπη και ζέστη. Στην πόλη όπου οι καταγγελίες για κακοποίηση προχωρούν αργά, σε βάθος χρόνου, και οι ποινές συχνά δεν αγγίζουν το μέγεθος της πράξης.

Κι έπειτα υπάρχουν οι επισκέπτες της χώρας. Οι τουρίστες που έρχονται για ήλιο, θάλασσα, μνημεία, και φεύγουν με μια ακόμη εικόνα στο μυαλό. Ένα σκελετωμένο σκυλί να κοιμάται έξω από κατάστημα, μια γάτα με τραύματα να τριγυρνά ανάμεσα στα τραπέζια ενός εστιατορίου, μια αγέλη από κουτάβια δίπλα σε κάδους. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες η θέα αδέσποτου αποτελεί εξαίρεση. Εδώ είναι καθημερινότητα. Για εκείνους που έρχονται απ’ έξω, αυτή η αντίθεση είναι σοκαριστική. Βλέπουν μια χώρα που αυτοπροβάλλεται ως πολιτισμένη, ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ως προορισμός υψηλού επιπέδου, και την ίδια στιγμή δείχνει μια ωμή αδιαφορία για τα πιο αδύναμα πλάσματα που ζουν δίπλα της.

Το ζήτημα των αδέσποτων είναι βαθιά θέμα πολιτισμού. Όχι του πολιτισμού που μετριέται σε μνημεία και φεστιβάλ, αλλά του πολιτισμού που φαίνεται στο πώς φερόμαστε σε εκείνον που δεν έχει φωνή. Δεν έχει σημασία πόσες συναυλίες γίνονται, πόσες εκθέσεις, πόσες επίσημες ομιλίες για δικαιώματα και ευαισθησίες. Σημασία έχει τι συμβαίνει στο πεζοδρόμιο, στο χωράφι, στο καταφύγιο, στο κτηνιατρείο, στο σπίτι που αποφασίζει ότι ένα ζώο θα μπει και ένα άλλο θα βγει κυριολεκτικά από τη ζωή.

Η εύκολη λύση είναι να συνεχίσουμε τη γνωστή ιεράρχηση ευθυνών. Να κατηγορούμε πρώτα το κράτος, μετά τους δήμους, μετά τους άλλους πολίτες. Να ζητάμε συνέχεια νέους νόμους, νέες αυστηρές ποινές, νέες πλατφόρμες. Η δύσκολη, αλλά αναγκαία, αλήθεια είναι ότι τίποτα από αυτά δεν θα λειτουργήσει αν δεν αλλάξει η συμπεριφορά εκείνου που αποφασίζει να πάρει ζώο. Η έννοια της υιοθεσίας, της στείρωσης, της καταγραφής, δεν είναι γραφειοκρατικά βάρη. Είναι ο ελάχιστος σεβασμός σε μια ζωή που εξαρτάται απόλυτα από τον άνθρωπο.

Οι εικόνες των αδέσποτων είναι καθρέφτης της κοινωνίας. Όσο βλέπουμε σκυλιά να κοιμούνται στα πεζοδρόμια και γάτες να ψάχνουν στα σκουπίδια, δεν μπορούμε με σοβαρότητα να μιλάμε για υψηλό πολιτισμό. Κι όσο συνεχίζουμε να σοκαριζόμαστε μόνο όταν το βλέπει ο ξένος επισκέπτης, αλλά να συνηθίζουμε το θέαμα στην καθημερινότητά μας, τόσο θα παραμένουμε σε μια χώρα που χτίζει το προφίλ της με ωραίες εικόνες και το γκρεμίζει με την πραγματικότητα στο δρόμο.

Το κράτος έχει υποχρέωση να εφαρμόσει τους νόμους που το ίδιο ψήφισε, να στηρίξει οικονομικά και οργανωτικά τους δήμους, να ελέγξει, να τιμωρήσει, να προστατεύσει. Οι δήμοι έχουν υποχρέωση να σταθούν στο ύψος των ευθυνών τους, να αντιμετωπίσουν τα αδέσποτα όχι ως βάρος αλλά ως κομμάτι της εικόνας της πόλης τους. Οι πολίτες όμως είναι εκείνοι που κρατούν το κλειδί. Αν δεν σταματήσουν οι εγκαταλείψεις, αν δεν γίνει αυτονόητη η στείρωση, αν δεν αντιμετωπιστεί το ζώο ως μέλος της οικογένειας και όχι ως αντικείμενο, κάθε νομοθεσία θα καταλήγει στο ίδιο σημείο, στο πεζοδρόμιο δίπλα σε έναν κάδο.

Το θέμα των αδέσποτων δεν είναι δευτερεύον. Είναι ακριβώς το σημείο όπου ο πολιτισμός παύει να είναι σύνθημα και αποδεικνύεται ή καταρρέει στην πράξη. Και σήμερα, όσο κι αν δεν μας αρέσει να το ακούμε, αποτυγχάνουμε. Όλοι μαζί.